યો ઽસૌ દેવૈર્હતાન્ દૈત્યાન્ ઉત્થાપયતિ વિદ્યયા તસ્ય શુક્રસ્ય કન્યાહં ત્વં માં નૂનં ન બુધ્યસે
જે શુક્ર પોતાના જ્ઞાનથી દેવો દ્વારા મારવામાં આવેલા દૈત્યોને જીવિત કરે છે, હું એ શુક્રની દીકરી છું; તને ખબર નથી પડી.
એષ મે દક્ષિણો રાજન્ પાણિસ્ તામ્રનખાઙ્ગુલિઃ સમુદ્ધર ગૃહીત્વા માં કુલીનસ્ત્વં હિ મે મતઃ
મારો જમણો હાથ અહીં છે, રાજા, તાંબાના રંગના નખવાળો; મને પકડીને બહાર કાઢ, કેમ કે હું તને મહાન માનું છું.
જાનામિ ત્વાં ચ સંશાન્તં વીર્યવન્તં યશસ્વિનમ્ તસ્માન્માં પતિતાં કૂપાદ્ અસ્માદ્ ઉદ્ધર્તુમર્હસિ
હું જાણું છું કે તું શાંત, બળવાન અને પ્રસિદ્ધ છે; એટલે મને આ કૂવામાંથી બહાર કાઢવી તારી ફરજ છે.
તામથ બ્રાહ્મણીં સ્ત્રીં ચ વિજ્ઞાય નહુષાત્મજઃ ગૃહીત્વા દક્ષિણે પાણાવ્ ઉજ્જહાર તતો ઽવટાત્
પછી નહુષપુત્રે જાણ્યું કે એ બ્રાહ્મણ સ્ત્રી છે, તો જમણા હાથથી પકડીને તેને કૂવામાંથી બહાર કાઢી.
ઉદ્ધૃત્ય ચૈનાં તરસા તસ્માત્કૂપાન્નરાધિપઃ આમન્ત્રયિત્વા સુશ્રોણીં યયાતિઃ સ્વપુરં યયૌ
પછી રાજા યયાતિએ ઝડપથી તેને તે કૂવામાંથી બહાર કાઢી, સુંદર કટિવાળી સ્ત્રીને સંબોધીને પોતાના શહેર તરફ પાછો ફર્યો.
ગતે તુ નાહુષે તસ્મિન્ દેવયાન્યપિ નિન્દિતા ઉવાચ શોકસંતપ્તા ઘૂર્ણિકામાગતાં પુનઃ
જ્યારે નાહુષકુળના વંશજ ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા, ત્યારે દુઃખથી વ્યાકુળ અને અપમાનિત દેવયાનીએ પાછી આવેલી ઘૂર્ણિકાને ફરી કહ્યું.
ત્વરિતં ઘૂર્ણિકે ગચ્છ સર્વમાચક્ષ્વ મે પિતુઃ નેદાનીં તુ પ્રવેક્ષ્યામિ નગરં વૃષપર્વણઃ
ઘૂર્ણિકા, તું જલદી જા અને મારા પિતાને બધું કહી દે; હું હવે વૃષપર્વનના શહેરમાં પ્રવેશીશ નહીં.
સા તુ વૈ ત્વરિતં ગત્વા ઘૂર્ણિકાસુરમન્દિરમ્ દૃષ્ટ્વા કાવ્યમુવાચેદં કમ્પમાના વિચેતના
પછી ઘૂર્ણિકા ઝડપથી અસુરોના મહેલમાં પહોંચી, કાવ્યને જોઈને, થરથરતા અને ગભરાયેલા મનથી આ શબ્દો બોલી.
આચખ્યૌ ચ મહાભાગા દેવયાની વને હતા શર્મિષ્ઠયા મહાપ્રાજ્ઞ દુહિત્રા વૃષપર્વણઃ
પવિત્ર ઘૂર્ણિકાએ કહ્યું: 'દેવયાનીને વનમાં વૃષપર્વનની બુદ્ધિશાળી દીકરી શર્મિષ્ઠાએ મારી નાખી છે.'
શ્રુત્વા દુહિતરં કાવ્યસ્ તદા શર્મિષ્ઠયા હતામ્ ત્વરયા નિર્યયૌ દુઃખાન્ માર્ગમાણઃ સુતાં વને
કાવ્યએ જ્યારે સાંભળ્યું કે તેની દીકરી શર્મિષ્ઠા દ્વારા મારી નાખાઈ છે, ત્યારે તે દુઃખથી તરત જ વનમાં દીકરીને શોધવા નીકળી પડ્યો.
દૃષ્ટ્વા દુહિતરં કાવ્યો દેવયાનીં તપોવને બાહુભ્યાં સમ્પરિષ્વજ્ય દુઃખિતો વાક્યમબ્રવીત્
કાવ્યએ વનના આશ્રમમાં પોતાની દીકરી દેવયાનીને જોઈ, તેને બાહુમાં ભરી, દુઃખી થઈને બોલ્યો.
આત્મદોષૈર્ નિયચ્છન્તિ સર્વે દુઃખસુખે જનાઃ મન્યે દુશ્ચરિતં તે ઽસ્તિ તસ્યેયં નિષ્કૃતિઃ કૃતા
બધા લોકો પોતાના જ દોષથી સુખ-દુઃખ ભોગવે છે; મને લાગે છે કે તું કોઈ ખોટું કામ કર્યું છે અને આ તેનું પ્રાયશ્ચિત છે.
નિષ્કૃતિર્ વાસ્તુ વા માસ્તુ શૃણુષ્વાવહિતો મમ શર્મિષ્ઠયા યદુક્તાસ્મિ દુહિત્રા વૃષપર્વણઃ
પ્રાયશ્ચિત હોય કે ન હોય, તું ધ્યાનથી સાંભળ, વૃષપર્વનની દીકરી શર્મિષ્ઠાએ મને શું કહ્યું હતું.
સત્યં કિલૈતત્સા પ્રાહ દૈત્યાનામસ્મિ ગાયના એવં હિ મે કથયતિ શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી
ખરેખર, તેણે કહ્યું: 'હું દૈત્યઓની ગાયિકા છું.' આવું વૃષપર્વનની દીકરી શર્મિષ્ઠાએ મને કહ્યું.
વચનં તીક્ષ્ણપરુષં ક્રોધરક્તેક્ષણા ભૃશમ્ સ્તુવતો દુહિતાસિ ત્વં યાચતઃ પ્રતિગૃહ્ણતઃ
ક્રોધથી આંખો લાલ કરી, તેણે કઠોર અને તીખા શબ્દો કહ્યા: 'તું એનું દીકરી છે જે વખાણ કરે છે, માગે છે અને મેળવે છે.'
સુતાહં સ્તૂયમાનસ્ય દદતો ઽપ્રતિગૃહ્ણતઃ ઇતિ મામાહ શર્મિષ્ઠા દુહિતા વૃષપર્વણઃ ક્રોધસંરક્તનયના દર્પપૂર્ણાનના તતઃ
'હું એનું દીકરી છું જે વખાણ પામે છે, આપે છે પણ ક્યારેય લેતી નથી.' આવું વૃષપર્વનની દીકરી શર્મિષ્ઠાએ મને કહ્યું, તેની આંખો ક્રોધથી લાલ અને ચહેરો અહંકારથી ભરેલો હતો.
યદ્યહં સ્તુવતસ્તાત દુહિતા પ્રતિગૃહ્ણતઃ પ્રસાદયિષ્યે શર્મિષ્ઠામ્ ઇત્યુક્તા હિ સખી મયા
'જો હું એનું દીકરી છું જે વખાણ પામે છે, અને તું એનું દીકરી છે જે લે છે, તો હું શર્મિષ્ઠાને મનાવીશ.' આમ મારી સખીએ મને કહ્યું.
વૃષપર્વૈવ તદ્વેદ શક્રો રાજા ચ નાહુષઃ અચિન્ત્યં બ્રહ્મ નિર્દ્વંદ્વમ્ ઐશ્વરં હિ બલં મમ
આ વાત વૃષપર્વન, ઇન્દ્ર અને નાહુષ રાજા પોતે જાણે છે; મારી શક્તિ દિવ્ય છે, દ્વંદ્વથી પર છે અને બ્રહ્મા જેવું અપરંપાર છે.
યઃ પરેષાં નરો નિત્યમ્ અતિવાદાંસ્તિતિક્ષતિ દેવયાનિ વિજાનીહિ તેન સર્વમિદં જિતમ્
દેવયાની, જાણ કે જે પુરુષ હંમેશા બીજાના કઠોર શબ્દો સહન કરે છે, તે સમગ્ર જગતને જીતે છે.
યઃ સમુત્પતિતં ક્રોધં નિગૃહ્ણાતિ હયં યથા સ યન્તેત્યુચ્યતે સદ્ભિર્ ન યો રશ્મિષુ લમ્બતે
જે માણસ ઉઠેલો ક્રોધ ઘોડાને લગામે રોકે તેમ સંયમ કરે છે, તેને જ વિદ્વાનો સાચો રથચાલક કહે છે, માત્ર લગામ પકડી રાખનારને નહીં.
યઃ સમુત્પતિતં ક્રોધમ્ અક્રોધને નિયચ્છતિ દેવયાનિ વિજાનીહિ તેન સર્વમિદં જિતમ્
દેવયાની, જાણ કે જે ઉઠેલા ક્રોધને અક્રોધથી શમાવે છે, તે સમગ્ર જગતને જીતે છે.
યઃ સમુત્પતિતં કોપં ક્ષમયૈવ નિરસ્યતિ યથોરગસ્ત્વચં જીર્ણાં સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે
જે ઉઠેલા ગુસ્સાને ક્ષમાથી દૂર કરે છે, જેમ સાપ જૂની ચામડી ઉતારે છે, એ સાચો પુરુષ કહેવાય છે.
યસ્તુ ભાવયતે ધર્મં યો ઽતિમાત્રં તિતિક્ષતિ યશ્ચ તપ્તો ન તપતિ ભૃશં સો ઽર્થસ્ય ભાજનમ્
જે ધર્મનું ચિંતન કરે છે, જે અતિશય સહન કરે છે અને જે દુઃખી થવા છતાં પણ અત્યંત દુઃખી થતો નથી—એવો માણસ સખ્ત સુખનો પાત્ર બને છે.
યો યજેદશ્વમેધેન માસિ માસિ શતં સમાઃ યસ્તુ કુપ્યેન્ન સર્વસ્ય તયોરક્રોધનો વરઃ
જે વ્યક્તિ દર મહિને સો અશ્વમેઘ યજ્ઞ કરે છે અને જે કોઈ પર ક્યારેય ગુસ્સો નથી કરતો—એ બંનેમાં ગુસ્સો ન કરનાર વ્યક્તિ શ્રેષ્ઠ છે.
યે કુમારાઃ કુમાર્યશ્ચ વૈરં કુર્યુરચેતસઃ નૈતત્પ્રાજ્ઞસ્તુ કુર્વીત વિદુસ્તે ન બલાબલમ્
નાદાન છોકરાઓ અને છોકરીઓ એકબીજા સાથે દુશ્મની રાખે છે, પણ સમજદાર માણસે આવું કરવું નહિ, કારણ કે તે શક્તિ અને દુર્બળતા સમજેછે.
વેદાહં તાત બાલાપિ કાર્યાણાં તુ ગતાગતમ્ ક્રોધે ચૈવાતિવાદે વા કાર્યસ્યાપિ બલાબલે
હું, બાલપણમાં પણ, કામોના આવાગમનને જાણું છું; ગુસ્સામાં કે વધારે બોલવામાં પણ, કાર્યની શક્તિ અને દુર્બળતા સમજું છું.
શિષ્યસ્યાશિષ્યવૃત્તં હિ ન ક્ષન્તવ્યં બુભૂષુણા અસત્સંકીર્ણવૃત્તેષુ વાસો મમ ન રોચતે
શિષ્યનું અશિસ્ત વર્તન ધર્મ ઇચ્છનારને સહન કરવું યોગ્ય નથી; અને દુષ્ટ કે ભેળેલા વર્તનવાળાઓમાં રહેવું મને ગમતું નથી.
પુંસો યે નાભિનન્દન્તિ વૃત્તેનાભિજનેન ચ ન તેષુ નિવસેત્પ્રાજ્ઞઃ શ્રેયોર્થી પાપબુદ્ધિષુ
જે લોકો માણસના વર્તન કે કુળને માન આપતા નથી—શ્રેય ઇચ્છનાર સમજદાર વ્યક્તિએ એવા પાપી મનવાળાઓ વચ્ચે રહેવું નહિ.
યે નૈનમભિજાનન્તિ વૃત્તેનાભિજનેન ચ તેષુ સાધુષુ વસ્તવ્યં સ વાસઃ શ્રેષ્ઠ ઉચ્યતે
જ્યાં લોકો માણસના વર્તન અને કુળને ઓળખે છે, ત્યાં સારા લોકોમાં રહેવું જોઈએ; એવુ નિવાસ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.
તન્મે મથ્નાતિ હૃદયમ્ અગ્નિકલ્પમિવારણમ્ વાગ્દુરુક્તં મહાઘોરં દુહિતુર્વૃષપર્વણઃ
વૃષપરવનની દીકરીએ જે કઠોર અને ભયાનક વાત કરી, એ મારી હૃદયને એવી રીતે દહાવે છે, જેમ લાકડામાં આગ સળગે.