એષા ત્વાં વિષ્ણુના સાર્ધં દહામિ મઘવન્બલાત્ મિષતાં સર્વભૂતાનાં દૃશ્યતાં મે તપોબલમ્
'હવે, વિષ્ણુ સાથે મળીને, હું તને બળપૂર્વક ભસ્મ કરી દઈશ, મઘવન, બધા જીવજંતુઓની સામે—મારું તપશક્તિ જોવામાં આવે.'
તયા ઽભિભૂતૌ તૌ દેવાવ્ ઇન્દ્રાવિષ્ણૂ બભૂવતુઃ કથં મુચ્યેવ સહિતૌ વિષ્ણુરિન્દ્રમ્ અભાષત
તેના પ્રભાવથી ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુ બંને બાંધી પડ્યા; ત્યારે વિષ્ણુએ ઇન્દ્રને પૂછ્યું: 'અપણે બંને કેવી રીતે મુક્ત થશું?'
ઇન્દ્રો ઽબ્રવીજ્જહિ હ્યેનાં યાવન્નૌ ન દહેત્પ્રભો વિશેષણાભિભૂતો ઽસ્મિ ત્વત્તો ઽહં જહિ મા ચિરમ્
ઇન્દ્રે કહ્યું: 'પ્રભુ, એ અમને દહન કરે એ પહેલાં એને સંહાર, હું એની વિશેષ શક્તિથી દબાઈ ગયો છું—મારે વિલંબ ન કર, તરત સંહાર.'
તતઃ સમીક્ષ્ય વિષ્ણુસ્તાં સ્ત્રીવધે કૃચ્છ્રમ્ આસ્થિતઃ અભિધ્યાય તતશ્ચક્રમ્ આપદુદ્ધરણે તુ તત્
પછી વિષ્ણુએ સ્ત્રીવધમાં પડતી મુશ્કેલી જોઈ અને વિચાર કર્યો; પછી દુઃખ દૂર કરવા માટે પોતાના ચક્રને ઉપાડ્યું.
તતસ્તુ ત્વરયા યુક્તઃ શીઘ્રકારી ભયાન્વિતઃ જ્ઞાત્વા વિષ્ણુસ્તતસ્તસ્યા ક્રૂરં દેવ્યાશ્ચિકીર્ષિતમ્ ક્રુદ્ધઃ સ્વમસ્ત્રમાદાય શિરશ્ચિચ્છેદ વૈ ભિયા
પછી, ઝડપથી અને ભયથી ભરાઈ, વિષ્ણુએ દેવીના ક્રૂર ઈરાદાને જાણીને ગુસ્સામાં પોતાનું શસ્ત્ર લીધું અને ડરથી તેનું માથું કાપી નાખ્યું.
તં દૃષ્ટ્વા સ્ત્રીવધં ઘોરં ચુક્રોધ ભૃગુરીશ્વરઃ તતો ઽભિશપ્તો ભૃગુણા વિષ્ણુર્ ભાર્યાવધે તદા
આ ભયાનક સ્ત્રીવધ જોઈને, ભૃગુ ઋષિ ગુસ્સે થયા; પછી ભૃગુએ વિષ્ણુને પત્નીહત્યાનો શાપ આપ્યો.
યસ્માત્તે જાનતો ધર્મપ્રવધ્યા સ્ત્રી નિષૂદિતા તસ્માત્ત્વં સપ્તકૃત્વેહ માનુષેષૂપપત્સ્જસે
જેમણે ધર્મ જાણતાં છતાં, જેને મારવું ન જોઈએ એવી સ્ત્રીને મારી, તેથી તું અહીં સાત વાર મનુષ્યરૂપે જન્મ લેશે.
તતસ્તેનાભિશાપેન નષ્ટે ધર્મે પુનઃપુનઃ લોકસ્ય ચ હિતાર્થાય જાયતે માનુયેષ્વિહ
આ રીતે, એ શાપથી, જ્યારે ધર્મ વારંવાર નષ્ટ થાય છે, ત્યારે જગતના કલ્યાણ માટે, તે અહીં મનુષ્યરૂપે જન્મે છે.
અનુવ્યાહૃત્ય વિષ્ણું સ તદાદાય શિરસ્ત્વરન્ સમાનીય તતઃ કાયમ્ અસૌ ગૃહ્યેદમબ્રવીત્
વિષ્ણુનું સ્મરણ કરીને, તેણે ઝડપથી માથું ઉઠાવ્યું, શરીર પાસે લાવ્યું અને કહ્યું:
એષા ત્વં વિષ્પુના દેવિ હતા સંજીવયામ્યહમ્ તતસ્તાં યોજ્ય શિરસા અભિજીવેતિ સો ઽબ્રવીત્
હે દેવી, તું વિષ્ણુના હાથે મરી ગઈ હતી, હવે હું તને જીવંત કરું છું. પછી તેણે માથું જોડીને કહ્યું: 'આ હવે જીવતી રહે.'
યદિ કૃત્સ્નો મયા ધર્મો જ્ઞાયતે ચરિતો ઽપિ વા તેન સત્યેન જીવસ્વ યદિ સત્યં વદામ્યહમ્
જો મેં સાચો ધર્મ જાણ્યો કે આચર્યો હોય, તો એ સત્યના બળે તું જીવ; અને જો હું સાચું બોલું છું તો પણ.
તતસ્તાં પ્રોક્ષ્ય શીતાભિર્ અદ્ભિર્ જીવેતિ સો ઽબ્રવીત્ તતો ઽભિવ્યાહૃતે તસ્ય દેવી સંજીવિતા તદા
પછી તેણે ઠંડા પાણીથી છાંટીને કહ્યું: 'જીવ.' અને એ રીતે બોલતાં જ દેવી જીવતી થઈ.
તતસ્તાં સર્વભૂતાનિ દૃષ્ટ્વા સુપ્તોત્થિતામિવ સાધુ સાધ્વિતિ ચક્રુસ્તે વચસા સર્વતોદિશમ્
પછી બધાં જીવોએ, જાણે ઊંઘમાંથી જાગી હોય તેમ જોઈને, ચારેય બાજુથી 'શાબાશ, શાબાશ' કહીને પ્રસંસા કરી.
એવં પ્રત્યાહૃતા તેન દેવી સા ભૃગુણા તદા મિષતાં દેવતાનાં હિ તદદ્ભુતમ્ ઇવાભવદ્
એ સમયે ભૃગુએ દેવીને જીવંત કરી, અને દેવતાઓની સામે એ અદ્ભુત ઘટના બની.
અસંભ્રાન્તેન ભૃગુણા પત્ની સંજીવિતા પુનઃ દૃષ્ટ્વા ચેન્દ્રો નાલભત શર્મ કાવ્યભયાત્પુનઃ પ્રજાગરે તતશ્ચેન્દ્રો જયન્તીમિદમબ્રવીત્
ભૃગુએ શાંતિથી પોતાની પત્નીને ફરી જીવંત કરી. પણ ઇન્દ્રે આ જોઈને, કાવ્યના ડરથી શાંતિ પામી નહીં અને જાગતો રહ્યો; પછી તેણે જયંતીને કહ્યું:
સંચિન્ત્ય મતિમાન્ વાક્યં સ્વાં કન્યાં પાકશાસનઃ એષ કાવ્યો હ્યમિત્રાય વ્રતં ચરતિ દારુણમ્ તેનાહં વ્યાકુલઃ પુત્રિ કૃતો મતિમતા ભૃશમ્
વિચાર કરીને, દેવતાઓના રાજાએ પોતાની દીકરીને કહ્યું: 'કાવ્ય દુશ્મનો સામે ભયાનક વ્રત કરી રહ્યો છે. એથી, દીકરી, ભૃગુના કારણે હું ખૂબ જ ગભરાઈ ગયો છું.'
ગચ્છ સંસાધયસ્વૈનં શ્રમાપનયનૈઃ શુભૈઃ તૈસ્તૈર્મનોનુકૂલૈશ્ચ હ્ય્ ઉપચારૈર્ અતન્દ્રિતા
તુ જઈને તેને સુખદ સેવા અને મન ભાવે વ્યવહારથી થાક ઉતારજે, અને સતત તેની ખુશી માટે પ્રયત્ન કર.
કાવ્યમારાધયસ્વૈનં યથા તુષ્યેત સ દ્વિજઃ ગચ્છ ત્વં તસ્ય દત્તાઽસિ પ્રયત્નં કુરુ મત્કૃતે
કાવ્યને એવી રીતે પ્રસન્ન કરજે કે એ સંતોષ પામે. તું તો એને અપાઈ ગઈ છે; મારા માટે પૂરેપૂરો પ્રયત્ન કર.
એવમુક્તા જયન્તી સા વચઃ સંગૃહ્ય વૈ પિતુઃ અગચ્છદ્યત્ર ઘોરં સ તપ આરભ્ય તિષ્ઠતિ
પિતા એ કહ્યું તેમ જયંતીએ સ્વીકારીને, જ્યાં તે ભયાનક તપ કરી રહ્યો હતો, ત્યાં પહોંચી.
તં દૃષ્ટ્વા તુ પિબન્તં સા કણધૂમમ્ અવાઙ્મુખમ્ યક્ષેણ પાત્યમાનં ચ કુણ્ડધારેણ પાતિતમ્
તેણે જોયું કે તે ધૂમ પી રહ્યો છે, માથું નીચે કરીને બેઠો છે, યક્ષ દ્વારા માર ખાઈ રહ્યો છે અને પાણીના ઘડાથી તેના પર પાણી ઢોળાઈ રહ્યું છે.
દૃષ્ટ્વા ચ તં પાત્યમાનં દેવી કાવ્યમવસ્થિતમ્ સ્વરૂપં ધ્યાનશામ્યન્તં દુર્બલં ભૂતિમાસ્થિતમ્ પિત્રા યથોક્તં વાક્યં સા કાવ્યે કૃતવતી તદા
કાવ્યને આવી સ્થિતિમાં જોઈને પણ, પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિર, ધ્યાનમાં લીન, દુર્બળ છતાં તેજસ્વી જોઈને, તેણે પિતાએ કહેલું બધું કાવ્ય માટે કર્યું.
ગીર્ભિશ્ચૈવાનુકૂલાભિઃ સ્તુવતી વલ્ગુભાષિણી ગાત્રસંવાહનૈઃ કાલે સેવમાના ત્વચઃ સુખૈઃ વ્રતચર્યાનુકૂલાભિર્ ઉવાસ બહુલાઃ સમાઃ
મીઠા શબ્દોથી પ્રશંસા કરીને, સમયસર નરમ સ્પર્શ અને આરામથી સેવા આપી, વ્રતને અનુકૂળ વ્યવહાર કરીને, તેણે ઘણા વર્ષો સુધી તેની સેવા કરી.
પૂર્ણે ધૂમવ્રતે તસ્મિન્ ઘોરે વર્ષસહસ્રકે વરેણ ચ્છન્દયામાસ કાવ્યં પ્રીતો ભવસ્તદા
જ્યારે એ ભયાનક ધૂમવ્રત હજાર વર્ષમાં પૂર્ણ થયું, ત્યારે પ્રસન્ન થઈ કાવ્યે તેને ઇચ્છિત વરદાન આપ્યું.
એતદ્વ્રતં ત્વયૈકેન ચીર્ણં નાન્યેન કેનચિત્ તસ્માદ્વૈ તપસા બુદ્ધ્યા શ્રુતેન ચ બલેન ચ
આ વ્રત તું એકલી જ પૂર્ણ કરી શકી, બીજાએ નહીં. તેથી તપ, બુદ્ધિ, શીખેલા જ્ઞાન અને બળથી,
તેજસા ચ સુરાન્સર્વાંસ્ ત્વમેકો ઽભિભવિષ્યસિ યચ્ચાભિલષિતં બ્રહ્મન્ વિદ્યતે ભૃગુનન્દન
અને તારી તેજસ્વિતાથી, તું એકલો બધા દેવતાઓને માતી જશે. હે ભૃગુપુત્ર, તને જે ઇચ્છા હોય એ બધું તને પ્રાપ્ત છે.
પ્રપત્સ્યસે તુ તત્સર્વં નાનુવાચ્યં તુ કસ્યચિત્ સર્વાભિભાવી તેન ત્વં ભવિષ્યસિ દ્વિજોત્તમ
તને એ બધું મળશે, પણ એ કોઈને કહેશો નહીં. એથી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, તું સર્વોપરી બનીશ.
એતાન્દત્ત્વા વરાંસ્તસ્મૈ ભાર્ગવાય ભવઃ પુનઃ પ્રજેશત્વં ધનેશત્વમ્ અવધ્યત્વં ચ વૈ દદૌ
આ રીતે ભર્ગવને એ વરદાન આપ્યા પછી, ભવએ ફરીથી તેને પ્રજાપતિપદ, ધનના સ્વામીપદ અને અવિનાશીપણું આપ્યું.
એતાંલ્લબ્ધ્વા વરાન્કાવ્યઃ સમ્પ્રહૃષ્ટતનૂરુહઃ હર્ષાત્પ્રાદુર્બભૌ તસ્ય દિવ્યસ્તોત્રં મહેશ્વરે તથા તિર્યક્સ્થિતશ્ચૈવ તુષ્ટુવે નીલલોહિતમ્
આ બધાં વરદાન મળતાં કાવ્ય આનંદથી રોમાંચિત થયો અને આનંદમાં મહાદેવની દિવ્ય સ્તુતિ ગાઈ, તિર્યક્ ઊભો રહીને નિલલોહિત ભગવાનની પ્રશંસા કરી.
નમો ઽસ્તુ શિતિકણ્ઠાય કનિષ્ઠાય સુવર્ચસે લેલિહાનાય કાવ્યાય વત્સરાયાન્ધસઃ પતે
શિતિકંઠ, નાના, તેજસ્વી, ચાટતા, કાવ્યમુનિ, વર્ષ, અને સોમના સ્વામી, તમને વંદન.
કપર્દિને કરાલાય હર્યક્ષ્ણે વરદાય ચ સંસ્તુતાય સુતીર્થાય દેવદેવાય રંહસે
જટાવાળા, ભયાનક, પીળા નેત્રવાળા, વરદાન આપનારા, સર્વે દ્વારા સ્તુત થયેલા, પવિત્ર, દેવોના દેવ અને ઝડપી, તમને વંદન.