હૈહયસ્ય તુ દાયાદો ધર્મનેત્રઃ પ્રતિશ્રુતઃ ધર્મનેત્રસ્ય કુન્તિસ્તુ સંહતસ્તસ્ય ચાત્મજઃ
હૈહયનો વારસદાર ધર્મનેત્ર નામે પ્રસિદ્ધ થયો; ધર્મનેત્રનો પુત્ર કુંતિ અને તેનો પુત્ર સંહત હતો.
સંહતસ્ય તુ દાયાદો મહિષ્માન્નામ પાર્થિવઃ આસીન્મહિષ્મતઃ પુત્રો રુદ્રશ્રેણ્યઃ પ્રતાપવાન્
સંહતનો વારસદાર મહિષ્માન નામનો રાજા થયો; મહિષ્માનનો પુત્ર પરાક્રમી રુદ્રશ્રેણ્ય હતો.
વારાણસ્યામ્ અભૂદ્રાજા કથિતં પૂર્વમેવ તુ રુદ્રશ્રેણ્યસ્ય પુત્રો ઽભૂદ્ દુર્દમો નામ પાર્થિવઃ
તે વારાણસીમાં રાજા બન્યો, જેમ પહેલાં જણાવાયું છે; રુદ્રશ્રેણ્યનો પુત્ર દુર્દમ નામનો રાજા થયો.
દુર્દમસ્ય સુતો ધીમાન્ કનકો નામ વીર્યવાન્ કનકસ્ય તુ દાયાદાશ્ ચત્વારો લોકવિશ્રુતાઃ
દુર્દમનો પુત્ર બુદ્ધિશાળી અને પરાક્રમી કનક હતો; કનકના ચાર પુત્રો હતા, જે દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ થયા.
કૃતવીર્યઃ કૃતાગ્નિશ્ચ કૃતવર્મા તથૈવ ચ કૃતૌજાશ્ચ ચતુર્થો ઽભૂત્ કૃતવીર્યાત્તતો ઽર્જુનઃ
તેમાં કૃતવીર્ય, કૃતાગ્નિ, કૃતવર્મા અને ચોથો કૃતૌજસ હતા; કૃતવીર્યથી અર્જુન જન્મ્યો.
જાતઃ કરસહસ્રેણ સપ્તદ્વીપેશ્વરો નૃપઃ વર્ષાયુતં તપસ્તેપે દુશ્ચરં પૃથિવીપતિઃ
આ રાજા અર્જુન હજાર હાથો સાથે જન્મ્યો હતો, સાત દ્વીપોના સ્વામી અને તેણે દસ હજાર વર્ષ સુધી કઠિન તપ કર્યું હતું.
દત્તમારાધયામાસ કાર્તવીર્યો ઽત્રિસમ્ભવમ્ તસ્મૈ દત્તા વરાસ્તેન ચત્વારઃ પુરુષોત્તમ
કાર્તવીર્યે અત્રિના પુત્ર દત્તાત્રેયની આરાધના કરી; દત્તાત્રેયે તેને ચાર શ્રેષ્ઠ વરદાન આપ્યા.
પૂર્વં બાહુસહસ્રં તુ સ વવ્રે રાજસત્તમઃ અધર્મં ચરમાણસ્ય સદ્ભિશ્ચાપિ નિવારણમ્
પહેલા તો શ્રેષ્ઠ રાજાએ હજાર હાથો માગ્યા; પછી દુષ્ટોને રોકવાની અને સજ્જનો દ્વારા અધર્મ થતો અટકાવવાની શક્તિ માગી.
યુદ્ધેન પૃથિવીં જિત્વા ધર્મેણૈવાનુપાલનમ્ સંગ્રામે વર્તમાનસ્ય વધશ્ચૈવાધિકાદ્ભવેત્
યુદ્ધ દ્વારા ધરતી જીતવી, ધર્મપૂર્વક શાસન કરવું અને યુદ્ધમાં મર્યાદા લંગન કરનારને દંડ આપવાનો અધિકાર માગ્યો.
તેનેયં પૃથિવી સર્વા સપ્તદ્વીપા સપર્વતા સપ્તોદધિપરિક્ષિપ્તા ક્ષાત્ત્રેણ વિધિના જિતા
તેના દ્વારા આખી ધરતી, સાત દ્વીપો, પર્વતો અને સાત મહાસાગરોની ઘેરી ધરતી ક્ષત્રિય ધર્મ પ્રમાણે જીતાઈ.
જજ્ઞે બાહુસહસ્રં વૈ ઇચ્છતસ્તસ્ય ધીમતઃ રથો ધ્વજશ્ચ સંજજ્ઞ ઇત્યેવમનુશુશ્રુમ
તે વિદ્વાન પુરુષની ઈચ્છાથી હજારો હાથ ઊભા થયા; તેમનો રથ અને ધ્વજ પણ પ્રગટ થયા—આવું અમે સાંભળ્યું છે.
દશ યજ્ઞસહસ્રાણિ રાજ્ઞાં દ્વીપેષુ વૈ તદા નિરર્ગલાનિ વૃત્તાનિ શ્રૂયન્તે તસ્ય ધીમતઃ
તે વિદ્વાન રાજાએ ત્યારે દ્વીપોમાં દસ હજાર યજ્ઞો વિઘ્ન વિના કર્યા હતા, એમ કહેવાય છે.
સર્વે યજ્ઞા મહારાજ્ઞસ્ તસ્યાસન્ ભૂરિદક્ષિણાઃ સર્વે કાઞ્ચનયૂપાસ્તે સર્વાઃ કાઞ્ચનવેદિકાઃ
તે મહારાજાના બધા યજ્ઞો દાનથી ભરપૂર હતા; બધા યજ્ઞોમાં સોનાના યૂપ અને સોનાની વેદિકા હતી.
સર્વે દેવૈઃ સમં પ્રાપ્તૈર્ વિમાનસ્થૈરલંકૃતાઃ ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ નિત્યમેવોપશોભિતાઃ
બધા યજ્ઞો દેવતાઓ સાથે વિમાનોમાં સુશોભિત થયા હતા અને ગંધર્વો તથા અપ્સરાઓથી હંમેશા શોભિત રહેતા હતા.
તસ્ય યજ્ઞે જગૌ ગાથાં ગન્ધર્વો નારદસ્તથા કાર્તવીર્યસ્ય રાજર્ષેર્ મહિમાનં નિરીક્ષ્ય સઃ
તેના યજ્ઞમાં ગંધર્વ નારદે કાર્તવીર્ય નામના રાજર્ષિની મહિમા જોઈને ગાથા ગાઈ હતી.
ન નૂનં કાર્તવીર્યસ્ય ગતિં યાસ્યન્તિ ક્ષત્રિયાઃ યજ્ઞૈર્દાનૈસ્તપોભિશ્ચ વિક્રમેણ શ્રુતેન ચ
યજ્ઞ, દાન, તપ, શૌર્ય કે વિદ્યા દ્વારા કોઈ ક્ષત્રિય કાર્તવીર્ય જેવી સ્થિતિ કદી મેળવી શકશે નહીં.
સ હિ સપ્તસુ દ્વીપેષુ ખડ્ગી ચક્રી શરાસની રથી દ્વીપાન્યનુચરન્ યોગી પશ્યતિ તસ્કરાન્
એ મહાન યોગી તલવાર, ચક્ર, ધનુષ્ય અને બાણ લઈને રથમાં સાતેય દ્વીપોમાં ફરતો અને ચોરો પર નજર રાખતો હતો.
પઞ્ચાશીતિસહસ્રાણિ વર્ષાણાં સ નરાધિપઃ સ સર્વરત્નસમ્પૂર્ણશ્ ચક્રવર્તી બભૂવ હ
એ મનુષ્યોના રાજાએ પચાસી હજાર વર્ષ સુધી રાજ કર્યું અને સર્વ રત્નોથી ભરપૂર ચક્રવર્તી બન્યો.
સ એવ પશુપાલો ઽભૂત્ ક્ષેત્રપાલઃ સ એવ હિ સ એવ વૃષ્ટ્યા પર્જન્યો યોગિત્વાદર્જુનો ઽભવત્
એ જ પોતે પશુપાલ, ખેતરનો રખેવાળ અને યોગબળે વરસાદ લાવનાર અર્જુન પણ બન્યો.
યો ઽસૌ બાહુસહસ્રેણ જ્યાઘાતકઠિનત્વચા ભાતિ રશ્મિસહસ્રેણ શારદેનેવ ભાસ્કરઃ
જેના હજાર હાથ ધનુષ્યની ડોરીથી કઠિન થયા છે, એ પુરૂષ હજારો કિરણોથી શરદના સૂર્ય જેવો તેજસ્વી લાગે છે.
એષ નાગં મનુષ્યેષુ માહિષ્મત્યાં મહાદ્યુતિઃ કર્કોટકસુતં જિત્વા પુર્યાં તત્ર ન્યવેશયત્
આ મહાતેજસ્વી પુરુષે માહિષ્મતીમાં મનુષ્યોમાં નાગ કર્કોટકના પુત્રને જીત્યો અને તેને એ શહેરમાં વસાવ્યો.
એષ વેગં સમુદ્રસ્ય પ્રાવૃટ્કાલે ભજેત વૈ ક્રીડન્નેવ સુખોદ્ભિન્નઃ પ્રતિસ્રોતો મહીપતિઃ
આ રાજા વરસાદના સમયમાં મોજમાં દરિયાની ગતિને પાર કરી, વિરુદ્ધ પ્રવાહમાં આનંદથી રમતો હતો.
લલતા ક્રીડતા તેન પ્રતિસ્રગ્દામમાલિની ઊર્મિભ્રુકુટિસંત્રાસાચ્ ચકિતાભ્યેતિ નર્મદા
જ્યારે એ કિનારે રમતો અને વિપક્ષી ફૂલોની વણાવેલી વણમાલ પહેરતો, ત્યારે તરંગોની ભ્રૂકુટિથી ડરીને નર્મદા ધીમે ધીમે નજીક આવતી.
એકો બાહુસહસ્રેણ વગાહે સ મહાર્ણવમ્ કરોત્યુદ્વૃત્તવેગાં તુ નર્મદાં પ્રાવૃડુદ્ધતામ્
એ એકલો જ હજાર હાથથી મહાસાગરમાં ઊતરતો અને વરસાદથી ઉફાળેલી નર્મદાને જોરથી વહેતી કરતો.
તસ્ય બાહુસહસ્રેણ ક્ષોભ્યમાણે મહોદધૌ ભવન્ત્યતીવ નિશ્ચેષ્ટાઃ પાતાલસ્થા મહાસુરાઃ
જ્યારે એના હજાર હાથથી મહાસાગર ઉથલાય છે, ત્યારે પાતાળમાં રહેતા મહાદૈત્યો પણ એકદમ શાંત થઈ જાય છે.
ચૂર્ણીકૃતમહાવીચિલીનમીનમહાતિમિમ્ મારુતાવિદ્ધફેનૌઘમ્ આવર્તાક્ષિપ્તદુઃસહમ્
એ મહાસાગરને પોતાના હજારો હાથથી ઉથલાવે છે, મોટી મોજાઓ, માછલીઓ અને વ્હેલોને ડૂબાડી દે છે, પવનથી ફેંકાતા ફેનના ઢગલા ઊભા કરે છે અને દરિયો પાર કરવો અઘરો બને છે.
કરોત્યાલોડયન્નેવ દોઃસહસ્રેણ સાગરમ્ મન્દરક્ષોભચકિતા હ્ય્ અમૃતોત્પાદશઙ્કિતાઃ
એ પોતાના હજારો હાથથી દરિયાને એમ હલાવે છે કે દેવતાઓને મન્દર પર્વતના મથન જેવી આશંકા થાય છે અને અમૃત ઉત્પન્ન થવાની શંકા થાય છે.
તદા નિશ્ચલમૂર્ધાનો ભવન્તિ ચ મહોરગાઃ સાયાહ્ને કદલીખણ્ડા નિર્વાતસ્તિમિતા ઇવ
એ સમયે મહાનાગો એકદમ સ્થિર થઈ જાય છે, તેમનાં માથાં હલનચલન વિના, સાંજના સમયે પવનથી શાંત થયેલા કેળાના તણખાં જેવા લાગે છે.
એવં બદ્ધ્વા ધનુર્જ્યાયામ્ ઉત્સિક્તં પઞ્ચભિઃ શરૈઃ લઙ્કાયાં મોહયિત્વા તુ સબલં રાવણં બલાત્
એ રીતે ધનુષ્ય પર તાંતણ બાંધીને પાંચ બાણ ચડાવી, તેણે લંકામાં રાવણ અને તેની સેના પર જાદુ કરી તેમને મોહમાં પાડી દીધા.
નિર્જિત્ય બદ્ધ્વા ચાનીય માહિષ્મત્યાં બબન્ધ ચ તતો ગત્વા પુલસ્ત્યસ્તુ હ્ય્ અર્જુનં સંપ્રસાદયન્
જીતીને અને બાંધીને તેને માહિષ્મતીમાં લાવી કેદ કર્યો; પછી પુલસ્ત્યે અર્જુન પાસે જઈને તેને શાંત પાડવા પ્રયત્ન કર્યો.