આહૂતાધ્યાયી ગુરુકર્મસુ ચોદ્યતઃ પૂર્વોત્થાયી ચરમં ચોપશાયી મૃદુર્દાન્તો ધૃતિમાનપ્રમત્તઃ સ્વાધ્યાયશીલઃ સિધ્યતિ બ્રહ્મચારી
જે બ્રહ્મચારી ગુરુના કાર્યમાં સક્રિય રહે છે, બોલાવતાં અધ્યયન કરે છે, વહેલી સવારે ઊઠે છે, છેલ્લે સુવે છે, નમ્ર, સંયમી, ધીરજવાન, સાવધાન અને સ્વાધ્યાયપ્રેમી છે—એ સફળ થાય છે.
ધર્માગતં પ્રાપ્ય ધનં યજેત દદ્યાત્સદૈવાતિથીન્ભોજયેચ્ચ અનાદદાનશ્ચ પરૈરદત્તં સૈષા ગૃહસ્થોપનિષત્પુરાણી
ધર્મપૂર્વક મેળવેલું ધન યજ્ઞમાં ખર્ચવું, હંમેશાં દાન આપવું અને અતિથિઓને ભોજન કરાવવું જોઈએ; બીજાનું અપાયેલું કદી ન લેવું—આ ગૃહસ્થ માટેની પ્રાચીન ઉપદેશ છે.
સ્વવીર્યજીવી વૃજિનાન્નિવૃત્તો દાતા પરેભ્યો ન પરોપતાપી તાદૃઙ્મુનિઃ સિદ્ધિમુપૈતિ મુખ્યાં વસન્ન્ અરણ્યે નિયતાહારચેષ્ટઃ
જે પોતાના બળે જીવન જવે છે, પાપથી દૂર રહે છે, બીજાને આપે છે અને કોઈને દુઃખ આપતો નથી—એવો મુનિ વનમાં નિયમિત આહાર અને વ્યવહાર રાખીને શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિ પામે છે.
અશિલ્પજીવી વિગૃહશ્ચ નિત્યં જિતેન્દ્રિયઃ સર્વતો વિપ્રમુક્તઃ અનોકશાયી લઘુ લિપ્સમાનશ્ ચરન્ દેશાનેકચરઃ સ ભિક્ષુઃ
જે કોઈ કળા-વ્યવસાયથી જીવન ન જવે, હંમેશાં ઝઘડા ટાળી રહે, ઇન્દ્રિયોને જીતેલા છે, બધું છોડીને નિર્લિપ્ત છે, ઘર વગર સુવે છે, ઓછું ઈચ્છે છે અને અનેક દેશોમાં ફરે છે—એ ભિક્ષુ કહેવાય.
રાત્ર્યા યયા ચાભિરતાશ્ચ લોકા ભવન્તિ કામાભિજિતાઃ સુખેન ચ તામેવ રાત્રિં પ્રયતેત વિદ્વાન્ અરણ્યસંસ્થો ભવિતું યતાત્મા
જે રાત્રિમાં લોકો કામવાસનાથી મગ્ન થાય છે, એ જ રાત્રિમાં જ્ઞાની, આત્મસંયમી અને વનમાં વસતો મનુષ્ય પણ એવાં જ બનવા પ્રયત્ન કરે.
દશૈવ પૂર્વાન્દશ ચાપરાંસ્તુ જ્ઞાતીંસ્તથાત્માનમથૈકવિંશમ્ અરણ્યવાસી સુકૃતં દધાતિ મુક્ત્વા ત્વ્ અરણ્યે સ્વશરીરધાતૂન્
વનવાસી મુનિ દસ પૂર્વજ, દસ અનુજ અને પોતાને એકવીસમા તરીકે અર્પણ કરે છે; વનમાં શરીર ત્યાગીને પુણ્ય પામે છે.
કતિસ્વિદ્ દેવમુનયો મૌનાનિ કતિ ચાપ્યુત ભવન્તીતિ તદાચક્ષ્વ શ્રોતુમ્ ઇચ્છામહે વયમ્
દેવતાઓ અને ઋષિઓમાં કેટલાં મૌન છે અને કુલ કેટલાં પ્રકારના મૌન છે? એ અમને કહો, અમે સાંભળવા ઈચ્છીએ છીએ.
અરણ્યે વસતો યસ્ય ગ્રામો ભવતિ પૃષ્ઠતઃ ગ્રામે વા વસતો ઽરણ્યં સ મુનિઃ સ્યાજ્જનાધિપ
જે વનમાં રહે છે અને ગામ પાછળ રહી જાય છે, કે જે ગામમાં રહે છે અને વન પાછળ રહી જાય છે—એવો મુનિ માણસોમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
કથંસ્વિદ્વસતો ઽરણ્યે ગ્રામો ભવતિ પૃષ્ઠતઃ ગ્રામે વા વસતો ઽરણ્યં કથં ભવતિ પૃષ્ઠતઃ
જંગલમાં રહેતો માણસ પાછળ ગામ કેવી રીતે રહી જાય છે? અથવા ગામમાં રહેતો માણસ પાછળ જંગલ કેવી રીતે રહી જાય છે?
ન ગ્રામ્યમુપયુઞ્જીત ય આરણ્યો મુનિર્ભવેત્ તથાસ્ય વસતો ઽરણ્યે ગ્રામો ભવતિ પૃષ્ઠતઃ
જે મુનિ જંગલમાં રહે છે, એએ કદી ગામડાંની વસ્તુઓમાં મન લગાવવું જોઈએ નહીં. એવો માણસ જ્યારે જંગલમાં વસે છે, ત્યારે ગામ એની પાછળ રહી જાય છે.
અનગ્નિરનિકેતશ્ ચાપ્ય્ અગોત્રચરણો મુનિઃ કૌપીનાચ્છાદનં યાવત્ તાવદિચ્છેચ્ચ ચીવરમ્
જે મુનિ અગ્નિ વિના, ઘર વિના અને કોઈ કુળના બંધન વિના ફરતો હોય, એએ માત્ર કમર ઢાંકી શકે એટલું જ વસ્ત્ર ઇચ્છવું જોઈએ.
યાવત્પ્રાણાભિસંધાનં તાવદિચ્છેચ્ચ ભોજનમ્ તદાસ્ય વસતો ગ્રામે ઽરણ્યં ભવતિ પૃષ્ઠતઃ
એમણે જીવતા રહેવા માટે જેટલું જરૂરી છે એટલું જ ભોજન ઇચ્છવું જોઈએ. ત્યારે, જ્યારે એ ગામમાં રહે છે, ત્યારે જંગલ એની પાછળ રહી જાય છે.
યસ્તુ કામાન્પરિત્યજ્ય ત્યક્તકર્મા જિતેન્દ્રિયઃ આતિષ્ઠેત મુનિર્ મૌનં સ લોકે સિદ્ધિમાપ્નુયાત્
પણ જે મુનિ ઇચ્છાઓનો ત્યાગ કરે છે, કર્મો છોડે છે અને ઇન્દ્રિયો પર જીત મેળવે છે, અને મૌન ધારણ કરે છે, એ આ દુનિયામાં સિદ્ધિ પામે છે.
ધૌતદન્તં કૃત્તનખં સદા સ્નાતમલંકૃતમ્ અસિતં સિતકર્મસ્થં કસ્તં નાર્ચિતુમર્હતિ
જેનું દાંત સાફ છે, નખ કાપેલા છે, હંમેશા સ્નાન કરે છે, શોભાયમાન છે, કાળું છે પણ શુદ્ધ કર્મમાં લાગેલો છે—એવા માણસને કોણ નમસ્કાર નહીં કરે?
તપસા કર્શિતઃ ક્ષામઃ ક્ષીણમાંસાસ્થિશોણિતઃ યદા ભવતિ નિર્દ્વંદ્વો મુનિર્મૌનં સમાસ્થિતઃ
જ્યારે મુનિ તપથી દુર્બળ, દુબળો, માંસ, હાડકાં અને લોહી ઘટી ગયેલો હોય છે અને દ્વંદ્વથી મુક્ત થઈ મૌનમાં સ્થિર થઈ જાય છે—
અથ લોકમિમં જિત્વા લોકં ચાપિ જયેત્પરમ્ આસ્યેન તુ યદાહારં ગોવન્મૃગયતે મુનિઃ અથાસ્ય લોકૈઃ સર્વો યઃ સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે
પછી, જ્યારે એ આ લોક અને પરલોક બંને જીતે છે અને ગાય જેવી રીતે મોઢાથી જ ખોરાક શોધે છે, ત્યારે બધાં લોકો એની અમરતા માટે યોગ્ય બની જાય છે.
કતરસ્ત્વેતયોઃ પૂર્વં દેવાનામેતિ સાત્મ્યતામ્ ઉભયોર્ધાવતો રાજન્ સૂર્યચન્દ્રમસોરિવ
રાજા, આ બેમાંથી સૌપ્રથમ દેવતાઓ સાથે એકરૂપ કોણ થાય છે? જેમ સૂર્ય અને ચંદ્ર સાથે દોડે છે, એમ દોડનારામાંથી કોણ પહેલો પહોંચે છે?
અનિકેતગૃહસ્થેષુ કામવૃત્તેષુ સંયતઃ ગ્રામ એવ ચરન્ભિક્ષુસ્ તયોઃ પૂર્વતરં ગતઃ
જે માણસ ઘરવાળાઓ અને ઇચ્છાવાળાઓ વચ્ચે રહે છે, છતાં સંયમ રાખે છે અને ગામમાં ભિક્ષા માંગતો ફરે છે, એ બંનેમાંથી પહેલો મુકામે પહોંચે છે.
અપ્રાપ્યં દીર્ઘમાયુશ્ચ યઃ પ્રાપ્તો વિકૃતિં ચરેત્ તપ્યેત યદિ તત્કૃત્વા ચરેત્સોગ્રં તપસ્તતઃ
જેને લાંબું આયુષ્ય મળ્યું નથી અથવા જે વિકલાંગ થઈ ગયો છે, એ જો તપ કરે, તો એ પછી વધુ કઠિન તપ કરવું જોઈએ.
યદ્વૈ નૃશંસં તદપત્ હ્યમાહુર્ યઃ સેવતે ધર્મમનર્થબુદ્ધિઃ અસાવનીશઃ સ તથૈવ રાજંસ્ તદાર્જવં સ સમાધિસ્તદાર્યમ્
જે ક્રૂર છે, એ અયોગ્ય ગણાય છે. જે માણસ લાભની આશા વિના ધર્મનું પાલન કરે છે, એ રાજા, સચ્ચો સ્વામી નથી, પણ એ જ સીધાઈ, એ જ એકાગ્રતા અને એ જ મહાનતા છે.
કેનાદ્ય ત્વં તુ પ્રહિતો ઽસિ રાજન્ યુવા સ્રગ્વી દર્શનીયઃ સુવર્ચાઃ કુત આગતઃ કતમસ્યાં દિશિ ત્વમુતાહોસ્વિત્પાર્થિવસ્થાનમ્ અસ્તિ
રાજા, આજે તને કોણે મોકલ્યો છે? તું યુવાન છે, ફૂલની માળા પહેરેલી છે, સુંદર છે, તેજસ્વી છે—તું ક્યાંથી આવ્યો છે, કઈ દિશામાંથી? કે અહીં તને રાજપદ છે?
ઇમં ભૌમં નરકં ક્ષીણપુણ્યઃ પ્રવેષ્ટુમ્ ઊર્વીં ગગનાદ્વિપ્રકીર્ણઃ ઉક્ત્વાહં વઃ પ્રપતિષ્યામ્ય્ અનન્તરં ત્વરન્ત્વમી બ્રહ્મણો લોકપા યે
જેનું પુણ્ય ખૂટી ગયું છે, એ આ ધરતીના નરકમાં પડવાનો છે, આકાશમાંથી જમીન પર ફેંકાઈ રહ્યો છે. હું તને આ કહીને નીચે જઈશ; બ્રહ્માજીના લોકના રક્ષકો મને ઉતાવળે બોલાવી રહ્યા છે.
સતાં સકાશે તુ વૃતઃ પ્રપાતસ્ તે સઙ્ગતા ગુણવન્તસ્તુ સર્વે શક્રાચ્ચ લબ્ધો હિ વરો મયૈષ પતિષ્યતા ભૂમિતલં નરેન્દ્ર
સારા લોકોની વચ્ચે તારો પતન થવાનો છે, બધા ગુણવાન લોકો તારી સાથે જોડાયા છે; રાજા, મને ઇન્દ્ર પાસેથી આ વર મળ્યો છે કે હું ધરતી પર પડીશ.
પૃચ્છામિ ત્વાં પ્રપતન્તં પ્રપાતં યદિ લોકાઃ પાર્થિવ સન્તિ મે ઽત્ર યદ્યન્તરિક્ષે યદિ વા દિવિ શ્રિતાઃ ક્ષેત્રજ્ઞં ત્વાં તસ્ય ધર્મસ્ય મન્યે
જ્યારે તું નીચે પડી રહ્યો છે, ત્યારે હું તને પૂછું છું—રાજા, અહીં મારા માટે કોઈ લોક છે? આકાશમાં કે સ્વર્ગમાં સ્થિર થયેલા? હું તને એ ધર્મના જ્ઞાનીને માનું છું.
યાવત્પૃથિવ્યાં વિહિતં ગવાશ્વં સહારણ્યૈઃ પશુભિઃ પક્ષિભિશ્ચ તાવલ્લોકા દિવિ તે સંસ્થિતા વૈ તથા વિજાનીહિ નરેન્દ્રસિંહ
પૃથ્વી પર જેટલી ગાય-ઘોડા, જંગલી પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ છે, એટલા જ લોક તારા માટે સ્વર્ગમાં સ્થિર છે; હે રાજાઓના સિંહ, તું આ જાણ.
તાંસ્તે દદામિ મા પ્રપત પ્રપાતં યે મે લોકા દિવિ રાજેન્દ્ર સન્તિ યદ્યન્તરિક્ષે યદિ વા દિવિ શ્રિતાસ્તાનાક્રમ ક્ષિપ્રમમિત્રહાઽથસિ
હું તને એ બધા લોક આપું છું—તું નીચે પડતો નહિ. હે રાજાધિરાજ, સ્વર્ગમાં, આકાશમાં કે સ્વર્ગમાં સ્થિર જેટલા લોક છે, તું ઝડપથી એ બધાં પર અધિકાર જમાવ, હે દુશ્મનોના વિનાશક.
નાસ્મદ્વિધો ઽબ્રાહ્મણો બ્રહ્મવિચ્ચ પ્રતિગ્રહે વર્તતે રાજમુખ્ય યથા પ્રદેયં સતતં દ્વિજેભ્યસ્ તદા દદે પૂર્વમ્ અહં નરેન્દ્ર
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, હું કે મારા જેવા કોઈ, બ્રાહ્મણ નહિ હોય કે બ્રહ્મજ્ઞાની પણ, દાન લેવું યોગ્ય નથી. જે કંઈ દ્વિજોને હંમેશા આપવું જોઈએ, એ હું પહેલેથી આપી દીધું, રાજન.
નાબ્રાહ્મણઃ કૃપણો જાતુ જીવેદ્ યદ્યપિ સ્યાદ્બ્રાહ્મણી વીરપત્ની સો ઽહં યદેવાકૃતપૂર્વં ચરેયં વિવિત્સમાનઃ કિમુ તત્ર સાધુઃ
કોઈ પણ દુર્ભાગ્યશાળી અબ્રાહ્મણને જીવવું નહીં જોઈએ, ભલે તેની પત્ની બ્રાહ્મણી હોય કે વીરપત્ની હોય. જો હું કંઈક એવું કરું જે અગાઉ ક્યારેય થયું નથી, માત્ર જાણવાની ઇચ્છાથી, તો એમાં શું સદગુણ છે?
પૃચ્છામિ ત્વાં સ્પૃહણીયરૂપ પ્રતર્દનો ઽહં યદિ મે સન્તિ લોકાઃ યદ્યન્તરિક્ષે યદિ વા દિવિ શ્રુતાઃ ક્ષેત્રજ્ઞં ત્વાં તસ્ય ધર્મસ્ય મન્યે
હું તને પૂછું છું, સ્પૃહનીય રૂપ ધરાવનારા પ્રતિર્દન, જો મને કોઈ લોક છે, આકાશમાં કે સ્વર્ગમાં, જેમ સાંભળ્યું છે, તો એના ધર્મનો તું જ જાણકાર છે એવું હું માનું છું.
સન્તિ લોકા બહવસ્તે નરેન્દ્ર અપ્યેકૈકં સપ્ત શતાન્યહાનિ મધુચ્યુતો ઘૃતવન્તો વિશોકાસ્ તેનાન્તવન્તઃ પ્રતિપાલયન્તિ
રાજન, તારા માટે ઘણા લોક છે—દરેક લોક સાતસો દિવસ સુધી ચાલે છે, ત્યાં મધ અને ઘી વહે છે, દુઃખ નથી; પણ એ બધા સીમિત છે અને તારી રાહ જોઈ રહ્યા છે.