પૌરવો વંશ ઇત્યેષ ખ્યાતિં લોકે ગમિષ્યતિ તતઃ સ નૃપશાર્દૂલઃ પૂરું રાજ્યે ઽભિષિચ્ય ચ
પુરુનો વંશ દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ થશે; પછી એ રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ યયાતિએ પુરુને રાજ્યાભિષેક કર્યો.
કાલેન મહતા પશ્ચાત્ કાલધર્મમ્ ઉપેયિવાન્ પૂરુવંશં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વમૃષિસત્તમાઃ યત્ર તે ભારતા જાતા ભરતાન્વયવર્ધનાઃ
લાંબા સમય પછી યયાતિએ કાળધર્મ પામ્યો; હવે હું પુરુના વંશની કથા કહું છું—શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ, સાંભળો—જ્યાંથી ભારતવંશીઓ જન્મ્યા અને ભારતકુળનું મહિમા વધ્યો.
કિમર્થં પૌરવો વંશઃ શ્રેષ્ઠત્વં પ્રાપ ભૂતલે જ્યેષ્ઠસ્યાપિ યદોર્વંશઃ કિમર્થં હીયતે શ્રિયા
પુરુનો વંશ પૃથ્વી પર શ્રેષ્ઠ કેમ બન્યો અને મોટો હોવા છતાં યદુનો વંશ ધન-પ્રતિષ્ઠામાં કેમ ઘટ્યો?
અન્યદ્યયાતિચરિતં સૂત વિસ્તરતો વદ યસ્માત્તત્પુણ્યમાયુષ્યમ્ અભિનન્દ્યં સુરૈરપિ
હે સૂતજી, યયાતિના બીજા પુણ્યમય અને આયુષ્યવર્ધક કાર્યોની વિગતવાર કથા કહો, જેને દેવતાઓ પણ વખાણે છે.
એતદેવ પુરા પૃષ્ટઃ શતાનીકેન શૌનકઃ પુણ્યં પવિત્રમાયુષ્યં યયાતિચરિતં મહત્
આ જ પ્રશ્ન પહેલાં શતાનિકએ શૌનકને પૂછ્યો હતો—યયાતિનું મહાન, પવિત્ર અને આયુષ્યવર્ધક જીવનચરિત્ર.
યયાતિઃ પૂર્વજો ઽસ્માકં દશમો યઃ પ્રજાપતેઃ કથં સ શુક્રતનયાં લેભે પરમદુર્લભામ્
યયાતિ, જે પ્રજાપતિના દસમા વંશજ અને અમારા પૂર્વજ હતા, તેમણે શુક્રાચાર્યની દુર્લભ પુત્રી કેવી રીતે મેળવી?
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું વિસ્તરેણ તપોધન આનુપૂર્વ્યાચ્ચ મે શંસ પૂરોર્વંશધરાન્નૃપાન્
હે તપસ્વી, હું તારી પાસેથી આ વાત વિગતે સાંભળવા ઇચ્છું છું. કૃપા કરીને પુરુરવા વંશના રાજાઓનું ક્રમવાર વર્ણન કર.
યયાતિરાસીદ્રાજર્ષિર્ દેવરાજસમદ્યુતિઃ તં શુક્રવૃષપર્વાણૌ વવ્રાતે વૈ યથા પુરા
યયાતિ નામે એક રાજર્ષિ હતા, જેમનું તેજ દેવરાજ સમાન હતું. પેહલા સમયમાં શુક્ર અને વૃષપર્વાને પોતાની દીકરીઓ તેને આપી હતી.
તત્તે ઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ પૃચ્છતો રાજસત્તમ દેવયાન્યાશ્ચ સંયોગં યયાતેર્નાહુષસ્ય ચ
હવે, હે શ્રેષ્ઠ રાજા, તું પૂછે છે એટલે હું તને નાહુષપુત્ર યયાતિ અને દેવયાનીના મિલન વિશે કહું છું.
સુરાણામસુરાણાં ચ સમજાયત વૈ મિથઃ ઐશ્વર્યં પ્રતિ સંઘર્ષસ્ ત્રૈલોક્યે સચરાચરે
દેવતાઓ અને અસુરો વચ્ચે ત્રણે લોકમાં, ચાલતા અને અચલ સર્વ જીવો સાથે, રાજસત્તા માટે મોટો ઝઘડો થયો.
જિગીષયા તતો દેવા વવ્રુરાઙ્ગિરસં મુનિમ્ પૌરોહિત્યે ચ યજ્ઞાર્થે કાવ્યં તૂશનસં પરે
વિજયની ઇચ્છાથી દેવોએ અંગિરસકુળના મુનિને યજ્ઞ માટે પોતાનો પુરોહિત બનાવ્યો, અને બીજાઓએ કાવ્ય ઉશનસને પસંદ કર્યો.
બ્રાહ્મણૌ તાવ્ ઉભૌ નિત્યમ્ અન્યોન્યં સ્પર્ધિનૌ ભૃશમ્ તત્ર દેવા નિજઘ્નુર્યાન્ દાનવાન્ યુધિ સંગતાન્
એ બંને બ્રાહ્મણો હંમેશા એકબીજા સાથે ભારે સ્પર્ધા કરતા. એ યુદ્ધમાં દેવોએ ભેગા થયેલા દાનવોને મારી નાખ્યા.
તાન્પુનર્ જીવયામાસ કાવ્યો વિદ્યાબલાશ્રયાત્ તતસ્તે પુનરુત્થાય યોધયાંચક્રિરે સુરાન્
પછી કાવ્યે પોતાની વિદ્યા શક્તિથી દાનવોને ફરી જીવિત કર્યા. પછી તેઓ ફરી ઊભા રહીને દેવો સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
અસુરાસ્તુ નિજઘ્નુર્યાન્ સુરાન્સમરમૂર્ધનિ ન તાન્સંજીવયામાસ બૃહસ્પતિરુદારધીઃ
પણ જ્યારે અસુરોએ યુદ્ધના મેદાનમાં દેવોને મારી નાખ્યા, ત્યારે બુદ્ધિશાળી બૃહસ્પતિએ તેમને જીવિત કર્યા નહીં.
ન હિ વેદ સ તાં વિદ્યાં યાં કાવ્યો વેદ વીર્યવાન્ સંજીવનીં તતો દેવા વિષાદમગમન્પરમ્
કારણ કે, બૃહસ્પતિને એ વિદ્યા આવડતી નહોતી, જે શક્તિશાળી કાવ્યને આવડતી હતી—મૃતકોને જીવિત કરવાની વિદ્યા. એટલે દેવો ખૂબ દુઃખી થયા.
અથ દેવા ભયોદ્વિગ્નાઃ કાવ્યાદુશનસસ્તદા ઊચુઃ કચમુપાગમ્ય જ્યેષ્ઠં પુત્રં બૃહસ્પતેઃ
પછી દેવતાઓ કાવ્ય ઉશનસના ભયથી ગભરાઈ ગયા અને બૃહસ્પતિના મોટાભાઈ કચ પાસે ગયા અને તેને કહ્યું.
ભજમાનાન્ભજસ્વાસ્માન્ કુરુ સાહાય્યમુત્તમમ્ યાસૌ વિદ્યા નિવસતિ બ્રાહ્મણે ઽમિતતેજસિ
'તમે અમારો સાથ આપો, અમને સહાય કરો અને શ્રેષ્ઠ મદદ કરો. એ અજોડ તેજવાળા બ્રાહ્મણમાં જ એ વિદ્યા વસે છે.'
શુક્રે તામાહર ક્ષિપ્રં ભાગભાઙ્નો ભવિષ્યસિ વૃષપર્વણઃ સમીપે ઽસૌ શક્યો દ્રષ્ટું ત્વયા દ્વિજઃ
'શુક્ર પાસે તે વિદ્યા ઝડપથી મેળવો. પછી તને યજ્ઞમાં ભાગ મળશે. એ બ્રાહ્મણ વૃષપર્વનના નજીક રહે છે; તું તેને જોઈ શકે છે.'
રક્ષતે દાનવાંસ્તત્ર ન સ રક્ષત્યદાનવાન્ તમ્ આરાધયિતું શક્તો નાન્યઃ કશ્ચિદૃતે ત્વયા
'એ ત્યાં દાનવોની રક્ષા કરે છે, પણ અન્યની નથી કરતો. તારા સિવાય બીજું કોઈ તેને પ્રસન્ન કરી શકે તેમ નથી.'
દેવયાની ચ દયિતા સુતા તસ્ય મહાત્મનઃ તામ્ આરાધયિતું શક્તો નાન્યઃ કશ્ચન વિદ્યતે
'એ મહાન આત્માની દીકરી દેવયાની ત્યાં છે, જે તેને ખૂબ પ્રિય છે. તારા સિવાય બીજું કોઈ તેને પ્રસન્ન કરી શકે તેમ નથી.'
શીલદાક્ષિણ્યમાધુર્યૈર્ આચારેણ દમેન ચ દેવયાન્યાં તુ તુષ્ટાયાં વિદ્યાં તાં પ્રાપ્સ્યસિ ધ્રુવમ્
'શીલ, દયાળુપણું, મીઠાશ, સારા વર્તન અને સંયમથી, જ્યારે દેવયાની ખુશ થશે, ત્યારે તું એ વિદ્યા ચોક્કસ મેળવે છે.'
તદા હિ પ્રેષિતો દેવૈઃ સમીપે વૃષપર્વણઃ તથેત્યુક્ત્વા તુ સ પ્રાયાદ્ બૃહસ્પતિસુતઃ કચઃ
પછી દેવતાઓએ મોકલ્યા પછી, બૃહસ્પતિપુત્ર કચે 'જેમ કહ્યું તેમ' કહીને વૃષપર્વન પાસે જવા નીકળ્યો.
સ ગત્વા ત્વરિતો રાજન્ દેવૈઃ સમ્પૂજિતઃ કચઃ અસુરેન્દ્રપુરે શુક્રં પ્રણમ્યેદમુવાચ હ
કચ ઝડપથી ગયો અને દેવો દ્વારા સન્માનિત થયો. અસુરરાજના શહેરમાં શુક્રને વંદન કરીને તેણે આ રીતે કહ્યું.
ઋષેર્ અઙ્ગિરસઃ પૌત્રં પુત્રં સાક્ષાદ્બૃહસ્પતેઃ નામ્ના કચેતિ વિખ્યાતં શિષ્યં ગૃહ્ણાતુ માં ભવાન્
'હે પૂજ્ય, હું ઋષિ અંગિરસનો પૌત્ર અને બૃહસ્પતિનો દીકરો છું, અને કચ નામે પ્રસિદ્ધ છું. કૃપા કરીને મને તમારો શિષ્ય સ્વીકારો.'
બ્રહ્મચર્યં ચરિષ્યામિ ત્વય્યહં પરમં ગુરો અનુમન્યસ્વ માં બ્રહ્મન્ સહસ્રપરિવત્સરાન્
પવિત્ર ગુરુજી, હું તમારી પાસે શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મચર્ય પાળવા માંગું છું. મહેરબાની કરીને મને હજાર વર્ષ માટે આ અનુમતિ આપો, હે બ્રાહ્મણ.
કચ સુસ્વાગતં તે ઽસ્તુ પ્રતિગૃહ્ણામિ તે વચઃ અર્ચયિષ્યે ઽહમર્ચ્યં ત્વામ્ અર્ચિતો ઽસ્તુ બૃહસ્પતિઃ
કચ, તારો આવકાર છે. હું તારા શબ્દો સ્વીકારું છું. હું તને માન આપીશ અને સાથે સાથે બૃહસ્પતિ પણ પૂજિત થાય.
કચસ્તુ તં તથેત્યુક્ત્વા પ્રતિજગ્રાહ તદ્વ્રતમ્ આદિષ્ટં કવિપુત્રેણ શુક્રેણોશનસા સ્વયમ્
કચે 'જેમ કહ્યું તેમ' કહીને એ વ્રત સ્વીકારી લીધું, જેમ કવિપુત્ર શુક્રે પોતે તેને આજ્ઞા આપી હતી.
વ્રતં ચ વ્રતકાલં ચ યથોક્તં પ્રત્યગૃહ્ણત આરાધયન્નુપાધ્યાયં દેવયાનીં ચ ભારત
કચે જે રીતે કહેવામાં આવ્યું હતું એ પ્રમાણે વ્રત અને એની અવધિ સ્વીકારી, પછી પોતાના ગુરુ અને દેવયાનીની સેવા કરવા લાગ્યો.
નિત્યમારાધયિષ્યંસ્તાં યુવા યૌવનગોચરામ્ ગાયન્નૃત્યન્વાદયંશ્ચ દેવયાનીમતોષયત્
કચે યુવાન અને યુવાનીમાં આવેલી દેવયાનીની રોજ સેવા કરી. તે ગાઈને, નૃત્ય કરીને અને વાદ્ય વગાડીને દેવયાનીને પ્રસન્ન કરતો.
સંશીલયન્દેવયાનીં કન્યાં સમ્પ્રાપ્તયૌવનામ્ પુષ્પૈઃ ફલૈઃ પ્રેષણૈશ્ચ તોષયામાસ ભાર્ગવીમ્
કચે યુવાનીમાં આવેલી કન્યા દેવયાનીની સેવા કરી અને પુષ્પો, ફળો અને અન્ય કામો કરીને ભાર્ગવી દેવયાનીને ખુશ રાખી.