સ્ત્રીરૂપમ્ અર્ધમ્ અકરોદ્ અર્ધં પુરુષરૂપવત્ શતરૂપા ચ સા ખ્યાતા સાવિત્રી ચ નિગદ્યતે
બ્રહ્માએ પોતાનું અડધું સ્ત્રીરૂપ અને બીજું અડધું પુરુષરૂપ બનાવ્યું. એ સ્ત્રી શતરૂપા તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ અને સાવિત્રી પણ કહેવાય છે.
સરસ્વત્ય્ અથ ગાયત્રી બ્રહ્માણી ચ પરન્તપ તતઃ સ્વદેહસંભૂતામ્ આત્મજામ્ ઇત્ય્ અકલ્પયત્
હે શત્રુઓને દહન કરનાર, એ જ સરસ્વતી, ગાયત્રી અને બ્રાહ્મણી પણ કહેવાય છે. પછી બ્રહ્માએ પોતાના શરીરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી એ સ્ત્રીને પોતાની પુત્રી માની.
દૃષ્ટ્વા તાં વ્યથિતસ્ તાવત્ કામબાણાર્દિતો વિભુઃ અહો રૂપમ્ અહો રૂપમ્ ઇતિ ચાહ પ્રજાપતિઃ
બ્રહ્માએ તેને જોઈને કામના બાણોથી વ્યાકુળ થઈ ગયા; 'આહા, શું રૂપ છે! શું રૂપ છે!' એમ પ્રજાપતિએ કહ્યું.
તતો વાસિષ્ઠપ્રમુખા ભગિનીમ્ ઇતિ ચુક્રુશુઃ બ્રહ્મા ન કિંચિદ્ દદૃશે તન્મુખાલોકનાદ્ ઋતે
પછી વશિષ્ઠાદિ ઋષિઓએ 'બહેન!' એમ બોલ્યા; પણ બ્રહ્માને એના મુખ સિવાય બીજું કશુંય દેખાયું નહીં.
અહો રૂપમ્ અહો રૂપમ્ ઇતિ પ્રાહ પુનઃ પુનઃ તતઃ પ્રણામનમ્રાં તાં પુનર્ એવાભ્યલોકયત્
બ્રહ્મા વારંવાર 'આહા, શું રૂપ છે! શું રૂપ છે!' એમ બોલતા રહ્યા; પછી નમ્રતાથી વંદન કરીને ફરીથી એના તરફ જોયું.
અથ પ્રદક્ષિણં ચક્રે સા પિતુર્ વરવર્ણિની પુત્રેભ્યો લજ્જિતસ્યાસ્ય તદ્રૂપાલોકનેચ્છયા
પછી એ સુંદર કાયાવાળી સ્ત્રીએ પોતાના પુત્રો સામે લાજથી પિતાની પરિક્રમા કરી, જેથી પિતાની નજરથી બચી શકે.
આવિર્ભૂતં તત્રો વક્ત્રં દક્ષિણં પાણ્ડુગણ્ડવત્ વિસ્મયસ્ફુરદોષ્ઠં ચ પાશ્ચાત્યમ્ ઉદગાત્ તતઃ
ત્યાં બ્રહ્માના જમણા બાજુએ પીળા ગાલવાળું અને આશ્ચર્યથી ભરેલું એક મુખ દેખાયું; અને પશ્ચિમ બાજુએ પણ એક ચમકતું મુખ પ્રગટ્યું.
ચતુર્થમ્ અભવત્ પશ્ચાદ્ વામં કામશરાતુરમ્ તતો ઽન્યદ્ અભવત્ તસ્ય કામાતુરતયા તથા
પછી પાછળ, ડાબી બાજુએ, કામના બાણોથી પીડાયેલું ચોથું મુખ દેખાયું; અને પછી, એ જ કામના કારણે, વધુ એક મુખ એ રીતે ઉત્પન્ન થયું.
ઉત્પતન્ત્યાસ્ તદાકારા આલોકનકુતૂહલાત્ સૃષ્ટ્યર્થં યત્ કૃતં તેન તપઃ પરમદારુણમ્
જ્યારે તે એ રૂપ ધારણ કરીને ઊંચે ઉડી રહી હતી, ત્યારે સર્જન માટે જે કઠિન તપ કરાયું હતું, તે બધું માત્ર જોવાની ઉત્સુકતાથી જ હતું.
તત્ સર્વં નાશમ્ અગમત્ સ્વસુતોપગમેચ્છયા તેનોર્ધ્વં વક્ત્રમ્ અભવત્ પઞ્ચમં તસ્ય ધીમતઃ આવિર્ભવજ્જટાભિશ્ ચ તદ્ વક્ત્રં ચાવૃણોત્ પ્રભુઃ
તે બધું તેના પોતાના પુત્રીને મેળવવાની ઇચ્છાથી નાશ પામ્યું; પછી, તે વિદ્વાન માટે ઉપર પાંચમું મુખ પ્રગટાયું, અને ભગવાને તે મુખને જટાઓથી ઢાંકી દીધું.
તતસ્ તાન્ અબ્રવીદ્ બ્રહ્મા પુત્રાન્ આત્મસમુદ્ભવાન્ પ્રજાઃ સૃજધ્વમ્ અભિતઃ સદેવાસુરમાનુષીઃ
પછી બ્રહ્માએ પોતાના પાસેથી ઉત્પન્ન થયેલા પુત્રોને કહ્યું: 'તમારે સર્વત્ર દેવ, અસુર અને માનવો જેવી પ્રજાઓનું સર્જન કરવું.'
એવમ્ ઉક્તાસ્ તતઃ સર્વે સસૃજુર્ વિવિધાઃ પ્રજાઃ ગતેષુ તેષુ સૃષ્ટ્યર્થં પ્રણામાવનતામ્ ઇમામ્
આ રીતે કહેતાં, તેઓ બધાએ અનેક પ્રકારની પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું; જ્યારે તેઓ સર્જન માટે ગયા, ત્યારે આ એક, વિનમ્રતાથી નમેલી, ત્યાં જ રહી ગઈ.
ઉપયેમે સ વિશ્વાત્મા શતરૂપામ્ અનિન્દિતામ્ સંબભૂવ તયા સાર્ધમ્ અતિકામાતુરો વિભુઃ સલજ્જાં ચકમે દેવઃ કમલોદરમન્દિરે
પછી સર્વાત્માએ નિર્દોષ શતરૂપાને પત્ની તરીકે સ્વીકારી; ખૂબ જ ઇચ્છાથી તેમના સાથે એક થઈ, ભગવાને, થોડી શરમ સાથે, કમળના ગર્ભમાં તેની સાથે આનંદ માણ્યો.
યાવદ્ અબ્દશતં દિવ્યં યથાન્યઃ પ્રાકૃતો જનઃ તતઃકાલેન મહતા તસ્યાઃ પુત્રો ઽભવન્ મનુઃ
દિવ્ય સો વર્ષ સુધી, સામાન્ય લોકો જે રીતે જીવતા હોય એ રીતે, લાંબા સમય પછી, તેના ગર્ભથી પુત્ર મનુ જન્મ્યા.
સ્વાયંભુવો ઇતિ ખ્યાતઃ સ વિરાડ્ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ તદ્રૂપગુણસામાન્યાદ્ અધિપુરુષ ઉચ્યતે
તેને સ્વાયંભુવ કહેવાય છે; અને અમને સાંભળ્યું છે કે તેને વિરાટ પણ કહે છે. રૂપ, ગુણ અને સ્વભાવમાં સમાનતા હોવાથી તેને પ્રાચીન પુરુષ કહેવાય છે.
વૈરાજા યત્ર તે જાતા બહવઃ શંસિતવ્રતાઃ સ્વાયંભુવા મહાભાગાઃ સપ્ત સપ્ત તથાપરે
તેમાંથી અનેક વૈરાજ પુત્રો જન્મ્યા, જે પોતાની પ્રતિજ્ઞા માટે પ્રસિદ્ધ હતા; અને સ્વાયંભુવમાંથી, હે મહાભાગ્યશાળી, સાત અને પછી બીજાં સાત જન્મ્યા.
સ્વારોચિષાદ્યાઃ સર્વે તે બ્રહ્મતુલ્યસ્વરૂપિણઃ ઔત્તમિપ્રમુખાસ્ તદ્વદ્ યેસાં ત્વં સપ્તમો ઽધુના
સવારે સવારોચિષથી શરૂ કરીને, જે બધા બ્રહ્મા સમાન રૂપ ધરાવે છે, અને ઉત્તમ વગેરેના નેતૃત્વવાળા છે—એ જ રીતે, આજે તું તેમા સાતમો છે.
અહો કષ્ટતરં ચૈતદ્ અઙ્ગજાગમનં વિભો કથં ન દોષમગમત્ કર્મણાનેન પદ્મભૂઃ
હાય! આ જાતિમાં પરસ્પર મિલન તો વધુ દુઃખદાયક છે; કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માએ આ કર્મ કરીને પણ દોષ કેમ ન લાગ્યો?
પરસ્પરં ચ સમ્બન્ધઃ સગોત્રાણામ્ અભૂત્ કથમ્ વૈવાહિકસ્તત્સુતાનાં છિન્દ્ધિ મે સંશયં વિભો
અને, એક જ કુળમાં સંબંધ કેવી રીતે થયો? ભગવાન, મારા આ સંશયને દૂર કરો.
દિવ્યેયમાદિસૃષ્ટિસ્તુ રજોગુણસમુદ્ભવા અતીન્દ્રિયેન્દ્રિયા તદ્વદ્ અતીન્દ્રિયશરીરિકા
આ દિવ્ય પ્રથમ સર્જન રજોગુણથી ઉત્પન્ન થયું છે; તે ઇન્દ્રિયોથી પર છે, અને તેમ જ, તેના શરીર પણ ઇન્દ્રિયોથી પર છે.
દિવ્યતેજોમયી ભૂપ દિવ્યજ્ઞાનસમુદ્ભવા ન મર્ત્યૈરભિતઃ શક્યા વક્તું વૈ માંસચક્ષુભિઃ
હે રાજા, તે દિવ્ય તેજથી બનેલું છે, અને દિવ્ય જ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયું છે; માનવીઓ પોતાના માંસના નેત્રોથી તેની વાત કહી શકતા નથી.
યથા ભુજંગાઃ સર્પાણામ્ આકાશં વિશ્વપક્ષિણામ્ વિદન્તિ માર્ગં દિવ્યાનાં દિવ્યા એવ ન માનવાઃ
જેમ સાપો પોતાના માર્ગ જાણે છે અને આકાશમાં ઉડતા પંખીઓ પોતાનું આકાશ જાણે છે, તેમ દિવ્ય લોકોના માર્ગ દિવ્યજનો જ જાણે છે, માનવો નહીં.
કાર્યાકાર્યે ન દેવાનાં શુભાશુભફલપ્રદે યસ્માત્તસ્માન્ન રાજેન્દ્ર તદ્વિચારો નૃણાં શુભઃ
દેવતાઓ માટે યોગ્ય-અયોગ્યનું ભેદ નથી, અને તેમને શુભ-અશુભ ફળ મળતું નથી; તેથી, હે રાજેન્દ્ર, એ વિષયમાં મનુષ્યોનો વિચાર યોગ્ય નથી.
અન્યચ્ચ સર્વવેદાનામ્ અધિષ્ઠાતા ચતુર્મુખઃ ગાયત્રી બ્રહ્મણસ્તદ્વદ્ અઙ્ગભૂતા નિગદ્યતે
આ ઉપરાંત, ચતુરમુખ બ્રહ્મા બધા વેદોના અધિષ્ઠાતા છે; તેમ જ, ગાયત્રી બ્રહ્માની અંગરૂપ ગણાય છે.
અમૂર્તં મૂર્તિમદ્ વાપિ મિથુનં તત્પ્રચક્ષતે વિરિઞ્ચિર્ યત્ર ભગવાંસ્ તત્ર દેવી સરસ્વતી ભારતી યત્ર યત્રૈવ તત્ર તત્ર પ્રજાપતિઃ
રૂપ હોય કે રૂપરહિત, એ જોડી સર્વત્ર કહેવાય છે; જ્યાં પણ વિરીંચિ ભગવાન હોય છે, ત્યાં સરસ્વતી દેવી પણ હોય છે—જ્યાં પણ ભારતી હોય છે, ત્યાં પ્રજાપતિ પણ હોય છે.
યથાતપો ન રહિતશ્ છાયયા દૃશ્યતે ક્વચિત્ ગાયત્રી બ્રહ્મણઃપાર્શ્વં તથૈવ ન વિમુઞ્ચતિ
જેમ તાપ ક્યારેય છાંયાથી વિના દેખાતો નથી, તેમ ગાયત્રી પણ ક્યારેય બ્રહ્માના બાજુ છોડતી નથી.
વેદરાશિઃ સ્મૃતો બ્રહ્મા સાવિત્રી તદધિષ્ઠિતા તસ્માન્ન કશ્ચિદ્દોષઃ સ્યાત્ સાવિત્રીગમને વિભો
વેદનો મોટો ભંડાર બ્રહ્મા કહેવાય છે, અને સાવિત્રી એના પર સ્થિર છે; તેથી, હે પ્રભુ, સાવિત્રી પાસે જવાથી કોઈ દોષ થતો નથી.
તથાપિ લજ્જાવનતઃ પ્રજાપતિર્ અભૂત્પુરા સ્વસુતોપગમાદ્ બ્રહ્મા શશાપ કુસુમાયુધમ્
છતાં પણ, પ્રાચીન સમયમાં પ્રજાપતિએ પોતાની જ પુત્રી પાસે ગયા પછી શરમ અનુભવ્યો, અને બ્રહ્માએ કામદેવને શાપ આપ્યો.
યસ્માન્મમાભિભવતા મનઃ સંક્ષોભિતં શરૈઃ તસ્માત્ત્વદ્દેહમચિરાદ્ રુદ્રો ભસ્મીકરિષ્યતિ
મારા મનને તારા બાણોથી ઉથલપાથલ થયું છે, તેથી રુદ્ર તારો શરીર ટૂંક સમયમાં રાખમાં ફેરવી દેશે.
તતઃ પ્રસાદયામાસ કામદેવશ્ચતુર્મુખમ્ ન મામકારણે શપ્તું ત્વમિહાર્હસિ માનદ
પછી કામદેવે ચતુર્મુખ બ્રહ્માને મનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો: 'હે માન આપનાર, તમે તમારી જાતના કારણથી મને અહીં શાપ આપવો યોગ્ય નથી.'