ઋતુકાલે તુ સમ્પ્રાપ્તે દેવયાની વરાઙ્ગના લેભે ગર્ભં પ્રથમતઃ કુમારશ્ચ વ્યજાયત
પછી યોગ્ય ઋતુ આવી ત્યારે સુંદર દેવયાની પ્રથમવાર ગર્ભવતી થઈ અને પુત્રનો જન્મ થયો.
ગતે વર્ષસહસ્રે તુ શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી દદર્શ યૌવનં પ્રાપ્તા ઋતું સા કમલેક્ષણા
હજારો વર્ષ વીતી ગયા પછી વૃષપરવનની પુત્રી શર્મિષ્ઠાએ યુવાની પામી અને કમળ જેવી આંખોવાળી એ કન્યાએ પણ ઋતુ પ્રાપ્ત કરી.
ચિન્તયામાસ ધર્મજ્ઞા ઋતુપ્રાપ્તૌ ચ ભામિની ઋતુકાલશ્ચ સમ્પ્રાપ્તો ન કશ્ચિન્મે પતિર્વૃતઃ
ધર્મનિષ્ઠ અને તેજસ્વી શર્મિષ્ઠાએ વિચાર્યું: 'મારી ઋતુ આવી છે, પણ મારે કોઈ પતિ નથી.'
કિં પ્રાપ્તં કિંચ કર્તવ્યં કથં કૃત્વા સુખં ભવેત્ દેવયાની પ્રસૂતાસૌ વૃથાહં પ્રાપ્તયૌવના
'આ શું થયું? હવે શું કરવું? કેવી રીતે સુખ મળશે? દેવયાની તો માતા બની ગઈ, અને હું વ્યર્થ યુવાન થઈ છું.'
યથા તયા વૃતો ભર્તા તથૈવાહં વૃણોમિ તમ્ રાજ્ઞા પુત્રફલં દેયમ્ ઇતિ મે નિશ્ચિતા મતિઃ અપીદાનીં સ ધર્માત્મા રહો મે દર્શનં વ્રજેત્
‘જેમ તેણે પતિ પસંદ કર્યો, તેમ હું પણ પસંદ કરીશ. રાજાએ મને પુત્ર આપવો જોઈએ – એ જ મારો નક્કી વિચાર છે. કદાચ હવે એ ધર્મવંત રાજા એકાંતમાં મારી પાસે આવશે.’
અથ નિષ્ક્રમ્ય રાજાસૌ તસ્મિન્કાલે યદૃચ્છયા અશોકવનિકાભ્યાશે શર્મિષ્ઠાં પ્રાપ્ય વિસ્મિતઃ
એ સમયે રાજા બહાર નીકળ્યા અને અશોકવન પાસે શર્મિષ્ઠાને જોઈને આશ્ચર્યચકિત થયા.
તમેકં રહસિ દૃષ્ટ્વા શર્મિષ્ઠા ચારુહાસિની પ્રત્યુદ્ગમ્યાઞ્જલિં કૃત્વા રાજાનં વાક્યમબ્રવીત્
રાજાને એકલા એકાંતમાં જોઈને સુંદર સ્મિતવાળી શર્મિષ્ઠા આગળ આવી, હાથ જોડીને રાજાને કહ્યું:
સોમશ્ચેન્દ્રશ્ચ વાયુશ્ચ યમશ્ચ વરુણશ્ચ વા તવ વા નાહુષ ગૃહે કઃ સ્ત્રિયં દ્રષ્ટુમર્હતિ
'નહુષપુત્ર, તારા ઘરમાં સોમ, ઇન્દ્ર, વાયુ, યમ કે વરુણ – એમાંથી કોણ સ્ત્રીને જોઈ શકે છે?'
રૂપાભિજનશીલૈર્હિ ત્વં રાજન્વેત્થ માં સદા સા ત્વાં યાચે પ્રસાદ્યેહ રન્તુમેહિ નરાધિપ
'રાજા, તું મને હંમેશા રૂપ, વંશ અને સ્વભાવથી ઓળખે છે. એટલે હું તારી વિનંતી કરું છું, કૃપા કરીને અહીં મારા સાથે સંયોગ કર.'
વેદ્મિ ત્વાં શીલસમ્પન્નાં દૈત્યકન્યામનિન્દિતામ્ રૂપં તુ તે ન પશ્યામિ સૂચ્યગ્રમપિ નિન્દિતમ્
'હું જાણું છું કે તું દૈત્યકન્યા છે અને તારો સ્વભાવ નિર્દોષ છે. તારા રૂપમાં તો સોયની નોક જેટલી પણ ખોટ મને દેખાતી નથી.'
મામબ્રવીત્તદા શુક્રો દેવયાનીં યદાવહમ્ નેયમ્ આહ્વયિતવ્યા તે શયને વાર્ષપર્વણી
'જ્યારે મેં દેવયાની સાથે લગ્ન કર્યા ત્યારે શુક્રદેવે મને કહ્યું હતું – વૃષપરવનની આ પુત્રીને તારે કદી શયનખંડમાં બોલાવવી નહીં.'
ન નર્મયુક્તં વચનં હિનસ્તિ ન સ્ત્રીષુ રાજન્ ન વિવાહકાલે પ્રાણાત્યયે સર્વધનાપહારે પઞ્ચાનૃતાન્યાહુર્ અપાતકાનિ
'રાજા, રમતમાં બોલેલા શબ્દો પાપ નથી ગણાતા, સ્ત્રીઓમાં પણ નહીં, લગ્ન સમયે, જીવના જોખમમાં કે બધું ધન ગુમાવીએ ત્યારે પણ નહીં; આ પાંચ અસત્ય પાપરૂપ નથી.'
પૃષ્ટાસ્તુ સાક્ષ્યે પ્રવદન્તિ ચાન્યથા ભવન્તિ મિથ્યાવચના નરેન્દ્ર તે એકાર્થતાયાં તુ સમાહિતાયાં મિથ્યા વદન્તં હ્ય્ અનૃતં હિનસ્તિ
રાજાને સાક્ષી તરીકે પૂછવામાં આવે ત્યારે, લોકો ઘણીવાર સાચું ન બોલે અને ખોટું બોલી જાય છે. પણ જ્યારે મન એક થાય અને કોઈ ખોટું બોલે, ત્યારે એ સત્યને ઘાયલ કરે છે.
રાજા પ્રમાણં ભૂતાનાં સ વિનશ્યેન્મૃષા વદન્ અર્થકૃચ્છ્રમપિ પ્રાપ્ય ન મિથ્યા કર્તુમુત્સહે
રાજા સર્વ જીવોમાં આધાર છે; જો એ ખોટું બોલે તો પોતે નાશ પામે છે. ધન માટે કઠિનાઈ આવે તો પણ, ખોટું કરવું રાજાને ક્યારેય યોગ્ય નથી.
સમાવ્ એતૌ મતૌ રાજન્ પતિઃ સખ્યાશ્ચ યઃ પતિઃ સમં વિવાહ ઇત્યાહુઃ સખ્યા મે ઽસિ પતિર્યતઃ
રાજા, બે મત છે: પતિ મિત્ર પણ છે અને સ્વામી પણ. લગ્નમાં સમાનતા છે એમ કહેવામાં આવે છે; પતિ હોવાથી તું મારો મિત્ર છે.
દાતવ્યં યાચમાનસ્ય હીતિ મે વ્રતમાહિતમ્ ત્વં ચ યાચસિ કામં માં બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તત્
મારું વ્રત છે કે માગનારને હું કંઈક આપું. હવે તું પણ મને ઈચ્છા સાથે માગે છે, તો મને કહો, હું તારા માટે શું કરું?
અધર્માત્ત્રાહિ માં રાજન્ ધર્મં ચ પ્રતિપાદય ત્વત્તો ઽપત્યવતી લોકે ચરેયં ધર્મમુત્તમમ્
રાજા, મને પાપથી બચાવ અને સારા માર્ગે ચલાવ. તારી કૃપાથી હું સંતાન પામું અને દુનિયામાં શ્રેષ્ઠ ધર્મનું પાલન કરી શકું.
ત્રય એવાધના રાજન્ ભાર્યા દાસસ્તથા સુતઃ યત્તે સમધિગચ્છન્તિ યસ્ય તે તસ્ય તદ્ધનમ્
રાજા, ત્રણ જણ ધન વિનાના ગણાય છે: પત્ની, દાસ અને પુત્ર. એ લોકો જે કંઈ મેળવે, એ બધું એના માલિકનું જ ગણાય છે.
દેવયાન્યા ભુજિષ્યાસ્મિ વશ્યા ચ તવ ભાર્ગવી સા ચાહં ચ ત્વયા રાજન્ ભરણીયાં ભજસ્વ મામ્
હું તારી ભોગ્ય છું, ભાર્ગવ, અને તારા વશમાં છું. દેવયાની અને હું, બંને તારા ભરણપોષણ માટે છીએ; રાજા, મને સ્વીકાર.
એવમુક્તસ્તયા રાજા તથ્યમ્ ઇત્યભિજજ્ઞિવાન્ પૂજયામાસ શર્મિષ્ઠાં ધર્મં ચ પ્રતિપાદયન્
એમ કહીને, રાજાએ એ વાતને સાચી માની અને શર્મિષ્ઠાનું સન્માન કર્યું, અને ધર્મ સ્થાપિત કર્યો.
સ સમાગમ્ય શર્મિષ્ઠાં યથાકામમવાપ્ય ચ અન્યોન્યં ચાભિસંપૂજ્ય જગ્મતુસ્તૌ યથાગતમ્
પછી રાજાએ શર્મિષ્ઠા સાથે મિલન કર્યું અને પોતાની ઈચ્છા પૂર્ણ કરી. પછી બંનેએ એકબીજાનું સન્માન કર્યું અને જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ગયા.
તસ્મિન્સમાગમે સુભ્રૂઃ શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી લેભે ગર્ભં પ્રથમતસ્ તસ્માન્નૃપતિસત્તમાત્
એ મિલન સમયે સુંદર ભ્રૂવાળી, વૃષપર્વાની પુત્રી શર્મિષ્ઠાએ એ મહાન રાજાથી સૌપ્રથમ ગર્ભ ધારણ કર્યો.
પ્રજજ્ઞે ચ તતઃ કાલે રાજ્ઞી રાજીવલોચના કુમારં દેવગર્ભાભમ્ આદિત્યસમતેજસમ્
પછી યોગ્ય સમયે, કમળ જેવી આંખોવાળી રાણીએ દેવ જેવો દીકરો જન્માવ્યો, જેનું તેજ સૂર્ય સમાન હતું.
શ્રુત્વા કુમારં જાતં સા દેવયાની શુચિસ્મિતા ચિન્તયાવિષ્ટદુઃખાર્તા શર્મિષ્ઠાં પ્રતિ ભારત
કમળ જેવી સ્મિતવાળી દેવયાનીને જ્યારે ખબર પડી કે દીકરો થયો છે, ત્યારે એ શર્મિષ્ઠા વિશે ચિંતામાં પડી અને દુઃખી બની.
તતો ઽભિગમ્ય શર્મિષ્ઠાં દેવયાન્યબ્રવીદિદમ્ કિમર્થં વૃજિનં સુભ્રૂઃ કૃતં તે કામલુબ્ધયા
પછી દેવયાનીએ શર્મિષ્ઠા પાસે જઈને કહ્યું: 'સુંદર ભ્રૂવાળી, તું કામના માટે ખોટું કેમ કર્યું?'
ઋષિર્ અભ્યાગતઃ કશ્ચિદ્ ધર્માત્મા વેદપારગઃ સ મયા તુ વરઃ કામં યાચિતો ધર્મસંહતમ્
એક ધર્મનિષ્ઠ, વેદોમાં પારંગત ઋષિ મારા ઘરે આવ્યા હતા. મેં એમને ધર્મ અનુસાર એક વર માંગ્યું હતું.
નાહમન્યાયતઃ કામમ્ આચરામિ શુચિસ્મિતે તસ્માદ્ ઋષેર્ મમાપત્યમ્ ઇતિ સત્યં બ્રવીમિ તે
કમળ જેવી સ્મિતવાળી, હું ગેરરીતે ઈચ્છા પૂર્ણ કરતી નથી. તેથી, મારું સંતાન એ ઋષિનું છે; હું તને સાચું કહું છું.
પદ્યેતદેવં શર્મિષ્ઠે ન મન્યુર્વિદ્યતે મમ અપત્યં યદિ તે લબ્ધં જ્યેષ્ઠાચ્છ્રેષ્ઠાચ્ચ વૈ દ્વિજાત્
જેમ છે તેમ ચાલે, શર્મિષ્ઠા; મને તારા પર ગુસ્સો નથી. જો તારે વરિષ્ઠ અને શ્રેષ્ઠ દ્વિજથી સંતાન મેળવ્યું હોય, તો એ સારું છે.
શોભનં ભીરુ સત્યં ચેત્ કથં સ જ્ઞાયતે દ્વિજઃ ગોત્રનામાભિજનતઃ શ્રોતુમિચ્છામિ તં દ્વિજમ્
જો એ સારું અને સાચું હોય, ભયભીત એક, તો એ દ્વિજ કોણ છે એ કેવી રીતે ખબર પડે? હું એનું ગોત્ર, નામ અને વંશ સાંભળવા ઈચ્છું છું.
ઓજસા તેજસા ચૈવ દીપ્યમાનં રવિં યથા તં દૃષ્ટ્વા મમ સંપ્રષ્ટું શક્તિર્ નાસીચ્છુચિસ્મિતે
એ ઋષિ તેજ અને ઓજથી સૂર્ય સમાન ઝળહળતા હતા. કમળ જેવી સ્મિતવાળી, એમને જોઈને મને કંઈ પૂછવાની શક્તિ જ રહી નહોતી.