જિગીષયા તતો દેવા વવ્રુરાઙ્ગિરસં મુનિમ્ પૌરોહિત્યે ચ યજ્ઞાર્થે કાવ્યં તૂશનસં પરે
વિજયની ઇચ્છાથી દેવોએ અંગિરસકુળના મુનિને યજ્ઞ માટે પોતાનો પુરોહિત બનાવ્યો, અને બીજાઓએ કાવ્ય ઉશનસને પસંદ કર્યો.
બ્રાહ્મણૌ તાવ્ ઉભૌ નિત્યમ્ અન્યોન્યં સ્પર્ધિનૌ ભૃશમ્ તત્ર દેવા નિજઘ્નુર્યાન્ દાનવાન્ યુધિ સંગતાન્
એ બંને બ્રાહ્મણો હંમેશા એકબીજા સાથે ભારે સ્પર્ધા કરતા. એ યુદ્ધમાં દેવોએ ભેગા થયેલા દાનવોને મારી નાખ્યા.
તાન્પુનર્ જીવયામાસ કાવ્યો વિદ્યાબલાશ્રયાત્ તતસ્તે પુનરુત્થાય યોધયાંચક્રિરે સુરાન્
પછી કાવ્યે પોતાની વિદ્યા શક્તિથી દાનવોને ફરી જીવિત કર્યા. પછી તેઓ ફરી ઊભા રહીને દેવો સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
અસુરાસ્તુ નિજઘ્નુર્યાન્ સુરાન્સમરમૂર્ધનિ ન તાન્સંજીવયામાસ બૃહસ્પતિરુદારધીઃ
પણ જ્યારે અસુરોએ યુદ્ધના મેદાનમાં દેવોને મારી નાખ્યા, ત્યારે બુદ્ધિશાળી બૃહસ્પતિએ તેમને જીવિત કર્યા નહીં.
ન હિ વેદ સ તાં વિદ્યાં યાં કાવ્યો વેદ વીર્યવાન્ સંજીવનીં તતો દેવા વિષાદમગમન્પરમ્
કારણ કે, બૃહસ્પતિને એ વિદ્યા આવડતી નહોતી, જે શક્તિશાળી કાવ્યને આવડતી હતી—મૃતકોને જીવિત કરવાની વિદ્યા. એટલે દેવો ખૂબ દુઃખી થયા.
અથ દેવા ભયોદ્વિગ્નાઃ કાવ્યાદુશનસસ્તદા ઊચુઃ કચમુપાગમ્ય જ્યેષ્ઠં પુત્રં બૃહસ્પતેઃ
પછી દેવતાઓ કાવ્ય ઉશનસના ભયથી ગભરાઈ ગયા અને બૃહસ્પતિના મોટાભાઈ કચ પાસે ગયા અને તેને કહ્યું.
ભજમાનાન્ભજસ્વાસ્માન્ કુરુ સાહાય્યમુત્તમમ્ યાસૌ વિદ્યા નિવસતિ બ્રાહ્મણે ઽમિતતેજસિ
'તમે અમારો સાથ આપો, અમને સહાય કરો અને શ્રેષ્ઠ મદદ કરો. એ અજોડ તેજવાળા બ્રાહ્મણમાં જ એ વિદ્યા વસે છે.'
શુક્રે તામાહર ક્ષિપ્રં ભાગભાઙ્નો ભવિષ્યસિ વૃષપર્વણઃ સમીપે ઽસૌ શક્યો દ્રષ્ટું ત્વયા દ્વિજઃ
'શુક્ર પાસે તે વિદ્યા ઝડપથી મેળવો. પછી તને યજ્ઞમાં ભાગ મળશે. એ બ્રાહ્મણ વૃષપર્વનના નજીક રહે છે; તું તેને જોઈ શકે છે.'
રક્ષતે દાનવાંસ્તત્ર ન સ રક્ષત્યદાનવાન્ તમ્ આરાધયિતું શક્તો નાન્યઃ કશ્ચિદૃતે ત્વયા
'એ ત્યાં દાનવોની રક્ષા કરે છે, પણ અન્યની નથી કરતો. તારા સિવાય બીજું કોઈ તેને પ્રસન્ન કરી શકે તેમ નથી.'
દેવયાની ચ દયિતા સુતા તસ્ય મહાત્મનઃ તામ્ આરાધયિતું શક્તો નાન્યઃ કશ્ચન વિદ્યતે
'એ મહાન આત્માની દીકરી દેવયાની ત્યાં છે, જે તેને ખૂબ પ્રિય છે. તારા સિવાય બીજું કોઈ તેને પ્રસન્ન કરી શકે તેમ નથી.'
શીલદાક્ષિણ્યમાધુર્યૈર્ આચારેણ દમેન ચ દેવયાન્યાં તુ તુષ્ટાયાં વિદ્યાં તાં પ્રાપ્સ્યસિ ધ્રુવમ્
'શીલ, દયાળુપણું, મીઠાશ, સારા વર્તન અને સંયમથી, જ્યારે દેવયાની ખુશ થશે, ત્યારે તું એ વિદ્યા ચોક્કસ મેળવે છે.'
તદા હિ પ્રેષિતો દેવૈઃ સમીપે વૃષપર્વણઃ તથેત્યુક્ત્વા તુ સ પ્રાયાદ્ બૃહસ્પતિસુતઃ કચઃ
પછી દેવતાઓએ મોકલ્યા પછી, બૃહસ્પતિપુત્ર કચે 'જેમ કહ્યું તેમ' કહીને વૃષપર્વન પાસે જવા નીકળ્યો.
સ ગત્વા ત્વરિતો રાજન્ દેવૈઃ સમ્પૂજિતઃ કચઃ અસુરેન્દ્રપુરે શુક્રં પ્રણમ્યેદમુવાચ હ
કચ ઝડપથી ગયો અને દેવો દ્વારા સન્માનિત થયો. અસુરરાજના શહેરમાં શુક્રને વંદન કરીને તેણે આ રીતે કહ્યું.
ઋષેર્ અઙ્ગિરસઃ પૌત્રં પુત્રં સાક્ષાદ્બૃહસ્પતેઃ નામ્ના કચેતિ વિખ્યાતં શિષ્યં ગૃહ્ણાતુ માં ભવાન્
'હે પૂજ્ય, હું ઋષિ અંગિરસનો પૌત્ર અને બૃહસ્પતિનો દીકરો છું, અને કચ નામે પ્રસિદ્ધ છું. કૃપા કરીને મને તમારો શિષ્ય સ્વીકારો.'
બ્રહ્મચર્યં ચરિષ્યામિ ત્વય્યહં પરમં ગુરો અનુમન્યસ્વ માં બ્રહ્મન્ સહસ્રપરિવત્સરાન્
પવિત્ર ગુરુજી, હું તમારી પાસે શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મચર્ય પાળવા માંગું છું. મહેરબાની કરીને મને હજાર વર્ષ માટે આ અનુમતિ આપો, હે બ્રાહ્મણ.
કચ સુસ્વાગતં તે ઽસ્તુ પ્રતિગૃહ્ણામિ તે વચઃ અર્ચયિષ્યે ઽહમર્ચ્યં ત્વામ્ અર્ચિતો ઽસ્તુ બૃહસ્પતિઃ
કચ, તારો આવકાર છે. હું તારા શબ્દો સ્વીકારું છું. હું તને માન આપીશ અને સાથે સાથે બૃહસ્પતિ પણ પૂજિત થાય.
કચસ્તુ તં તથેત્યુક્ત્વા પ્રતિજગ્રાહ તદ્વ્રતમ્ આદિષ્ટં કવિપુત્રેણ શુક્રેણોશનસા સ્વયમ્
કચે 'જેમ કહ્યું તેમ' કહીને એ વ્રત સ્વીકારી લીધું, જેમ કવિપુત્ર શુક્રે પોતે તેને આજ્ઞા આપી હતી.
વ્રતં ચ વ્રતકાલં ચ યથોક્તં પ્રત્યગૃહ્ણત આરાધયન્નુપાધ્યાયં દેવયાનીં ચ ભારત
કચે જે રીતે કહેવામાં આવ્યું હતું એ પ્રમાણે વ્રત અને એની અવધિ સ્વીકારી, પછી પોતાના ગુરુ અને દેવયાનીની સેવા કરવા લાગ્યો.
નિત્યમારાધયિષ્યંસ્તાં યુવા યૌવનગોચરામ્ ગાયન્નૃત્યન્વાદયંશ્ચ દેવયાનીમતોષયત્
કચે યુવાન અને યુવાનીમાં આવેલી દેવયાનીની રોજ સેવા કરી. તે ગાઈને, નૃત્ય કરીને અને વાદ્ય વગાડીને દેવયાનીને પ્રસન્ન કરતો.
સંશીલયન્દેવયાનીં કન્યાં સમ્પ્રાપ્તયૌવનામ્ પુષ્પૈઃ ફલૈઃ પ્રેષણૈશ્ચ તોષયામાસ ભાર્ગવીમ્
કચે યુવાનીમાં આવેલી કન્યા દેવયાનીની સેવા કરી અને પુષ્પો, ફળો અને અન્ય કામો કરીને ભાર્ગવી દેવયાનીને ખુશ રાખી.
દેવયાન્યપિ તં વિપ્રં નિયમવ્રતચારિણમ્ અનુગાયન્તી લલના રહઃ પર્યચરત્તદા
દેવયાની પણ એ બ્રાહ્મણથી, જે નિયમ અને વ્રત પાળતો હતો, ખુશ થઈ. એ પણ એકાંતમાં ગીત ગાઈને તેની સેવા કરતી.
પઞ્ચ વર્ષશતાન્યેવં કચસ્ય ચરતો ભૃશમ્ તત્તત્તીવ્રં વ્રતં બુદ્ધ્વા દાનવાસ્તં તતઃ કચમ્
આ રીતે, કચે પાંચસો વર્ષ સુધી કઠિન વ્રત પાળ્યું. દાનવો એનું કઠોર વ્રત જોઈને તેને નિશાન બનાવ્યું.
ગા રક્ષન્તં વને દૃષ્ટ્વા રહસ્યેનમમર્ષિતાઃ જઘ્નુર્ બૃહસ્પતેર્ દ્વેષાન્ નિજરક્ષાર્થમ્ એવ ચ
જ્યારે કચ જંગલમાં ગાયો ચરાવતો હતો, ત્યારે દાનવો ગુપ્ત રીતે ગુસ્સામાં આવીને, બૃહસ્પતિ પ્રત્યેના દ્વેષથી અને પોતાની સુરક્ષા માટે, તેને મારી નાખ્યો.
હત્વા સાલાવૃકેભ્યશ્ચ પ્રાયચ્છંસ્તિલશઃ કૃતમ્ તતો ગાવો નિવૃત્તાસ્તા અગોપાઃ સ્વનિવેશનમ્
મારીને, કચના અવશેષોને પીસી, સાળ અને વાઘને ખવડાવી દીધા. પછી ગવાળાઓ ગાય વિના ઘરે પાછા ફર્યા.
તા દૃષ્ટ્વા રહિતા ગાસ્તુ કચેનાભ્યાગતા વનાત્ ઉવાચ વચનં કાલે દેવયાન્યથ ભાર્ગવમ્
જ્યારે ગાયો કચ વિના જંગલમાંથી પાછી આવી, ત્યારે યોગ્ય સમયે દેવયાનીએ ભાર્ગવને વાત કહી.
હુતં ચૈવાગ્નિહોત્રં તે સૂર્યશ્ચાસ્તં ગતઃ પ્રભો અગોપાશ્ચાગતા ગાવઃ કચસ્તાત ન દૃશ્યતે
તમારી અગ્નિહોત્ર યજ્ઞ પૂરી થઈ ગઈ છે, સૂર્ય પણ અસ્ત થઈ ગયો છે, પ્રભુ. ગવાળાઓ અને ગાયો આવી ગયા, પણ કચ, પપ્પા, ક્યાંય દેખાતો નથી.
વ્યક્તં હતો ધૃતો વાપિ કચસ્તાત ભવિષ્યતિ તં વિના નૈવ જીવામિ વચઃ સત્યં બ્રવીમ્યહમ્
પપ્પા, ચોક્કસ કચ મારાયો હશે કે પકડાયો હશે. એ વિના હું જીવતી રહી શકતી નથી—હું સાચું બોલું છું.
અથેહ્યેહીતિ શબ્દેન મૃતં સંજીવયામ્યહમ્ તતઃ સંજીવનીં વિદ્યાં પ્રયુક્ત્વા કચમાહ્વયત્
પછી, 'આવ, આવ' એમ બોલીને, હું મૃતને જીવંત કરું છું. પછી સંજીવની વિદ્યા વડે શુક્રે કચને બોલાવ્યો.
આહૂતઃ પ્રાદુરભવત્ કચઃ શુક્રં નનામ સ હતો ઽહમિતિ ચાચખ્યૌ રાક્ષસૈર્ ધિષણાત્મજઃ
બોલાવતાં જ કચ દેખાયો અને શુક્રને વંદન કરીને કહ્યું, 'હું રાક્ષસો દ્વારા મારાયો હતો, હે ધિષણા પુત્ર.'
સ પુનર્દેવયાન્યુક્તઃ પુષ્પાહારે યદૃચ્છયા વનં યયૌ કચો વિપ્રઃ પઠન્બ્રહ્મ ચ શાશ્વતમ્
પછી ફરી દેવયાનીના પુષ્પ લાવવા કહેવા પર, કચ બ્રાહ્મણ જંગલમાં ગયો અને શાશ્વત બ્રહ્મ પાઠતો ગયો.