તતસ્તુષ્ટસ્તુ ભગવાંસ્ તસ્મૈ નારાયણો હરિઃ વરં વૃણીષ્વ પ્રોવાચ પરમાત્મા જનાર્દનઃ
ત્યારે પ્રસન્ન થયેલા ભગવાન નારાયણ હરિએ તેને કહ્યું: 'તું મનગમતો વર માંગ.' એમ પરમાત્મા જનાર્દને કહ્યું.
તતો વવ્રે વરાન્સોમઃ શક્રલોકં જયામ્યહમ્ પ્રત્યક્ષમેવ ભોક્તારો ભવન્તુ મમ મન્દિરે
પછી સોમએ આ વર માંગ્યા: 'હું ઇન્દ્રલોકને જીતું અને મારા મંદિરમાં રહેનારા ભોગવટાદારો મારા સામે સ્પષ્ટ દેખાય.'
રાજસૂયે સુરગણા બ્રહ્માદ્યાઃ સન્તુ મે દ્વિજાઃ રક્ષઃપાલઃ શિવો ઽસ્માકમ્ આસ્તાં શૂલધરો હરઃ
'મારા રાજસૂય યજ્ઞમાં દેવતાઓ, બ્રહ્મા અને અન્ય બધા બ્રાહ્મણો મારા યજ્ઞકર્તા બને અને શિવ, ત્રિશૂલધારી હર, અમારો રક્ષક રહે.'
તથેત્યુક્તઃ સ આજહ્રે રાજસૂયં તુ વિષ્ણુના હોતાત્રિર્ ભૃગુરધ્વર્યુર્ ઉદ્ગાતાભૂચ્ચતુર્મુખઃ
‘તેથી જ થાવું’ એમ કહીને, તેણે વિષ્ણુ સાથે રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો; અત્રિ હોતૃ, ભૃગુ અધ્વર્યુ અને ચતુર્મુખ ઉદગાતા બન્યા.
બ્રહ્મત્વમગમત્તસ્ય ઉપદ્રષ્ટા હરિઃ સ્વયમ્ સદસ્યાઃ સનકાદ્યાસ્તુ રાજસૂયવિધૌ સ્મૃતાઃ
તેને બ્રહ્માનું પદ મળ્યું; હરિ પોતે ઉપદ્રષ્ટા બન્યા અને સનકાદિ મુનિઓ રાજસૂય વિધિમાં સભ્ય તરીકે યાદ કરવામાં આવ્યા.
ચમસાધ્વર્યવસ્તત્ર વિશ્વે દેવા દશૈવ તુ ત્રૈલોક્યં દક્ષિણા તેન ઋત્વિગ્ભ્યઃ પ્રતિપાદિતમ્
ત્યાં દસ વિશ્વદેવોએ ચમસ અને અધ્વર્યુ તરીકે સેવા આપી; ત્રણેય લોક યજ્ઞકર્મમાં ઋત્વિજોને દક્ષિણા રૂપે આપવામાં આવ્યા.
તતઃ સમાપ્તે ઽવભૃથે તદ્રૂપાલોકનેચ્છવઃ કામબાણાભિતપ્તાઙ્ગ્યો નવ દેવ્યઃ સિષેવિરે
પછી અવભૃથ સ્નાન પૂરે, કામના બાણોથી દગ્ધ અને તેની મુર્તિ જોવા ઇચ્છતી નવ દેવીઓએ તેની સેવા કરી.
લક્ષ્મીર્નારાયણં ત્યક્ત્વા સિનીવાલી ચ કર્દમમ્ દ્યુતિર્વિભાવસું તદ્વત્ તુષ્ટિર્ધાતારમવ્યયમ્
લક્ષ્મીએ નારાયણને, સિનીવાલીએ કર્દમને, દ્યુતિએ વિભાવસુને અને તૃષ્ટીએ અવ્યય ધાતાને છોડી દીધા.
પ્રભા પ્રભાકરં ત્યક્ત્વા હવિષ્મન્તં કુહૂઃ સ્વયમ્ કીર્તિર્જયન્તં ભર્તારં વસુર્મારીચકશ્યપમ્
પ્રભાએ પ્રભાકરને, કુહૂએ પોતાની ઇચ્છાથી હવિષ્માનને, કીર્તીએ જયંત પતિને અને વસુએ મરીચિ કશ્યપને છોડી દીધા.
ધૃતિસ્ ત્યક્ત્વા પીતં નન્દિં સોમમેવાભજંસ્તદા સ્વકીયા ઇવ સોમો ઽપિ કામયામાસ તાસ્તદા
ધૃતિએ પીતા અને નંદિને છોડી, ત્યારે સોમની ભક્તિ કરી; અને સોમ પણ તેમને પોતાના તરીકે ઇચ્છવા લાગ્યો.
એવં કૃતાપચારસ્ય તાસાં ભર્તૃગણસ્તદા ન શશાકાપચારાય શાપૈઃ શસ્ત્રાદિભિઃ પુનઃ
આ રીતે, તેમના પતિઓનું અપમાન થયું છતાં, તેઓ શાપ કે શસ્ત્રથી તેનો બદલો લઈ શક્યા નહીં.
તથાપ્યરાજત વિધુર્ દશધા ભાવયન્દિશઃ સોમઃ પ્રાપ્યાથ દુષ્પ્રાપ્યમ્ ઐશ્વર્યમૃષિસંસ્કૃતમ્ સપ્તલોકૈકનાથત્વમ્ અવાપ તપસા તદા
છતાં પણ, સોમે દસ દિશાઓમાં રાજ કર્યું; તપથી ઋષિઓ દ્વારા પવિત્ર થયેલું દુર્લભ ઐશ્વર્ય મેળવ્યું અને સાત લોકનો એકમાત્ર સ્વામી બન્યો.
કદાચિદુદ્યાનગતામપશ્યદ્ અનેકપુષ્પાભરણૈશ્ચ શોભિતામ્ બૃહન્નિતમ્બસ્તનભારખેદાત્ પુષ્પસ્ય ભઙ્ગે ઽપ્યતિદુર્બલાઙ્ગીમ્
એક વખત, બગીચામાં ફરતા ફરતા તેણે તારાને જોયી, જે અનેક ફૂલોની શોભાથી સુશોભિત હતી; તેના પહોળા કટિ અને ઉન્નત સ્તનના ભારથી અંગો દુર્બળ થઈ ગયા હતા, એટલા કે ફૂલ તૂટતાં પણ થાકી જતી હતી.
ભાર્યાં ચ તાં દેવગુરોર્ અનઙ્ગ બાણાભિરામાયતચારુનેત્રામ્ તારાં સ તારાધિપતિઃ સ્મરાર્તઃ કેશેષુ જગ્રાહ વિવિક્તભૂમૌ
દેવગુરુની પત્ની, સુંદર, વિશાળ અને મોહક આંખોવાળી, કામદેવના બાણોથી ઘાયલ થઈ હતી; ચંદ્રદેવ, પ્રેમથી વ્યાકુળ થઈ, એકાંતમાં તારાના વાળ પકડી લીધા.
સાપિ સ્મરાર્તા સહ તેન રેમે તદ્રૂપકાન્ત્યા હૃતમાનસેન ચિરં વિહૃત્યાથ જગામ તારાં વિધુર્ગૃહીત્વા સ્વગૃહં તતો ઽપિ
તે પણ પ્રેમમાં પડીને તેની સાથે આનંદ માણવા લાગી; તેની સુંદરતા અને તેજથી મન મોહાઈ ગયું હતું, લાંબો સમય તેની સાથે વિતાવ્યો અને પછી ચંદ્રદેવે તારાને પોતાના ઘરે લઈ ગયો.
ન તૃપ્તિરાસીચ્ચ ગૃહે ઽપિ તસ્ય તારાનુરક્તસ્ય સુખાગમેષુ બૃહસ્પતિસ્ તદ્વિરહાગ્નિદગ્ધસ્ તદ્ધ્યાનનિષ્ઠૈકમના બભૂવ
પોતાના ઘરે હોવા છતાં, તે તારાની પ્રીતિ અને સુખમાં તૃપ્ત થતો ન હતો; બૃહસ્પતિ, વિયોગની આગમાં દગ્ધ થઈ, તેના ધ્યાનમાં જ તલીન રહ્યો.
શશાક શાપં ન ચ દાતુમ્ અસ્મૈ ન મન્ત્રશસ્ત્રાગ્નિવિષૈરશેષૈઃ તસ્યાપકર્તું વિવિધૈરુપાયૈર્ નૈવાભિચારૈરપિ વાગધીશઃ
વાણીના દેવતા એ શાપ આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ તે આપી શક્યા નહીં; મંત્ર, શસ્ત્ર, અગ્નિ કે ઝેર, કે બીજા કોઈ ઉપાય—even તાંત્રિક વિધિઓથી પણ—તે શાપ દૂર કરી શક્યા નહીં.
સ યાચયામાસ તતસ્તુ દૈન્યાત્ સોમં સ્વભાર્યાર્થમનઙ્ગતપ્તઃ સ યાચ્યમાનો ઽપિ દદૌ ન તારાં બૃહસ્પતેસ્તત્સુખપાશબદ્ધઃ
પછી, પરસ્ત્રી માટે વ્યાકુળ અને દુઃખી થઈ, તેણે પોતાની પત્ની પાછી આપવા માટે સોમને વિનંતી કરી; પણ સોમ, તારાના સુખમાં બંધાઈને, તેને પાછી આપતો નહોતો.
મહેશ્વરેણાથ ચતુર્મુખેણ સાધ્યૈર્ મરુદ્ભિઃ સહ લોકપાલૈઃ દદૌ યદા તાં ન કથંચિદ્ ઇન્દુસ્ તદા શિવઃ ક્રોધપરો બભૂવ
મહાદેવ, બ્રહ્મા, સાધ્ય, મરુત અને લોકપાલ—allએ મળીને વિનંતી કરી, છતાં સોમે તારાને પાછી આપી નહીં; ત્યારે શિવ ખૂબ જ ક્રોધિત થયા.
યો વામદેવઃ પ્રથિતઃ પૃથિવ્યામ્ અનેકરુદ્રાર્ચિતપાદપદ્મઃ તતઃ સશિષ્યો ગિરિશઃ પિનાકી બૃહસ્પતિસ્નેહવશાનુબદ્ધઃ
જે વામદેવ તરીકે પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ છે, જેમના ચરણ કમળને અનેક રુદ્રો પૂજે છે—એ પિનાકધારી ગિરિશ, પોતાના શિષ્યો સાથે, બૃહસ્પતિ માટેના સ્નેહથી અટકાઈ ગયા.
ધનુર્ગૃહીત્વાજગવં પુરારિર્ જગામ ભૂતેશ્વરસિદ્ધજુષ્ટઃ યુદ્ધાય સોમેન વિશેષદીપ્તતૃતીયનેત્રાનલભીમવક્ત્રઃ
પિનાકધારી શિવે પોતાનું અજગવ ધનુષ્ય હાથમાં લીધું, ભૂતગણ અને સિદ્ધો સાથે, ત્રીજું નેત્ર જ્વલંત અને ભયંકર મુખ સાથે, સોમ સામે યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યા.
સહૈવ જગ્મુશ્ચ ગણેશકાદ્યા વિંશચ્ચતુઃષષ્ટિગણાસ્ત્રયુક્તાઃ યક્ષેશ્વરઃ કોટિશતૈર્ અનેકૈર્ યુતો ઽન્વગાત્ સ્યન્દનસંસ્થિતાનામ્
ગણેશ અને બીજા ઘણા, ચોવીસ અને ચોસઠ ગણો સાથે, શિવ સાથે ગયા; યક્ષોના સ્વામી પણ અનેક કરોડો સાથે રથમાં બેઠેલા અનુસરી રહ્યા.
વેતાલયક્ષોરગકિંનરાણાં પદ્મેન ચૈકેન તથાર્બુદેન લક્ષૈસ્ ત્રિભિર્ દ્વાદશભી રથાનાં સોમો ઽપ્યગાત્તત્ર વિવૃદ્ધમન્યુઃ
વેટાળ, યક્ષ, નાગ અને કિન્નરોના ટોળા—એક પદ્મ, એક અર્બુદ સંખ્યા અને ત્રણ લાખ બાર હજાર રથો સાથે—સોમ પણ ત્યાં આવ્યો, તેની ક્રોધ વધુ વધી ગઈ હતી.
નક્ષત્રદૈત્યાસુરસૈન્યયુક્તઃ શનૈશ્ચરાઙ્ગારકવૃદ્ધતેજાઃ જગ્મુર્ભયં સપ્ત તથૈવ લોકાશ્ ચચાલ ભૂર્ દ્વીપસમુદ્રગર્ભા
નક્ષત્રદૈત્ય, દૈત્ય અને અસુરોની સેનાઓ સાથે, શનિ અને મંગળના વધેલા તેજથી, સાતેય લોક ડરી ગયા અને પૃથ્વી, દ્વીપો અને સમુદ્રો પણ કંપી ઉઠ્યા.
સ સોમમેવાભ્યગમત્પિનાકી ગૃહીતદીપ્તાસ્ત્રવિશાલવહ્નિઃ અથાભવદ્ ભીષણભીમસેનસૈન્યદ્વયસ્યાપિ મહાહવો ઽસૌ
પછી પિનાકધારી શિવ, અગ્નિ જેવાં તેજસ્વી શસ્ત્રો લઈને, સીધા સોમ સામે ગયા; બંને ભયંકર સેનાઓ વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું.
અશેષસત્ત્વક્ષયકૃત્પ્રવૃદ્ધસ્ તીક્ષ્ણાયુધાસ્ત્રજ્વલનૈકરૂપઃ શસ્ત્રૈરથાન્યોન્યમશેષસૈન્યં દ્વયોર્જગામ ક્ષયમુગ્રતીક્ષ્ણૈઃ
તે યુદ્ધ ખૂબ જ ઉગ્ર અને વિનાશક હતું; બંને તરફથી તીક્ષ્ણ શસ્ત્રો અને અસ્ત્રોથી સેનાઓ સંપૂર્ણ રીતે નાશ પામી.
પતન્તિ શસ્ત્રાણિ તથોજ્જ્વલાનિ સ્વર્ભૂમિપાતાલમથો દહન્તિ રુદ્રઃ કોપાદ્બ્રહ્મશીર્ષં મુમોચ સોમો ઽપિ સોમાસ્ત્રમમોઘવીર્યમ્
જ્વલંત શસ્ત્રો આકાશ, પૃથ્વી અને પાતાળને દહન કરતા પડતા હતા; રુદ્રે ક્રોધથી બ્રહ્મશીર્ષ અસ્ત્ર છોડ્યું, અને સોમે અમોઘ સોમાસ્ત્ર છોડ્યું.
તયોર્નિપાતેન સમુદ્રભૂમ્યોર્ અથાન્તરિક્ષસ્ય ચ ભીતિરાસીત્ તદસ્ત્રયુગ્મં જગતાં ક્ષયાય પ્રવૃદ્ધમાલોક્ય પિતામહો ઽપિ
આ બંને અસ્ત્રોના પડવાથી સમુદ્ર, પૃથ્વી અને આકાશમાં ભય ફેલાયો; એ અસ્ત્રો વિશ્વના વિનાશ માટે વધતા જોઈ, બ્રહ્માજી પણ ભયભીત થયા.
અન્તઃ પ્રવિશ્યાથ કથં કથંચિન્ નિવારયામાસ સુરૈઃ સહૈવ અકારણં કિં ક્ષયકૃજ્જનાનાં સોમ ત્વયાપીત્થમ્ અકારિ કાર્યમ્
પછી બ્રહ્માએ દેવો સાથે વચ્ચે આવીને, કોઈક રીતે બંનેને રોક્યા; 'સોમ, તું નિર્દોષ લોકોએ વિનાશ લાવતું આ કામ શા માટે કર્યું?' એમ પૂછ્યું.
યસ્માત્પરસ્ત્રીહરણાય સોમ ત્વયા કૃતં યુદ્ધમતીવ ભીમમ્ પાપગ્રહસ્ત્વં ભવિતા જનેષુ શાન્તો ઽપ્યલં નૂનમથો સિતાન્તે ભાર્યામિમામર્પય વાક્પતેસ્ત્વં ન ચાવમાનો ઽસ્તિ પરસ્વહારે
તારે પરસ્ત્રીના અપહરણ માટે આ ભયંકર યુદ્ધ કર્યું, તેથી તું લોકોમાં પાપી ગ્રહ બનશે, શાંત હોય ત્યારે પણ દુઃખ આપશે; હવે યુદ્ધ પૂરુ થયું છે, વાક્પતિને તેની પત્ની પાછી આપ—બીજાનું આપેલું પાછું આપવાથી કોઈ અપમાન થતું નથી.