ધનુર્ગૃહીત્વાજગવં પુરારિર્ જગામ ભૂતેશ્વરસિદ્ધજુષ્ટઃ યુદ્ધાય સોમેન વિશેષદીપ્તતૃતીયનેત્રાનલભીમવક્ત્રઃ
પિનાકધારી શિવે પોતાનું અજગવ ધનુષ્ય હાથમાં લીધું, ભૂતગણ અને સિદ્ધો સાથે, ત્રીજું નેત્ર જ્વલંત અને ભયંકર મુખ સાથે, સોમ સામે યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યા.
સહૈવ જગ્મુશ્ચ ગણેશકાદ્યા વિંશચ્ચતુઃષષ્ટિગણાસ્ત્રયુક્તાઃ યક્ષેશ્વરઃ કોટિશતૈર્ અનેકૈર્ યુતો ઽન્વગાત્ સ્યન્દનસંસ્થિતાનામ્
ગણેશ અને બીજા ઘણા, ચોવીસ અને ચોસઠ ગણો સાથે, શિવ સાથે ગયા; યક્ષોના સ્વામી પણ અનેક કરોડો સાથે રથમાં બેઠેલા અનુસરી રહ્યા.
વેતાલયક્ષોરગકિંનરાણાં પદ્મેન ચૈકેન તથાર્બુદેન લક્ષૈસ્ ત્રિભિર્ દ્વાદશભી રથાનાં સોમો ઽપ્યગાત્તત્ર વિવૃદ્ધમન્યુઃ
વેટાળ, યક્ષ, નાગ અને કિન્નરોના ટોળા—એક પદ્મ, એક અર્બુદ સંખ્યા અને ત્રણ લાખ બાર હજાર રથો સાથે—સોમ પણ ત્યાં આવ્યો, તેની ક્રોધ વધુ વધી ગઈ હતી.
નક્ષત્રદૈત્યાસુરસૈન્યયુક્તઃ શનૈશ્ચરાઙ્ગારકવૃદ્ધતેજાઃ જગ્મુર્ભયં સપ્ત તથૈવ લોકાશ્ ચચાલ ભૂર્ દ્વીપસમુદ્રગર્ભા
નક્ષત્રદૈત્ય, દૈત્ય અને અસુરોની સેનાઓ સાથે, શનિ અને મંગળના વધેલા તેજથી, સાતેય લોક ડરી ગયા અને પૃથ્વી, દ્વીપો અને સમુદ્રો પણ કંપી ઉઠ્યા.
સ સોમમેવાભ્યગમત્પિનાકી ગૃહીતદીપ્તાસ્ત્રવિશાલવહ્નિઃ અથાભવદ્ ભીષણભીમસેનસૈન્યદ્વયસ્યાપિ મહાહવો ઽસૌ
પછી પિનાકધારી શિવ, અગ્નિ જેવાં તેજસ્વી શસ્ત્રો લઈને, સીધા સોમ સામે ગયા; બંને ભયંકર સેનાઓ વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું.
અશેષસત્ત્વક્ષયકૃત્પ્રવૃદ્ધસ્ તીક્ષ્ણાયુધાસ્ત્રજ્વલનૈકરૂપઃ શસ્ત્રૈરથાન્યોન્યમશેષસૈન્યં દ્વયોર્જગામ ક્ષયમુગ્રતીક્ષ્ણૈઃ
તે યુદ્ધ ખૂબ જ ઉગ્ર અને વિનાશક હતું; બંને તરફથી તીક્ષ્ણ શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોથી સેનાઓ સંપૂર્ણ રીતે નાશ પામી.
પતન્તિ શસ્ત્રાણિ તથોજ્જ્વલાનિ સ્વર્ભૂમિપાતાલમથો દહન્તિ રુદ્રઃ કોપાદ્બ્રહ્મશીર્ષં મુમોચ સોમો ઽપિ સોમાસ્ત્રમમોઘવીર્યમ્
જ્વલંત શસ્ત્રો આકાશ, પૃથ્વી અને પાતાળને દહન કરતા પડતા હતા; રુદ્રે ક્રોધથી બ્રહ્મશીર્ષ અસ્ત્ર છોડ્યું, અને સોમે અમોઘ સોમાસ્ત્ર છોડ્યું.
તયોર્નિપાતેન સમુદ્રભૂમ્યોર્ અથાન્તરિક્ષસ્ય ચ ભીતિરાસીત્ તદસ્ત્રયુગ્મં જગતાં ક્ષયાય પ્રવૃદ્ધમાલોક્ય પિતામહો ઽપિ
આ બંને અસ્ત્રોના પડવાથી સમુદ્ર, પૃથ્વી અને આકાશમાં ભય ફેલાયો; એ અસ્ત્રો વિશ્વના વિનાશ માટે વધતા જોઈ, બ્રહ્માજી પણ ભયભીત થયા.
અન્તઃ પ્રવિશ્યાથ કથં કથંચિન્ નિવારયામાસ સુરૈઃ સહૈવ અકારણં કિં ક્ષયકૃજ્જનાનાં સોમ ત્વયાપીત્થમ્ અકારિ કાર્યમ્
પછી બ્રહ્માએ દેવો સાથે વચ્ચે આવીને, કોઈક રીતે બંનેને રોક્યા; 'સોમ, તું નિર્દોષ લોકોએ વિનાશ લાવતું આ કામ શા માટે કર્યું?' એમ પૂછ્યું.
યસ્માત્પરસ્ત્રીહરણાય સોમ ત્વયા કૃતં યુદ્ધમતીવ ભીમમ્ પાપગ્રહસ્ત્વં ભવિતા જનેષુ શાન્તો ઽપ્યલં નૂનમથો સિતાન્તે ભાર્યામિમામર્પય વાક્પતેસ્ત્વં ન ચાવમાનો ઽસ્તિ પરસ્વહારે
તારે પરસ્ત્રીના અપહરણ માટે આ ભયંકર યુદ્ધ કર્યું, તેથી તું લોકોમાં પાપી ગ્રહ બનશે, શાંત હોય ત્યારે પણ દુઃખ આપશે; હવે યુદ્ધ પૂરુ થયું છે, વાક્પતિને તેની પત્ની પાછી આપ—બીજાનું આપેલું પાછું આપવાથી કોઈ અપમાન થતું નથી.
તથેતિ ચોવાચ હિમાંશુમાલી યુદ્ધાદ્ અપાક્રામદતઃ પ્રશાન્તઃ બૃહસ્પતિઃ સ્વામપગૃહ્ય તારાં હૃષ્ટો જગામ સ્વગૃહં સરુદ્રઃ
'જેમ કહો તેમ' એમ ચંદ્રમૌળી એ કહ્યું, અને શાંત થઈ યુદ્ધમાંથી પાછા ફર્યા; બૃહસ્પતિએ પોતાની તારા પાછી મેળવી, આનંદથી રુદ્ર સાથે પોતાના ઘરે ગયા.
તતઃ સંવત્સરસ્યાન્તે દ્વાદશાદિત્યસંનિભઃ દિવ્યપીતામ્બરધરો દિવ્યાભરણભૂષિતઃ
પછી, એક વર્ષના અંતે, બાર સૂર્ય જેવો તેજસ્વી, દિવ્ય પીળા વસ્ત્રો પહેરેલો અને દિવ્ય આભૂષણોથી સજ્જ એક પુત્ર જન્મ્યો.
તારોદરાદ્વિનિષ્ક્રાન્તઃ કુમારશ્ચન્દ્રસંનિભઃ સર્વાર્થશાસ્ત્રવિદ્ધીમાન્ હસ્તિશાસ્ત્રપ્રવર્તકઃ
તારા ના ગર્ભમાંથી ચંદ્ર જેવો તેજસ્વી પુત્ર જન્મ્યો, જે સર્વ શાસ્ત્રોમાં પારંગત અને હસ્તિશાસ્ત્રનો સ્થાપક હતો.
નામ યદ્રાજપુત્રીયં વિશ્રુતં ગજવૈદ્યકમ્ રાજ્ઞઃ સોમસ્ય પુત્રત્વાદ્ રાજપુત્રો બુધઃ સ્મૃતઃ
તેનું નામ, રાજપુત્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ, ગજવૈદ્યક છે; રાજા સોમનો પુત્ર હોવાથી, તેને બુધ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
જાતમાત્રઃ સ તેજાંસિ સર્વાણ્યેવાજયદ્બલી બ્રહ્માદ્યાસ્તત્ર ચાજગ્મુર્ દેવા દેવર્ષિભિઃ સહ
જન્મતાની સાથે જ તે શક્તિશાળી બાળક બધા તેજોને પાર કરી ગયો. પછી બ્રહ્મા અને બીજા બધા દેવતાઓ, દેવઋષિઓ સાથે ત્યાં આવ્યા.
બૃહસ્પતિગૃહે સર્વે જાતકર્મોત્સવે તદા અપૃચ્છંસ્તે સુરાસ્તારાં કેન જાતઃ કુમારકઃ
બૃહસ્પતિના ઘરમાં જયારે જન્મોત્સવ ચાલી રહ્યો હતો, ત્યારે બધા દેવોએ તારાને પૂછ્યું: 'આ બાળક કોના દ્વારા જન્મ્યો છે?'
તતઃ સા લજ્જિતા તેષાં ન કિંચિદવદત્તદા પુનઃ પુનસ્તદા પૃષ્ટા લજ્જયન્તી વરાઙ્ગના
પછી તે સ્ત્રી શરમથી ચૂપ રહી, કંઈ બોલી નહીં. વારંવાર પૂછતાં પણ, તે શ્રેષ્ઠાંગી સ્ત્રી શરમાતી રહી.
સોમસ્યેતિ ચિરાદાહ તતો ઽગૃહ્ણાદ્વિધુઃ સુતમ્ બુધ ઇત્યકરોન્નામ્ના પ્રાદાદ્રાજ્યં ચ ભૂતલે
અંતે તેણે કહ્યું, 'સોમના દ્વારા.' પછી ચંદ્રદેવએ એ પુત્રને સ્વીકાર્યો, તેનું નામ બુધ રાખ્યું અને તેને પૃથ્વીનું રાજપદ આપ્યું.
અભિષેકં તતઃ કૃત્વા પ્રધાનમકરોદ્વિભુઃ ગૃહસામ્યં પ્રદાયાથ બ્રહ્મા બ્રહ્મર્ષિસંયુતઃ
પછી વિભુએ અભિષેક કરીને તેને મુખ્યપદ આપ્યું અને ઘરવાળાની સમાનતા આપી. પછી બ્રહ્મા, બ્રહ્મર્ષિઓ સાથે, એ બધું授ાન કર્યું.
પશ્યતાં સર્વદેવાનાં તત્રૈવાન્તરધીયત ઇલોદરે ચ ધર્મિષ્ઠં બુધઃ પુત્રમજીજનત્
બધા દેવતાઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે જ તે ત્યાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયો. પછી ઇલાના ગર્ભમાં બુધે એક ધર્મનિષ્ઠ પુત્રને જન્મ આપ્યો.
અશ્વમેધશતં સાગ્રમ્ અકરોદ્યઃ સ્વતેજસા પુરૂરવા ઇતિ ખ્યાતઃ સર્વલોકનમસ્કૃતઃ
તે પુત્રએ પોતાના તેજથી સો અશ્વમેઘ યજ્ઞો કર્યા. તેનું નામ પુરૂરવા પ્રસિદ્ધ થયું અને બધા લોકોએ તેનું માન કર્યું.
હિમવચ્છિખરે રમ્યે સમારાધ્ય જનાર્દનમ્ લોકૈશ્વર્યમગાદ્રાજા સપ્તદ્વીપપતિસ્તદા
હિમાલયની સુંદર ચોટી પર જનાર્દનનું પૂજન કરીને, રાજાએ વિશ્વનું ઐશ્વર્ય મેળવ્યું અને તે સમયે સાત દ્વીપોનો રાજા બન્યો.
કેશિપ્રભૃતયો દૈત્યાઃ કોટિશો યેન દારિતાઃ ઉર્વશી યસ્ય પત્નીત્વમ્ અગમદ્રૂપમોહિતા
કેશી જેવા દૈત્યોએ લાખો સંખ્યામાં તેની દ્વારા સંહાર પામ્યો. ઉર્વશી, તેની સુંદરતાથી મોહિત થઈ, તેની પત્ની બની.
સપ્તદ્વીપા વસુમતી સશૈલવનકાનના ધર્મેણ પાલિતા તેન સર્વલોકહિતૈષિણા
સાત દ્વીપોવાળી પૃથ્વી, તેની પર્વતો, વનો અને બગીચાઓ સહિત, તેણે ધર્મથી સંભાળી, કારણ કે તે સર્વજનોના કલ્યાણની ઈચ્છા રાખતો હતો.
ચામરગ્રાહિણી કીર્તિઃ સદા ચૈવાઙ્ગવાહિકા વિષ્ણોઃ પ્રસાદાદ્દેવેન્દ્રો દદાવ્ અર્ધાસનં તદા
કિર્તિ હંમેશા ચામર પકડીને તેની સાથે રહી. વિષ્ણુની કૃપાથી, ઇન્દ્રે તેને અર્ધાસન આપ્યું.
ધર્માર્થકામાન્ધર્મેણ સમમ્ એવાભ્યપાલયત્ ધર્માર્થકામાઃ સંદ્રષ્ટુમ્ આજગ્મુઃ કૌતુકાત્પુરા
તે રાજાએ ધર્મ, અર્થ અને કામને સમાન રીતે ધર્મપૂર્વક શાસન કર્યું. ધર્મ, અર્થ અને કામ દેવતાઓ એક વખત તેને જોવા ઉત્સુકતાથી આવ્યા.
જિજ્ઞાસવસ્તચ્ચરિતં કથં પશ્યતિ નઃ સમમ્ ભક્ત્યા ચક્રે તતસ્તેષામ્ અર્ઘ્યપાદ્યાદિકં નૃપઃ
તેણે કેવી રીતે તેમનું સ્વાગત કરશે, એ જાણવા તેઓ આવ્યા. રાજાએ ભક્તિપૂર્વક તેમને પાદ્ય અને અન્ય સન્માન આપ્યા.
આસનત્રયમાનીય દિવ્યં કનકભૂષિતમ્ નિવિશ્યાથાકરોત્પૂજામ્ ઈષદ્ધર્મે ઽધિકાં પુનઃ
સોનાની સુંદર અલંકારોથી શોભિત ત્રણ આસન લાવીને, રાજાએ તેમને બેસાડ્યા અને પૂજા કરી, ધર્મને થોડું વધારે સન્માન આપ્યું.
જગ્મતુસ્તેન કામાર્થાવ્ અતિકોપં નૃપં પ્રતિ અર્થઃ શાપમદાત્તસ્મૈ લોભાત્ત્વં નાશમેષ્યસિ
આથી કામ અને અર્થ રાજા પર ખૂબ ગુસ્સે થયા. અર્થએ લોભથી શાપ આપ્યો: 'તારું નાશ થશે.'
કામો ઽપ્યાહ તવોન્માદો ભવિતા ગન્ધમાદને કુમારવનમાશ્રિત્ય વિયોગાદુર્વશીભવાત્
કામ પણ બોલ્યો: 'ગંધમાદન પર્વત પર તને ઉન્માદ થશે; કુમારવનમાં રહીને તું ઉર્વશીથી વિયોગનો દુઃખ સહન કરશે.'