દેવયાન્યપિ તં વિપ્રં નિયમવ્રતચારિણમ્ અનુગાયન્તી લલના રહઃ પર્યચરત્તદા
દેવયાની પણ એ બ્રાહ્મણથી, જે નિયમ અને વ્રત પાળતો હતો, ખુશ થઈ. એ પણ એકાંતમાં ગીત ગાઈને તેની સેવા કરતી.
પઞ્ચ વર્ષશતાન્યેવં કચસ્ય ચરતો ભૃશમ્ તત્તત્તીવ્રં વ્રતં બુદ્ધ્વા દાનવાસ્તં તતઃ કચમ્
આ રીતે, કચે પાંચસો વર્ષ સુધી કઠિન વ્રત પાળ્યું. દાનવો એનું કઠોર વ્રત જોઈને તેને નિશાન બનાવ્યું.
ગા રક્ષન્તં વને દૃષ્ટ્વા રહસ્યેનમમર્ષિતાઃ જઘ્નુર્ બૃહસ્પતેર્ દ્વેષાન્ નિજરક્ષાર્થમ્ એવ ચ
જ્યારે કચ જંગલમાં ગાયો ચરાવતો હતો, ત્યારે દાનવો ગુપ્ત રીતે ગુસ્સામાં આવીને, બૃહસ્પતિ પ્રત્યેના દ્વેષથી અને પોતાની સુરક્ષા માટે, તેને મારી નાખ્યો.
હત્વા સાલાવૃકેભ્યશ્ચ પ્રાયચ્છંસ્તિલશઃ કૃતમ્ તતો ગાવો નિવૃત્તાસ્તા અગોપાઃ સ્વનિવેશનમ્
મારીને, કચના અવશેષોને પીસી, સાળ અને વાઘને ખવડાવી દીધા. પછી ગવાળાઓ ગાય વિના ઘરે પાછા ફર્યા.
તા દૃષ્ટ્વા રહિતા ગાસ્તુ કચેનાભ્યાગતા વનાત્ ઉવાચ વચનં કાલે દેવયાન્યથ ભાર્ગવમ્
જ્યારે ગાયો કચ વિના જંગલમાંથી પાછી આવી, ત્યારે યોગ્ય સમયે દેવયાનીએ ભાર્ગવને વાત કહી.
હુતં ચૈવાગ્નિહોત્રં તે સૂર્યશ્ચાસ્તં ગતઃ પ્રભો અગોપાશ્ચાગતા ગાવઃ કચસ્તાત ન દૃશ્યતે
તમારી અગ્નિહોત્ર યજ્ઞ પૂરી થઈ ગઈ છે, સૂર્ય પણ અસ્ત થઈ ગયો છે, પ્રભુ. ગવાળાઓ અને ગાયો આવી ગયા, પણ કચ, પપ્પા, ક્યાંય દેખાતો નથી.
વ્યક્તં હતો ધૃતો વાપિ કચસ્તાત ભવિષ્યતિ તં વિના નૈવ જીવામિ વચઃ સત્યં બ્રવીમ્યહમ્
પપ્પા, ચોક્કસ કચ મારાયો હશે કે પકડાયો હશે. એ વિના હું જીવતી રહી શકતી નથી—હું સાચું બોલું છું.
અથેહ્યેહીતિ શબ્દેન મૃતં સંજીવયામ્યહમ્ તતઃ સંજીવનીં વિદ્યાં પ્રયુક્ત્વા કચમાહ્વયત્
પછી, 'આવ, આવ' એમ બોલીને, હું મૃતને જીવંત કરું છું. પછી સંજીવની વિદ્યા વડે શુક્રે કચને બોલાવ્યો.
આહૂતઃ પ્રાદુરભવત્ કચઃ શુક્રં નનામ સ હતો ઽહમિતિ ચાચખ્યૌ રાક્ષસૈર્ ધિષણાત્મજઃ
બોલાવતાં જ કચ દેખાયો અને શુક્રને વંદન કરીને કહ્યું, 'હું રાક્ષસો દ્વારા મારાયો હતો, હે ધિષણા પુત્ર.'
સ પુનર્દેવયાન્યુક્તઃ પુષ્પાહારે યદૃચ્છયા વનં યયૌ કચો વિપ્રઃ પઠન્બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્
પછી ફરી દેવયાનીના પુષ્પ લાવવા કહેવા પર, કચ બ્રાહ્મણ જંગલમાં ગયો અને શાશ્વત બ્રહ્મ પાઠતો ગયો.
વને પુષ્પાણિ ચિન્વન્તં દદૃશુર્ દાનવાશ્ચ તમ્ તતો ઽદ્વિતીયં તં હત્વા દગ્ધં કૃત્વા ચ ચૂર્ણવત્ પ્રાયચ્છન્ બ્રાહ્મણાયૈવ સુરાયામસુરાસ્તદા
જ્યારે કચ જંગલમાં પુષ્પો ભેગા કરતો હતો, ત્યારે દાનવો તેને જોઈ ગયા. પછી બીજી વાર તેને મારી, દાઝી, પીસી, એના ભસ્મને દેવોના બ્રાહ્મણના પાનમાં ભેળવી દીધું.
દેવયાન્યથ ભૂયો ઽપિ પિતરં વાક્યમબ્રવીત્ પુષ્પાહારપ્રેષણકૃત્ કચસ્તાત ન દૃશ્યતે
પછી દેવયાની ફરી પપ્પાને કહી, 'પપ્પા, જે કચને પુષ્પ લાવવા મોકલ્યો હતો, એ ક્યાંય દેખાતો નથી.'
વ્યક્તં હતો મૃતો વાપિ કચસ્તાત ભવિષ્યતિ તં વિના નૈવ જીવામિ વચઃ સત્યં બ્રવીમિ તે
પિતા, કચ મર્યો હોય કે મારવામાં આવ્યો હોય, એ તો હવે એ જ રહેશે. એ વિના હું જીવી શકીશ નહીં—આ સાચું છે, જે હું તમને કહું છું.
બૃહસ્પતેઃ સુતઃ પુત્રિ કચઃ પ્રેતગતિં ગતઃ વિદ્યયા જીવિતો ઽપ્યેવં હન્યતે કરવાણિ કિમ્
દીકરી, કચ, બૃહસ્પતિનો દીકરો, હવે મૃત્યુ પામી ગયો છે. જ્ઞાનથી જીવતો કરાયો હોય તો પણ, હવે તે મર્યો જ છે—હું હવે શું કરી શકું?
મૈનં શુચો મા રુદ દેવયાનિ ન ત્વાદૃશી મર્ત્યમનુ પ્રશોચેત્ યસ્યાસ્તવ બ્રહ્મ ચ બ્રાહ્મણાશ્ચ સેન્દ્રાશ્ચ દેવા વસવો ઽશ્વિનૌ ચ
તુ દુઃખ ન કર, રડ પણ નહીં, દેવયાની. તારા જેવી સ્ત્રીને કોઈ મરનાર મનુષ્ય માટે શોક કરવો યોગ્ય નથી, જેના માટે બ્રહ્મા, બ્રાહ્મણો, ઇન્દ્ર, દેવતાઓ, વસુઓ અને અશ્વિનીકુમારો બધાં જ છે.
સુરદ્વિષશ્ચૈવ જગચ્ચ સર્વમ્ ઉપસ્થિતં મત્તપસઃ પ્રભાવાત્ અશક્યો ઽયં જીવયિતું દ્વિજાતિઃ સંજીવિતો યો વધ્યતે ચૈવ ભૂયઃ
મારા તપના પ્રભાવથી દેવદ્વેષી અને આખું જગત અસ્તિત્વમાં છે. આ દ્વિજાતિને જીવતો કરી શકાય નહીં—જેને એકવાર જીવતો કરાયો અને ફરીથી મર્યો છે.
યસ્યાઙ્ગિરા વૃદ્ધતમઃ પિતામહો બૃહસ્પતિશ્ચાપિ પિતા તપોનિધિઃ ઋષેઃ સુપુત્રં તમથાપિ પૌત્રં કથં ન શોચે યમહં ન રુદ્યામ્
જેનાં પિતામહે અંગિરા છે, જે વયમાં સૌથી મોટા છે, અને પિતા બૃહસ્પતિ છે, જે તપના ખજાનાં છે—એવા ઋષિના ઉત્તમ પુત્ર અને પૌત્ર માટે હું કેમ શોક ન કરું, કેમ ન રડું?
સ બ્રહ્મચારી ચ તપોધનશ્ચ સદોત્થિતઃ કર્મસુ ચૈવ દક્ષઃ કચસ્ય માર્ગં પ્રતિપત્સ્યે ન ભોક્ષ્યે પ્રિયો હિ મે તાત કચો ઽભિરૂપઃ
કચ બ્રહ્મચારી છે, તપમાં સમૃદ્ધ છે, હંમેશાં ચાકચિદ્ધ છે અને કાર્યોમાં કુશળ છે. હવે હું કચનો માર્ગ અપનાવીશ અને ખાવાનું છોડી દઈશ, કારણ કે મારો પ્રિય, સુંદર અને મનપસંદ કચ હવે રહ્યો નથી.
સ ત્વ્ એવમુક્તો દેવયાન્યા મહર્ષિઃ સંરમ્ભેણ વ્યાજહારાથ કાવ્યઃ અસંશયં મામસુરા દ્વિષન્તિ યે મે શિષ્યાનાગતાન્સૂદયન્તિ
આ રીતે દેવયાનીએ કહ્યું ત્યારે મહર્ષિ કાવ્યે ગુસ્સાથી બોલ્યા: 'નિશ્ચય છે કે અસુરો મને દ્વેષ કરે છે, કારણ કે તેઓ મારા શિષ્યોને મારી નાખે છે.'
અબ્રાહ્મણં કર્તુમિચ્છન્તિ રૌદ્રા એભિર્ વ્યર્થં પ્રસ્તુતો દાનવૈર્હિ તત્કર્મણાપ્યસ્ય ભવેદિહાન્તઃ કં બ્રહ્મહત્યા ન દહેદપીન્દ્રમ્
આ ભયાનક દાનવો મને અબ્રાહ્મણ બનાવવા માંગે છે; તેમનું આ કૃત્ય વ્યર્થ છે. આવું કરીને પણ અહીં અંત આવી જાય—બ્રાહ્મણહત્યાનો પાપ કોને નહીં દહાવે, ઇન્દ્રને પણ નહીં છોડે.
સ તેનાપૃષ્ટો વિદ્યયા ચોપહૂતઃ શનૈર્વાચં જઠરે વ્યાજહાર તમબ્રવીત્કેન ચેહોપનીતો મમોદરે તિષ્ઠસિ બ્રૂહિ વત્સ
પછી, પૂછ્યા વિના જ અને જ્ઞાન દ્વારા બોલાવવામાં આવી, તેણે ધીમે ધીમે પેટમાંથી બોલ્યા; અને તેણે પૂછ્યું: 'કોણે તને દીક્ષા આપી છે અને તું મારા પેટમાં કેમ છે? કહે, બાલક.'
ભવત્પ્રસાદાન્ન જહાતિ માં સ્મૃતિઃ સર્વં સ્મરેયં યચ્ચ યથા ચ વૃત્તમ્ ન ત્વ્ એવં સ્યાત્તપસઃ ક્ષયો મે તત ક્લેશં ઘોરતરં સ્મરામિ
તમારી કૃપાથી મારી સ્મૃતિ કદી છૂટતી નથી; જે કંઈ બન્યું, બધું મને યાદ છે. પણ આવું કરીને મારા તપનો ક્ષય ન થાય—એટલે હું વધારે ભયાનક દુઃખ યાદ કરું છું.
અસુરૈઃ સુરાયાં ભવતો ઽસ્મિ દત્તો હત્વા દગ્ધ્વા ચૂર્ણયિત્વા ચ કાવ્ય બ્રાહ્મીં માયાં ત્વ્ આસુરી ત્વ્ અત્ર માયા ત્વયિ સ્થિતે કથમ્ એવાભિબાધતે
અસુરોએ મને દારૂમાં આપ્યો હતો, મારીને, સળગાવીને અને પીસીને, હે કાવ્ય. બ્રાહ્મણની માયા તારા અંદર છે, પણ અહીં અસુરોની માયા ચાલે છે—તુ હોવા છતાં એ તને કેવી રીતે હરાવી શકે?
કિં તે પ્રિયં કરવાણ્યદ્ય વત્સે વિનૈવ મે જીવિતં સ્યાત્કચસ્ય નાન્યત્ર કુક્ષેર્મમ ભેદનાચ્ચ દૃશ્યેત્ કચો મદ્ગતો દેવયાનિ
મારા બાલક, આજે તારા માટે હું શું પ્રિય કામ કરું? તારા વિના મારું જીવન રહી શકે નહીં; કચને માત્ર મારા પેટ ફાડી જ જોઈ શકાય, કારણ કે તે મારામાં છે, હે દેવયાની.
દ્વૌ માં શોકાવ્ અગ્નિકલ્પૌ દહેતાં કચસ્ય નાશસ્તવ ચૈવોપઘાતઃ કચસ્ય નાશે મમ નાસ્તિ શર્મ તવોપઘાતે જીવિતું નાસ્મિ શક્તા
બે દુઃખો, અગ્નિ જેવાં, મને દહાવી નાખે—કચનો નાશ અને તારો અવમાન. કચના વિનાશે મને શાંતિ નથી; અને તારા દુઃખે હું જીવતો રહી શકતો નથી.
સંસિદ્ધરૂપો ઽસિ બૃહસ્પતેઃ સુત યત્ત્વાં ભક્તં ભજતે દેવયાની વિદ્યામિમાં પ્રાપ્નુહિ જીવનીં ત્વં ન ચેદિન્દ્રઃ કચરૂપી ત્વમદ્ય
તુ બૃહસ્પતિનો પુત્ર છે અને પૂર્ણ થયો છે, કારણ કે દેવયાની તને ભક્તિપૂર્વક પ્રેમ કરે છે. આ જીવંત રાખતી વિદ્યા પ્રાપ્ત કર, નહિંતર આજે તું કચના રૂપે ઇન્દ્ર બની જશ.
ન નિવર્તેત્પુનર્જીવન્ કશ્ચિદન્યો મમોદરાત્ બ્રાહ્મણં વર્જયિત્વૈકં તસ્માદ્વિદ્યામ્ અવાપ્નુહિ
મારા પેટમાંથી કોઈ બીજું જીવતું પાછું આવી શકે નહીં, સિવાય એક બ્રાહ્મણના; એટલે આ વિદ્યા પ્રાપ્ત કર.
પુત્રો ભૂત્વા નિષ્ક્રમસ્વોદરાન્મે ભિત્ત્વા કુક્ષિં જીવય માં ચ તાત અવેક્ષેથા ધર્મવતીમવેક્ષાં ગુરોઃ સકાશાત્પ્રાપ્ય વિદ્યાં સવિદ્યઃ
મારો પુત્ર બની, મારા પેટમાંથી બહાર નીકળી, પેટ ફાડી, મને પણ જીવતો કર, બાલક. ગુરુ પાસેથી વિદ્યા મેળવી, ધર્મનું પાલન કર અને વિદ્વાન બન.
ગુરોઃ સકાશાત્સમવાપ્ય વિદ્યાં ભિત્ત્વા કુક્ષિં નિર્વિચક્રામ વિપ્રઃ પ્રાલેયાદ્રેઃ શુક્લમુદ્ભિદ્ય શૃઙ્ગં રાત્ર્યાગમે પૌર્ણમાસ્યામિવેન્દુઃ
ગુરુ પાસેથી સંપૂર્ણ વિદ્યા મેળવી, બ્રાહ્મણએ પેટ ફાડી બહાર આવ્યાં, જેમ પૂર્ણિમાની રાત્રે હિમાલયના શિખર પરથી ચાંદ્રમા બહાર આવે છે.
દૃષ્ટ્વા ચ તં પતિતં વેદરાશિમ્ ઉત્થાપયામાસ તતઃ કચો ઽપિ વિદ્યાં સિદ્ધાં તામવાપ્યાભિવાદ્ય તતઃ કચસ્તં ગુરુમિત્યુવાચ
જ્યારે તેણે તેને પડેલો જોયો, ત્યારે વેદનો ઢગલો ઊભો થયો; પછી કચે તે સિદ્ધ વિદ્યા મેળવી, ગુરુને વંદન કરીને કહ્યું.