પૂર્ણં સહસ્રં વર્ષાણામ્ એવંવૃત્તિર્ અભૂન્નૃપઃ અમ્બુભક્ષઃ સ ચાબ્દાંસ્ત્રીન્ આસીન્ નિયતવાઙ્મનાઃ
હજાર વર્ષ સુધી એ રાજાનું આવું જ જીવન રહ્યું; પછી એ ત્રણ વર્ષ સુધી માત્ર પાણી પીધું અને વાણી તથા મનને સંયમમાં રાખ્યા.
તતસ્તુ વાયુભક્ષો ઽભૂત્ સંવત્સરમતન્દ્રિતઃ પઞ્ચાગ્નિમધ્યે ચ તપસ્ તેપે સંવત્સરં પુનઃ
પછી એ એક વર્ષ સુધી માત્ર વાયુ પર જીવ્યો અને થાક્યા વિના પાંચ અગ્નિ વચ્ચે તપ કર્યું; પછી ફરી એક વર્ષ સુધી એ તપસ્યા કરી.
એકપાદસ્થિતશ્ચાસીત્ ષણ્માસાન્ અનિલાશનઃ પુણ્યકીર્તિસ્તતઃ સ્વર્ગં જગામાવૃત્ય રોદસી
છ મહિના સુધી એ એક પગ પર ઊભો રહીને માત્ર વાયુનું આહાર લીધું; એના પુણ્યના કીર્તિથી એ સ્વર્ગે ગયો અને આકાશ-પૃથ્વી પાર કરી.
સ્વર્ગતસ્તુ સ રાજેન્દ્રો ન્યવસદ્દેવસદ્મનિ પૂજિતસ્ત્રિદશૈઃ સાધ્યૈર્ મરુદ્ભિર્વસુભિસ્તથા
સ્વર્ગથી એ રાજાએ દેવલોકમાં નિવાસ કર્યો, જ્યાં ત્રીસ દેવો, સાધ્ય, મરુત અને વસુઓએ એનું સન્માન કર્યું.
દેવલોકાદ્ બ્રહ્મલોકં સંચરન્પુણ્યકૃદ્વશી અવસત્પૃથિવીપાલો દીર્ઘકાલમિતિ શ્રુતિઃ
એ પુણ્યશાળી અને સંયમી રાજા દેવલોકમાંથી બ્રહ્મલોકમાં ગયો અને લાંબા સમય સુધી ત્યાં રહ્યો, એમ શ્રુતિમાં કહેવામાં આવ્યું છે.
સ કદાચિન્નૃપશ્રેષ્ઠો યયાતિઃ શક્રમાગતઃ કથાન્તે તત્ર શક્રેણ પૃષ્ટઃ સ પૃથિવીપતિઃ
એક વખત રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ યયાતિ શક્ર પાસે ગયો; વાતના અંતે શક્રએ એ પૃથ્વીપતિને પ્રશ્ન કર્યો.
યદા સ પૂરુસ્તવ રૂપેણ રાજઞ્ જરાં ગૃહીત્વા પ્રચચાર લોકે તદા રાજ્યં સમ્પ્રદાયૈવ તસ્મૈ ત્વયા કિમુક્તઃ કથયેહ સત્યમ્
હે રાજા, જ્યારે પૂરુએ તારી આકૃતિ લઈને વૃદ્ધાવસ્થા ધારણ કરી અને લોકમાં ફર્યો, ત્યારે રાજ્ય આપ્યા પછી તું એને શું કહ્યું? અહીં સાચું કહેજે.
પ્રકૃત્યનુમતે પૂરું રાજ્યે કૃત્વેદમબ્રુવમ્ ગઙ્ગાયમુનયોર્મધ્યે કૃત્સ્નો ઽયં વિષયસ્તવ મધ્યે પૃથિવ્યાસ્ત્વં રાજા ભ્રાતરો ઽન્તે ઽધિપાસ્તવ
પ્રજાની સંમતિથી મેં પૂરુને રાજ્ય આપ્યું અને કહ્યું: 'ગંગા અને યમુના વચ્ચે આખું રાજ્ય તું રાખ; પૃથ્વીના મધ્યમાં તું રાજા છે, અને તારા ભાઈઓ સીમા પર શાસન કરે છે.'
અક્રોધનઃ ક્રોધનેભ્યો વિશિષ્ટસ્ તથા તિતિક્ષુર્ અતિતિક્ષોર્ વિશિષ્ટઃ અમાનુષેભ્યો માનુષશ્ચ પ્રધાનો વિદ્વાંસ્તથૈવાવિદુષઃ પ્રધાનઃ
જે ક્રોધ વિના છે, એ ક્રોધાળાઓ કરતા શ્રેષ્ઠ છે; જેમ સહનશીલ, અસહનશીલ કરતા શ્રેષ્ઠ છે; માનવમાં માનવ શ્રેષ્ઠ છે અને વિદ્વાન અવિદ્વાનો કરતા શ્રેષ્ઠ છે.
આક્રુશ્યમાનો નાક્રોશેન્ મન્યુમેવ તિતિક્ષતિ આક્રોષ્ટારં નિર્દહતિ સુકૃતં ચાસ્ય વિન્દતિ
જેને અપમાન થાય છે, એ પાછું અપમાન કરતો નથી, પણ સહન કરે છે; આવું કરવાથી એ અપમાનીને દહન કરે છે અને પોતે સુખ પામે છે.
નારુન્તુદઃ સ્યાન્ન નૃશંસવાદી ન હીનતઃ પરમ્ અભ્યાદદીત યયાસ્ય વાચા પર ઉદ્વિજેત ન તાં વદેદ્રુશતીં પાપલૌલ્યામ્
કોઈએ ક્યારેય દુષણ ન આપવું, ન તો ક્રૂર વાણી બોલવી, ન તો નીચા માણસ પાસેથી કંઈ લેવું; એવી વાણી ન બોલવી કે બીજાને ડર લાગે, કે જે લોભથી ભરેલી હોય.
અરુન્તુદં પુરુષં તીવ્રવાચં વાક્કણ્ટકૈર્ વિતુદન્તં મનુષ્યાન્ વિદ્યાદ્ અલક્ષ્મીકતમં જનાનાં મુખે નિબદ્ધં નિરૃતિં વહન્તમ્
જે માણસ દુષણ આપે છે, કઠોર બોલે છે અને વાણીથી બીજાને ઘાયલ કરે છે, એ બધામાં સૌથી દુર્ભાગી માનવો, કારણ કે એના મોઢામાં વિનાશ બંધાયેલો છે.
સદ્ભિઃ પુરસ્તાદભિપૂજિતઃ સ્યાત્ સદ્ભિસ્તથા પૃષ્ઠતો રક્ષિતઃ સ્યાત્ સદા સતામ્ અતિવાદાંસ્તિતિક્ષેત્ સતાં વૃત્તં પાલયન્સાધુવૃતઃ
સજ્જનો એનું આગળથી સન્માન કરે, પાછળથી રક્ષા કરે, સજ્જનોની કઠોર વાણી સહન કરે અને સજ્જનવૃત્તિ રાખે.
વાક્સાયકા વદનાન્નિષ્પતન્તિ યૈર્ આહતઃ શોચતિ વા ત્ર્યહાનિ પરસ્ય નો મર્મસુ તે પતન્તિ તાન્પણ્ડિતો નાવસૃજેત્પરેષુ
મોઢામાંથી તીક્ષ્ણ વાણી તીરો જેવી નીકળે છે; જેને એ વાગે છે, એ ત્રણ દિવસ સુધી દુઃખી રહે છે, પણ એ બીજાના મુખ્ય અંગોને ઘાયલ કરતી નથી. વિદ્વાને ક્યારેય આવી વાણી બીજાઓ માટે ન બોલવી.
નાસ્તીદૃશં સંવનનં ત્રિષુ લોકેષુ કિંચન યથા મૈત્રી ચ લોકેષુ દાનં ચ મધુરા ચ વાક્
ત્રણે લોકમાં એવી એકતા ક્યાંય નથી જેવી લોકમૈત્રી, દાન અને મીઠી વાણીમાં છે.
તસ્માત્સાન્ત્વં સદા વાચ્યં ન વાચ્યં પરુષં ક્વચિત્ પૂજ્યાન્સમ્પૂજયેદ્ દદ્યાન્ નાભિશાપં કદાચન
માટે હંમેશા મીઠી અને સૌમ્ય વાણી બોલવી, ક્યારેય કઠોર વાણી ન બોલવી; જે પૂજ્ય છે, એને સન્માન આપવો, દાન આપવું અને ક્યારેય શાપ ન આપવો.
સર્વાણિ કાર્યાણિ સમાપ્ય રાજન્ ગૃહાન્પરિત્યજ્ય વનં ગતો ઽસિ તત્ત્વાં પૃચ્છામિ નહુષસ્ય પુત્ર કેનાપિ તુલ્યસ્તપસા યયાતે
હે રાજા, તમે બધા કામ પૂરા કરીને ઘર છોડીને જંગલમાં ગયા છો. હું તમને, નહુષના પુત્ર, પૂછું છું—યયાતિને કોણના તપથી બરાબર માનવામાં આવે છે?
નાહં દેવમનુષ્યેષુ ન ગન્ધર્વમહર્ષિષુ આત્મનસ્તપસા તુલ્યં કંચિત્પશ્યામિ વાસવ
હે વાસવ, દેવોમાં, મનુષ્યોમાં, ગંધર્વોમાં કે મહર્ષિોમાં, મારી તપસ્યાને બરાબર એવો કોઈ નથી—એવું હું ક્યાંયે જોઉં છું નહીં.
યદાવમંસ્થાઃ સદૃશઃ શ્રેયસશ્ચ પાપીયસશ્ ચાવિદિતપ્રભાવઃ તસ્માલ્લોકા હ્ય્ અન્તવન્તસ્તવેમે ક્ષીણે પુણ્યે પતિતો ઽસ્યદ્ય રાજન્
જ્યારે તમે તમારા સમાન કે ઉત્તમ અને નીચા લોકોને, એમની સાચી શક્તિ જાણ્યા વિના, અવગણ્યા, ત્યારે જ તમારો લોકનો અંત આવ્યો છે; પુણ્ય ઘટી ગયું છે અને આજે તમે પડી ગયા છો, હે રાજા.
સુરર્ષિગન્ધર્વનરાવમાનાત્ ક્ષયં ગતા મે યદિ શક્રલોકાઃ ઇચ્છામ્યહં સુરલોકાદ્વિહીનઃ સતાં મધ્યે પતિતું દેવરાજ
દેવ, ઋષિ, ગંધર્વ અને મનુષ્યોની અવગણના કરવાને કારણે મારા સ્વર્ગલોકો ઓછા થઈ ગયા છે. હવે હું દેવલોકથી વંચિત છું; હે દેવરાજ, હું સત્પુરુષોમાં પડવા ઈચ્છું છું.
સતાં સકાશે પતિતો ઽસિ રાજંશ્ ચ્યુતઃ પ્રતિષ્ઠાં યત્ર લબ્ધાસિ ભૂયઃ એવં વિદિત્વા તુ પુનર્યયાતે ન તે ઽવમાન્યાઃ સદૃશઃ શ્રેયસે ચ
હે રાજા, તમે સત્પુરુષોમાં પડ્યા છો અને સ્થાન ગુમાવ્યું છે, પણ અહીં ફરીથી સ્થાન મેળવી શકો છો. એ જાણીને, હે યયાતિ, તારા સમાન કે ઉત્તમ કોઈની અવગણના કદી ન કરવી.
તતઃ પપાતામરરાજજુષ્ટાત્ પુણ્યાલ્લોકાત્પતમાનં યયાતિમ્ સમ્પ્રેક્ષ્ય રાજર્ષિવરો ઽષ્ટકસ્ તમ્ ઉવાચ સદ્ધર્મવિધાનગોપ્તા
પછી યયાતિ દેવરાજે જે આનંદથી ભરેલા લોકમાં રહેતો હતો, ત્યાંથી નીચે પડ્યો. તેને પડતો જોઈને, ધર્મનું પાલન કરનારા શ્રેષ્ઠ રાજર્ષિ અષ્ટકે કહ્યું.
કસ્ત્વં યુવા વાસવતુલ્યરૂપઃ સ્વતેજસા દીપ્યમાનો યથાગ્નિઃ પતસ્યુદીર્ણામ્બુધરપ્રકાશઃ ખે ખેચરાણાં પ્રવરો યથાર્કઃ
તમે કોણ છો, યુવાન, જેઓનું રૂપ વાસવ જેવું છે, પોતાનાં તેજથી અગ્નિ જેવી કાંતિ ધરાવો છો, અને મેઘ જેવી તેજસ્વી રીતે પડો છો? આકાશમાં રહેનારા બધા કરતાં તમે સૂર્ય જેવા શ્રેષ્ઠ દેખાઓ છો.
દૃષ્ટ્વા ચ ત્વાં સૂર્યપથાત્પતન્તં વૈશ્વાનરાર્કદ્યુતિમપ્રમેયમ્ કિંનુસ્વિદ્ એતત્ પતતીવ સર્વે વિતર્કયન્તઃ પરિમોહિતાઃ સ્મઃ
જ્યારે અમે તમને સૂર્યમાર્ગ પરથી પડતા જોયા, અગ્નિ અને સૂર્ય જેવી અપરિમિત કાંતિ ધરાવતા, ત્યારે આ શું છે જે પડતું લાગે છે? બધા જ આશ્ચર્યચકિત થઈને વિચારી રહ્યા છે.
દૃષ્ટ્વા ચ ત્વાધિષ્ઠિતં દેવમાર્ગે શક્રાર્કવિષ્ણુપ્રતિમપ્રભાવમ્ પ્રત્યુદ્ગતાસ્ત્વાં વયમદ્ય સર્વે તસ્માત્પાતે તવ જિજ્ઞાસમાનાઃ
જ્યારે અમે તમને દેવમાર્ગ પર સ્થિર જોઈ, ઈન્દ્ર, સૂર્ય અને વિષ્ણુ જેવી કીર્તિ ધરાવતા, ત્યારે અમે બધા તમારા પતનનું કારણ જાણવા અહીં આવ્યા છીએ.
ન ચાપિ ત્વાં ધૃષ્ણવઃ પ્રષ્ટુમ્ અગ્રે ન ચ ત્વમસ્માન્પૃચ્છસિ કે વયં સ્મ તત્ત્વાં પૃચ્છામિ સ્પૃહણીયરૂપં કસ્ય ત્વં વા કિંનિમિત્તં ત્વમાગાઃ
અમામાંથી કોઈને પણ તમારી સામે સીધો પ્રશ્ન કરવાનું સાહસ થતું નથી, અને તમે પણ અમને પૂછતા નથી કે અમે કોણ છીએ. પણ હું પૂછું છું—આકર્ષક રૂપ ધરાવનાર, તમે કોણ છો અને કયા કારણથી અહીં આવ્યા છો?
ભયં તુ તે વ્યેતુ વિષાદમોહૌ ત્યજાશુ દેવેન્દ્રસમાનરૂપ ત્વાં વર્તમાનં હિ સતાં સકાશે શક્રો ન સોઢું બલહાપિ શક્તઃ
તમારો ભય દૂર થવા દો, દુઃખ અને મોહ ત્યજી દો, હે ઈન્દ્ર સમાન રૂપ ધરાવનાર. સત્પુરુષોમાં તું હોય ત્યારે, શક્તિશાળી ઈન્દ્ર પણ તને સહન કરી શકે તેમ નથી.
સન્તઃ પ્રતિષ્ઠા હિ સુખચ્યુતાનાં સતાં સદૈવામરરાજકલ્પ તે સંગતાઃ સ્થાવરજઙ્ગમેશાઃ પ્રતિષ્ઠિતસ્ત્વં સદૃશેષુ સત્સુ
સુખ ગુમાવનાર માટે સત્પુરુષો હંમેશાં આશ્રય છે; સત્પુરુષોમાં તું અમરરાજા જેવો છે. સ્થાવર અને જંગમ બધા અહીં ભેગા થયા છે; તું તારા સમાન સજ્જનોમાં સ્થિર છે.
પ્રભુરગ્નિઃ પ્રતપને ભૂમિરાવપને પ્રભુઃ પ્રભુઃ સૂર્યઃ પ્રકાશાચ્ચ સતાં ચાભ્યાગતઃ પ્રભુઃ
બળવામાં અગ્નિ સ્વામી છે, ગ્રહણમાં ધરતી, પ્રકાશમાં સૂર્ય, અને સત્પુરુષોમાં જે આવે છે તે સ્વામી ગણાય છે.
અહં યયાતિર્નહુષસ્ય પુત્રઃ પૂરોઃ પિતા સર્વભૂતાવમાનાત્ પ્રભ્રંશિતો ઽહં સુરસિદ્ધલોકાત્ પરિચ્યુતઃ પ્રપતામ્યલ્પપુણ્યઃ
હું યયાતિ, નહુષનો પુત્ર અને પુરુનો પિતા છું. બધા જીવોની અવગણના કરવાને કારણે, હું સ્વર્ગ અને સિદ્ધલોકમાંથી પડી ગયો છું; હવે મારા પુણ્ય ઓછું છે.