આસીનં ચ શયાનં ચ પિતા તે પિતરં મમ સ્તૌતિ પૃચ્છતિ ચાભીક્ષ્ણં નીચસ્થઃ સુવિનીતવત્
મારા પિતા બેઠા હોય કે સૂતા હોય, તારો પિતા વારંવાર તેમને વખાણે છે અને પૂછે છે, ખૂબ નમ્ર બનીને.
યાચતસ્ત્વં ચ દુહિતા સ્તુવતઃ પ્રતિગૃહ્ણતઃ સુતાહં સ્તૂયમાનસ્ય દદતો ન તુ ગૃહ્ણતઃ
તું એના પિતા છે જે માગે છે, વખાણે છે અને સ્વીકાર કરે છે; હું એના પુત્રી છું જે વખાણવામાં આવે છે અને આપે છે, પણ કદી લેતી નથી.
અનાયુધા સાયુધાયાઃ કિં ત્વં કુપ્યસિ ભિક્ષુકિ લપ્સ્યસે પ્રતિયોદ્ધારં ન ચ ત્વાં ગણયામ્યહમ્
હથિયાર વગર હોવા છતાં હથિયારવાળી સામે ગુસ્સો કેમ કરે છે? તું ભીખ માંગે છે, જવાબ પણ મળશે, પણ હું તને કંઈ ગણતી નથી.
સા વિસ્મયં દેવયાનીં ગતાં સક્તાં ચ વાસસિ શર્મિષ્ઠા પ્રાક્ષિપત્કૂપે તતઃ સ્વપુરમાવિશત્
શર્મિષ્ઠાએ આશ્ચર્યમાં પડી અને વસ્ત્ર પકડી રહેલી દેવયાનીને કૂવામાં ફેંકી દીધી અને પછી પોતાનાં શહેરમાં ચાલી ગઈ.
હતેયમિતિ વિજ્ઞાય શર્મિષ્ઠા પાપનિશ્ચયા અનવેક્ષ્ય યયૌ તસ્માત્ ક્રોધવેગપરાયણા
'હવે એ મરી ગઈ' એવું જાણીને, પાપમાં મગ્ન શર્મિષ્ઠા ગુસ્સામાં કોઈ તરફ જોયા વિના ત્યાંથી ચાલતી થઈ.
અથ તં દેશમભ્યાગાદ્ યયાતિર્નહુષાત્મજઃ શ્રાન્તયુગ્યઃ શ્રાન્તરૂપો મૃગલિપ્સુઃ પિપાસિતઃ
પછી નહુષપુત્ર યયાતિ ત્યાં આવ્યો, પોતે અને ઘોડા બંને થાકેલા, શિકારની ઈચ્છા અને તરસ સાથે.
નાહુષિઃ પ્રેક્ષમાણો હિ સ નિપાને ગતોદકે દદર્શ કન્યાં તાં તત્ર દીપ્તામગ્નિશિખામ્ ઇવ
નહુષનો પુત્ર પાણી ઓછું થયેલા તળાવ પાસે જોઈ રહ્યો હતો, ત્યાં તેણે એક કન્યાને જોયી, જે અગ્નિની જ્યોતિ જેવી તેજસ્વી હતી.
તામપૃચ્છત્સ દૃષ્ટ્વૈવ કન્યામમરવર્ણિનીમ્ સાન્ત્વયિત્વા નૃપશ્રેષ્ઠઃ સામ્ના પરમવલ્ગુના
તે સ્વર્ગસમાન રૂપાવતી કન્યાને જોઈને, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ યયાતિએ ખૂબ નમ્રતાથી પૂછ્યું અને ધીરજ આપી.
કા ત્વં ચારુમુખી શ્યામા સુમૃષ્ટમણિકુણ્ડલા દીર્ઘં ધ્યાયસિ ચાત્યર્થં કસ્માચ્છ્વસિષિ ચાતુરા
કોણ છે તું, સુંદર ચહેરાવાળી, શ્યામવર્ણી, ચમકદાર રત્નના કાનના કુંડળ પહેરેલી? તું એટલી ઊંડી વિચારશીલ કેમ છે અને શ્વાસ કેમ લઈ રહી છે?
કથં ચ પતિતા હ્ય્ અસ્મિન્ કૂપે વીરુત્તૃણાવૃતે દુહિતા ચૈવ કસ્ય ત્વં વદ સર્વં સુમધ્યમે
તૂં ઘાસ અને વેલીઓથી ઢંકાયેલા આ કૂવામાં કેવી રીતે પડી ગઈ? તું કોની દીકરી છે? બધું મને કહો, સુમધ્યમા.
યો ઽસૌ દેવૈર્હતાન્ દૈત્યાન્ ઉત્થાપયતિ વિદ્યયા તસ્ય શુક્રસ્ય કન્યાહં ત્વં માં નૂનં ન બુધ્યસે
જે શુક્ર પોતાના જ્ઞાનથી દેવો દ્વારા મારવામાં આવેલા દૈત્યોને જીવિત કરે છે, હું એ શુક્રની દીકરી છું; તને ખબર નથી પડી.
એષ મે દક્ષિણો રાજન્ પાણિસ્ તામ્રનખાઙ્ગુલિઃ સમુદ્ધર ગૃહીત્વા માં કુલીનસ્ત્વં હિ મે મતઃ
મારો જમણો હાથ અહીં છે, રાજા, તાંબાના રંગના નખવાળો; મને પકડીને બહાર કાઢ, કેમ કે હું તને મહાન માનું છું.
જાનામિ ત્વાં ચ સંશાન્તં વીર્યવન્તં યશસ્વિનમ્ તસ્માન્માં પતિતાં કૂપાદ્ અસ્માદ્ ઉદ્ધર્તુમર્હસિ
હું જાણું છું કે તું શાંત, બળવાન અને પ્રસિદ્ધ છે; એટલે મને આ કૂવામાંથી બહાર કાઢવી તારી ફરજ છે.
તામથ બ્રાહ્મણીં સ્ત્રીં ચ વિજ્ઞાય નહુષાત્મજઃ ગૃહીત્વા દક્ષિણે પાણાવ્ ઉજ્જહાર તતો ઽવટાત્
પછી નહુષપુત્રે જાણ્યું કે એ બ્રાહ્મણ સ્ત્રી છે, તો જમણા હાથથી પકડીને તેને કૂવામાંથી બહાર કાઢી.
ઉદ્ધૃત્ય ચૈનાં તરસા તસ્માત્કૂપાન્નરાધિપઃ આમન્ત્રયિત્વા સુશ્રોણીં યયાતિઃ સ્વપુરં યયૌ
પછી રાજા યયાતિએ ઝડપથી તેને તે કૂવામાંથી બહાર કાઢી, સુંદર કટિવાળી સ્ત્રીને સંબોધીને પોતાના શહેર તરફ પાછો ફર્યો.
ગતે તુ નાહુષે તસ્મિન્ દેવયાન્યપિ નિન્દિતા ઉવાચ શોકસંતપ્તા ઘૂર્ણિકામાગતાં પુનઃ
જ્યારે નાહુષકુળના વંશજ ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા, ત્યારે દુઃખથી વ્યાકુળ અને અપમાનિત દેવયાનીએ પાછી આવેલી ઘૂર્ણિકાને ફરી કહ્યું.
ત્વરિતં ઘૂર્ણિકે ગચ્છ સર્વમાચક્ષ્વ મે પિતુઃ નેદાનીં તુ પ્રવેક્ષ્યામિ નગરં વૃષપર્વણઃ
ઘૂર્ણિકા, તું જલદી જા અને મારા પિતાને બધું કહી દે; હું હવે વૃષપર્વનના શહેરમાં પ્રવેશીશ નહીં.
સા તુ વૈ ત્વરિતં ગત્વા ઘૂર્ણિકાસુરમન્દિરમ્ દૃષ્ટ્વા કાવ્યમુવાચેદં કમ્પમાના વિચેતના
પછી ઘૂર્ણિકા ઝડપથી અસુરોના મહેલમાં પહોંચી, કાવ્યને જોઈને, થરથરતા અને ગભરાયેલા મનથી આ શબ્દો બોલી.
આચખ્યૌ ચ મહાભાગા દેવયાની વને હતા શર્મિષ્ઠયા મહાપ્રાજ્ઞ દુહિત્રા વૃષપર્વણઃ
પવિત્ર ઘૂર્ણિકાએ કહ્યું: 'દેવયાનીને વનમાં વૃષપર્વનની બુદ્ધિશાળી દીકરી શર્મિષ્ઠાએ મારી નાખી છે.'
શ્રુત્વા દુહિતરં કાવ્યસ્ તદા શર્મિષ્ઠયા હતામ્ ત્વરયા નિર્યયૌ દુઃખાન્ માર્ગમાણઃ સુતાં વને
કાવ્યએ જ્યારે સાંભળ્યું કે તેની દીકરી શર્મિષ્ઠા દ્વારા મારી નાખાઈ છે, ત્યારે તે દુઃખથી તરત જ વનમાં દીકરીને શોધવા નીકળી પડ્યો.
દૃષ્ટ્વા દુહિતરં કાવ્યો દેવયાનીં તપોવને બાહુભ્યાં સમ્પરિષ્વજ્ય દુઃખિતો વાક્યમબ્રવીત્
કાવ્યએ વનના આશ્રમમાં પોતાની દીકરી દેવયાનીને જોઈ, તેને બાહુમાં ભરી, દુઃખી થઈને બોલ્યો.
આત્મદોષૈર્ નિયચ્છન્તિ સર્વે દુઃખસુખે જનાઃ મન્યે દુશ્ચરિતં તે ઽસ્તિ તસ્યેયં નિષ્કૃતિઃ કૃતા
બધા લોકો પોતાના જ દોષથી સુખ-દુઃખ ભોગવે છે; મને લાગે છે કે તું કોઈ ખોટું કામ કર્યું છે અને આ તેનું પ્રાયશ્ચિત છે.
નિષ્કૃતિર્ વાસ્તુ વા માસ્તુ શૃણુષ્વાવહિતો મમ શર્મિષ્ઠયા યદુક્તાસ્મિ દુહિત્રા વૃષપર્વણઃ
પ્રાયશ્ચિત હોય કે ન હોય, તું ધ્યાનથી સાંભળ, વૃષપર્વનની દીકરી શર્મિષ્ઠાએ મને શું કહ્યું હતું.
સત્યં કિલૈતત્સા પ્રાહ દૈત્યાનામસ્મિ ગાયના એવં હિ મે કથયતિ શર્મિષ્ઠા વાર્ષપર્વણી
ખરેખર, તેણે કહ્યું: 'હું દૈત્યઓની ગાયિકા છું.' આવું વૃષપર્વનની દીકરી શર્મિષ્ઠાએ મને કહ્યું.
વચનં તીક્ષ્ણપરુષં ક્રોધરક્તેક્ષણા ભૃશમ્ સ્તુવતો દુહિતાસિ ત્વં યાચતઃ પ્રતિગૃહ્ણતઃ
ક્રોધથી આંખો લાલ કરી, તેણે કઠોર અને તીખા શબ્દો કહ્યા: 'તું એનું દીકરી છે જે વખાણ કરે છે, માગે છે અને મેળવે છે.'
સુતાહં સ્તૂયમાનસ્ય દદતો ઽપ્રતિગૃહ્ણતઃ ઇતિ મામાહ શર્મિષ્ઠા દુહિતા વૃષપર્વણઃ ક્રોધસંરક્તનયના દર્પપૂર્ણાનના તતઃ
'હું એનું દીકરી છું જે વખાણ પામે છે, આપે છે પણ ક્યારેય લેતી નથી.' આવું વૃષપર્વનની દીકરી શર્મિષ્ઠાએ મને કહ્યું, તેની આંખો ક્રોધથી લાલ અને ચહેરો અહંકારથી ભરેલો હતો.
યદ્યહં સ્તુવતસ્તાત દુહિતા પ્રતિગૃહ્ણતઃ પ્રસાદયિષ્યે શર્મિષ્ઠામ્ ઇત્યુક્તા હિ સખી મયા
'જો હું એનું દીકરી છું જે વખાણ પામે છે, અને તું એનું દીકરી છે જે લે છે, તો હું શર્મિષ્ઠાને મનાવીશ.' આમ મારી સખીએ મને કહ્યું.
વૃષપર્વૈવ તદ્વેદ શક્રો રાજા ચ નાહુષઃ અચિન્ત્યં બ્રહ્મ નિર્દ્વંદ્વમ્ ઐશ્વરં હિ બલં મમ
આ વાત વૃષપર્વન, ઇન્દ્ર અને નાહુષ રાજા પોતે જાણે છે; મારી શક્તિ દિવ્ય છે, દ્વંદ્વથી પર છે અને બ્રહ્મા જેવું અપરંપાર છે.
યઃ પરેષાં નરો નિત્યમ્ અતિવાદાંસ્તિતિક્ષતિ દેવયાનિ વિજાનીહિ તેન સર્વમિદં જિતમ્
દેવયાની, જાણ કે જે પુરુષ હંમેશા બીજાના કઠોર શબ્દો સહન કરે છે, તે સમગ્ર જગતને જીતે છે.
યઃ સમુત્પતિતં ક્રોધં નિગૃહ્ણાતિ હયં યથા સ યન્તેત્યુચ્યતે સદ્ભિર્ ન યો રશ્મિષુ લમ્બતે
જે માણસ ઉઠેલો ક્રોધ ઘોડાને લગામે રોકે તેમ સંયમ કરે છે, તેને જ વિદ્વાનો સાચો રથચાલક કહે છે, માત્ર લગામ પકડી રાખનારને નહીં.