તં પુત્રો દેવયાનેયઃ પૂર્વજો યદુરબ્રવીત્ સાહાય્યં ભવતઃ કાર્યમ્ અસ્માભિર્યૌવનેન કિમ્
ત્યારે દેવયાનીના પુત્ર અને મોટાભાઈ યદુએ કહ્યું: પિતાજી, અમારી યુવાની આપને કેમ આપીએ?
યયાતિરબ્રવીત્ પુત્રાઞ્ જરા મે પ્રતિગૃહ્યતામ્ યૌવનેનાથ ભવતાં ચરેયં વિષયાનહમ્
યયાતિએ પુત્રોને કહ્યું: મારા વૃદ્ધાપનને તમે સ્વીકારો, જેથી હું તમારી યુવાનીથી ઇન્દ્રિયસુખ ભોગવી શકું.
યજતો દીર્ઘસત્ત્રૈર્મે શાપાચ્ચોશનસો મુનેઃ કામાર્થઃ પરિહીનો મે ઽતૃપ્તો ઽહં તેન પુત્રકાઃ
લાંબા યજ્ઞો અને ઉશનાસ મુનિના શ્રાપથી મારા ભોગવિષયક ઇચ્છાઓ ઘટી ગઈ છે; હું સંતોષ પામ્યો નથી, મારા પુત્રો.
સ્વકીયેન શરીરેણ જરામેનાં પ્રશાસ્તુ વઃ અહં તન્વાભિનવયા યુવા કામાનવાપ્નુયામ્
તમામાંથી કોઈ એક પોતાનું શરીર આપી મારી વૃદ્ધાવસ્થા દૂર કરો, જેથી હું નવી તાજગી સાથે યુવાન બનીને સુખ ભોગવી શકું.
ન તે ઽસ્ય પ્રત્યગૃહ્ણન્ત યદુપ્રભૃતયો જરામ્ ચતુરસ્તાન્સ રાજર્ષિર્ અશપચ્ચેતિ નઃ શ્રુતમ્
યદુ સહિતના ચારેય પુત્રોએ તેમની વૃદ્ધાવસ્થા સ્વીકારી નહોતી; તેથી રાજર્ષિએ એ ચારેયને શ્રાપ આપ્યો, જેમ આપણે સાંભળ્યું છે.
તમબ્રવીત્તતઃ પૂરુઃ કનીયાન્સત્યવિક્રમઃ જરાં મા દેહિ નવયા તન્વા મે યૌવનાત્સુખી
પછી સૌથી નાનો અને સત્યનિષ્ઠ પુરુ બોલ્યો: પિતાજી, કૃપા કરીને મને વૃદ્ધાવસ્થા ન આપો; હું નવી તાજગી અને યુવાનીથી સુખી રહીશ.
અહં જરાં તવાદાય રાજ્યે સ્થાસ્યામિ ચાજ્ઞયા એવમુક્તઃ સ રાજર્ષિસ્ તપોવીર્યસમાશ્રયાત્
હું તમારી વૃદ્ધાવસ્થા લઈ, તમારી આજ્ઞાથી રાજ્યમાં રહીશ; એમ કહી રાજર્ષિએ પોતાના તપ અને શક્તિથી આ નિર્ણય કર્યો.
સંસ્થાપયામાસ જરાં તદા પુત્રે મહાત્મનિ પૌરવેણાથ વયસા રાજા યૌવનમાસ્થિતઃ
પછી રાજાએ પોતાની વૃદ્ધાવસ્થા પુત્ર પુરુને આપી અને પુરુની યુવાનીથી પોતે ફરી યુવાન બન્યા.
યયાતેશ્ચાથ વયસા રાજ્યં પૂરુરકારયત્ તતો વર્ષસહસ્રાન્તે યયાતિરપરાજિતઃ
પછી પુરુની યુવાનીથી યયાતિએ રાજ્ય સંભાળ્યું; હજાર વર્ષ પછી પણ યયાતિ અજેય રહ્યા.
અતૃપ્ત ઇવ કામાનાં પૂરું પુત્રમુવાચ હ ત્વયા દાયાદવાન્ અસ્મિ ત્વં મે વંશકરઃ સુતઃ
હજી પણ ઇચ્છાઓથી અતૃપ્ત રહી, યયાતિએ પુત્ર પુરુને કહ્યું: તારા દ્વારા મને વારસદાર મળ્યો છે; તું મારા વંશને આગળ વધારનાર છે, પુત્ર.
પૌરવો વંશ ઇત્યેષ ખ્યાતિં લોકે ગમિષ્યતિ તતઃ સ નૃપશાર્દૂલઃ પૂરું રાજ્યે ઽભિષિચ્ય ચ
પુરુનો વંશ દુનિયામાં પ્રસિદ્ધ થશે; પછી એ રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ યયાતિએ પુરુને રાજ્યાભિષેક કર્યો.
કાલેન મહતા પશ્ચાત્ કાલધર્મમ્ ઉપેયિવાન્ પૂરુવંશં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુધ્વમૃષિસત્તમાઃ યત્ર તે ભારતા જાતા ભરતાન્વયવર્ધનાઃ
લાંબા સમય પછી યયાતિએ કાળધર્મ પામ્યો; હવે હું પુરુના વંશની કથા કહું છું—શ્રેષ્ઠ ઋષિઓ, સાંભળો—જ્યાંથી ભારતવંશીઓ જન્મ્યા અને ભારતકુળનું મહિમા વધ્યો.
કિમર્થં પૌરવો વંશઃ શ્રેષ્ઠત્વં પ્રાપ ભૂતલે જ્યેષ્ઠસ્યાપિ યદોર્વંશઃ કિમર્થં હીયતે શ્રિયા
પુરુનો વંશ પૃથ્વી પર શ્રેષ્ઠ કેમ બન્યો અને મોટો હોવા છતાં યદુનો વંશ ધન-પ્રતિષ્ઠામાં કેમ ઘટ્યો?
અન્યદ્યયાતિચરિતં સૂત વિસ્તરતો વદ યસ્માત્તત્પુણ્યમાયુષ્યમ્ અભિનન્દ્યં સુરૈરપિ
હે સૂતજી, યયાતિના બીજા પુણ્યમય અને આયુષ્યવર્ધક કાર્યોની વિગતવાર કથા કહો, જેને દેવતાઓ પણ વખાણે છે.
એતદેવ પુરા પૃષ્ટઃ શતાનીકેન શૌનકઃ પુણ્યં પવિત્રમાયુષ્યં યયાતિચરિતં મહત્
આ જ પ્રશ્ન પહેલાં શતાનિકએ શૌનકને પૂછ્યો હતો—યયાતિનું મહાન, પવિત્ર અને આયુષ્યવર્ધક જીવનચરિત્ર.
યયાતિઃ પૂર્વજો ઽસ્માકં દશમો યઃ પ્રજાપતેઃ કથં સ શુક્રતનયાં લેભે પરમદુર્લભામ્
યયાતિ, જે પ્રજાપતિના દસમા વંશજ અને અમારા પૂર્વજ હતા, તેમણે શુક્રાચાર્યની દુર્લભ પુત્રી કેવી રીતે મેળવી?
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું વિસ્તરેણ તપોધન આનુપૂર્વ્યાચ્ચ મે શંસ પૂરોર્વંશધરાન્નૃપાન્
હે તપસ્વી, હું તારી પાસેથી આ વાત વિગતે સાંભળવા ઇચ્છું છું. કૃપા કરીને પુરુરવા વંશના રાજાઓનું ક્રમવાર વર્ણન કર.
યયાતિરાસીદ્રાજર્ષિર્ દેવરાજસમદ્યુતિઃ તં શુક્રવૃષપર્વાણૌ વવ્રાતે વૈ યથા પુરા
યયાતિ નામે એક રાજર્ષિ હતા, જેમનું તેજ દેવરાજ સમાન હતું. પેહલા સમયમાં શુક્ર અને વૃષપર્વાને પોતાની દીકરીઓ તેને આપી હતી.
તત્તે ઽહં સમ્પ્રવક્ષ્યામિ પૃચ્છતો રાજસત્તમ દેવયાન્યાશ્ચ સંયોગં યયાતેર્નાહુષસ્ય ચ
હવે, હે શ્રેષ્ઠ રાજા, તું પૂછે છે એટલે હું તને નાહુષપુત્ર યયાતિ અને દેવયાનીના મિલન વિશે કહું છું.
સુરાણામસુરાણાં ચ સમજાયત વૈ મિથઃ ઐશ્વર્યં પ્રતિ સંઘર્ષસ્ ત્રૈલોક્યે સચરાચરે
દેવતાઓ અને અસુરો વચ્ચે ત્રણે લોકમાં, ચાલતા અને અચલ સર્વ જીવો સાથે, રાજસત્તા માટે મોટો ઝઘડો થયો.
જિગીષયા તતો દેવા વવ્રુરાઙ્ગિરસં મુનિમ્ પૌરોહિત્યે ચ યજ્ઞાર્થે કાવ્યં તૂશનસં પરે
વિજયની ઇચ્છાથી દેવોએ અંગિરસકુળના મુનિને યજ્ઞ માટે પોતાનો પુરોહિત બનાવ્યો, અને બીજાઓએ કાવ્ય ઉશનસને પસંદ કર્યો.
બ્રાહ્મણૌ તાવ્ ઉભૌ નિત્યમ્ અન્યોન્યં સ્પર્ધિનૌ ભૃશમ્ તત્ર દેવા નિજઘ્નુર્યાન્ દાનવાન્ યુધિ સંગતાન્
એ બંને બ્રાહ્મણો હંમેશા એકબીજા સાથે ભારે સ્પર્ધા કરતા. એ યુદ્ધમાં દેવોએ ભેગા થયેલા દાનવોને મારી નાખ્યા.
તાન્પુનર્ જીવયામાસ કાવ્યો વિદ્યાબલાશ્રયાત્ તતસ્તે પુનરુત્થાય યોધયાંચક્રિરે સુરાન્
પછી કાવ્યે પોતાની વિદ્યા શક્તિથી દાનવોને ફરી જીવિત કર્યા. પછી તેઓ ફરી ઊભા રહીને દેવો સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
અસુરાસ્તુ નિજઘ્નુર્યાન્ સુરાન્સમરમૂર્ધનિ ન તાન્સંજીવયામાસ બૃહસ્પતિરુદારધીઃ
પણ જ્યારે અસુરોએ યુદ્ધના મેદાનમાં દેવોને મારી નાખ્યા, ત્યારે બુદ્ધિશાળી બૃહસ્પતિએ તેમને જીવિત કર્યા નહીં.
ન હિ વેદ સ તાં વિદ્યાં યાં કાવ્યો વેદ વીર્યવાન્ સંજીવનીં તતો દેવા વિષાદમગમન્પરમ્
કારણ કે, બૃહસ્પતિને એ વિદ્યા આવડતી નહોતી, જે શક્તિશાળી કાવ્યને આવડતી હતી—મૃતકોને જીવિત કરવાની વિદ્યા. એટલે દેવો ખૂબ દુઃખી થયા.
અથ દેવા ભયોદ્વિગ્નાઃ કાવ્યાદુશનસસ્તદા ઊચુઃ કચમુપાગમ્ય જ્યેષ્ઠં પુત્રં બૃહસ્પતેઃ
પછી દેવતાઓ કાવ્ય ઉશનસના ભયથી ગભરાઈ ગયા અને બૃહસ્પતિના મોટાભાઈ કચ પાસે ગયા અને તેને કહ્યું.
ભજમાનાન્ભજસ્વાસ્માન્ કુરુ સાહાય્યમુત્તમમ્ યાસૌ વિદ્યા નિવસતિ બ્રાહ્મણે ઽમિતતેજસિ
'તમે અમારો સાથ આપો, અમને સહાય કરો અને શ્રેષ્ઠ મદદ કરો. એ અજોડ તેજવાળા બ્રાહ્મણમાં જ એ વિદ્યા વસે છે.'
શુક્રે તામાહર ક્ષિપ્રં ભાગભાઙ્નો ભવિષ્યસિ વૃષપર્વણઃ સમીપે ઽસૌ શક્યો દ્રષ્ટું ત્વયા દ્વિજઃ
'શુક્ર પાસે તે વિદ્યા ઝડપથી મેળવો. પછી તને યજ્ઞમાં ભાગ મળશે. એ બ્રાહ્મણ વૃષપર્વનના નજીક રહે છે; તું તેને જોઈ શકે છે.'
રક્ષતે દાનવાંસ્તત્ર ન સ રક્ષત્યદાનવાન્ તમ્ આરાધયિતું શક્તો નાન્યઃ કશ્ચિદૃતે ત્વયા
'એ ત્યાં દાનવોની રક્ષા કરે છે, પણ અન્યની નથી કરતો. તારા સિવાય બીજું કોઈ તેને પ્રસન્ન કરી શકે તેમ નથી.'
દેવયાની ચ દયિતા સુતા તસ્ય મહાત્મનઃ તામ્ આરાધયિતું શક્તો નાન્યઃ કશ્ચન વિદ્યતે
'એ મહાન આત્માની દીકરી દેવયાની ત્યાં છે, જે તેને ખૂબ પ્રિય છે. તારા સિવાય બીજું કોઈ તેને પ્રસન્ન કરી શકે તેમ નથી.'