મત્સ્યપુરાણમ્

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयम् उदीरयेत्

નારાયણને, શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય નરને અને દેવી સરસ્વતીને વંદન કરીને પછી વિજયનું ઉચ્ચારણ કરવું જોઈએ.

अजो ऽपि यः क्रियायोगान् नारायण इति स्मृतः त्रिगुणाय त्रिवेदाय नमस् तस्मै स्वयम्भुवे

જે જન્મરહિત હોવા છતાં પોતાના કર્મો દ્વારા 'નારાયણ' તરીકે ઓળખાય છે, ત્રણ ગુણો અને ત્રણ વેદો ધરાવે છે, એ સ્વયંભૂને વંદન છે.

सूतमेकाग्रमासीनं नैमिषारण्यवासिनः मुनयो दीर्घसत्त्रान्ते पप्रच्छुर् दीर्घसंहिताम्

નૈમિષારણ્યમાં રહેતા ઋષિઓએ, લાંબી યજ્ઞક્રિયા પૂરી થયા પછી, એકાગ્ર ચિત્તે બેઠેલા સૂતજીને વિશાળ પરંપરાની વાતો પૂછી.

प्रवृत्तासु पुराणीषु धर्म्यासु ललितासु च कथासु शौनकाद्यास् तु अभिनन्द्य मुहुर्मुहुः

જ્યારે પ્રાચીન, ધર્મમય અને રસપ્રદ કથાઓ કહેવામાં આવી, ત્યારે શૌનક અને અન્ય ઋષિઓ વારંવાર આનંદથી પ્રશંસા કરતા.

कथितानि पुराणानि यान्यस्माकं त्वयानघ तान्येवामृतकल्पानि श्रोतुम् इच्छामहे पुनः

હે નિર્દોષ, તમે અમને જે પ્રાચીન કથાઓ સંભળાવી, એ અમૃત જેવી છે; અમે તેને ફરીથી સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.

कथं ससर्ज भगवंल् लोकनाथश्चराचरम् कस्माच्च भगवान् विष्णुर् मत्स्यरूपत्वम् आश्रितः

ભગવાને, જગતના સ્વામીએ, ચાલતા અને અચલ જીવોની સર્જના કેવી રીતે કરી? અને ભગવાન વિષ્ણુએ માછલીનું રૂપ કેમ ધારણ કર્યું?

भैरवत्वं भवस्यापि पुरारित्वं च केन हि कस्य हेतोः कपालित्वं जगाम वृषभध्वजः

ભવ ભગવાને કઈ રીતે ભયાનક સ્વરૂપ ધારણ કર્યું? અને વૃષભધ્વજએ કઈ કારણથી કપાળધારી બન્યા?

सर्वम् एतत् समाचक्ष्व सूत विस्तरशः क्रमात् त्वद्वाक्येनामृतस्येव न तृप्तिरिह जायते

હે સૂતજી, આ બધું અમને વિગતે અને ક્રમશઃ કહો; જેમ અમૃતથી ક્યારેય તૃપ્તિ થતી નથી, તેમ તમારી વાતો સાંભળતાં પણ ક્યારેય સંતોષ થતો નથી.

पुण्यं पवित्रम् आयुष्यम् इदानीं शृणुत द्विजाः मात्स्यं पुराणमखिलं यज्जगाद गदाधरः

હવે, હે દ્વિજો, પુણ્યદાયી, પવિત્ર અને આયુષ્યવર્ધક માછલપુરાણને, જે ગદાધરે કહ્યું છે, સંપૂર્ણ રીતે સાંભળો.

पुरा राजा मनुर् नाम चीर्णवान् विपुलं तपः पुत्रे राज्यं समारोप्य क्षमावान् रविनन्दनः

પહેલાં, મનુ નામના રાજાએ, જે મહાન તપસ્વી હતા, પોતાના પુત્રને રાજ્ય સોંપી, અને રવિકુળના વંશજ તરીકે ધીરજથી ક્ષમા ધારી.

मलयस्यैकदेशे तु सर्वात्मगुणसंयुतः समदुःखसुखो वीरः प्राप्तवान् योगम् उत्तमम्

મલય પર્વતના એક ભાગમાં, સર્વ ગુણોથી યુક્ત અને સુખ-દુઃખમાં સમાન એવા શૂરવીર રાજાએ ઉત્તમ યોગ પ્રાપ્ત કર્યો.

बभूव वरदश् चास्य वर्षायुतशते गते वरं वृणीष्व प्रोवाच प्रीतः स कमलासनः

લાખ વર્ષ વીતી ગયા પછી, કમળાસન pleased થઈને, રાજાને કહ્યું: 'માગ, તને શું ઈચ્છે છે?'

एवमुक्तो ऽब्रवीद् राजा प्रणम्य स पितामहम् एकम् एवाहम् इच्छामि त्वत्तो वरमनुत्तमम्

આ રીતે કહેતાં, રાજાએ પિતામહને વંદન કરીને કહ્યું: 'હું તારા પાસેથી એક અનન્ય અને શ્રેષ્ઠ વરદાન માંગું છું.'

भूतग्रामस्य सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च भवेयं रक्षणायालं प्रलये समुपस्थिते

પ્રલય સમયે, સર્વ પ્રાણીઓ—સ્થાવર અને જંગમ—ની રક્ષા કરવા માટે હું સમર્થ બની શકું, એવી મારી ઈચ્છા છે.

एवमस्त्विति विश्वात्मा तत्रैवान्तरधीयत पुष्पवृष्टिः सुमहती खात्पपात सुरार्पिता

વિશ્વના આત્માએ 'એવું જ થાઓ' કહી, ત્યાં જ અદૃશ્ય થઈ ગયા; અને દેવતાઓએ અર્પિત કરેલા પુષ્પોની મહાન વૃષ્ટિ આકાશમાંથી વરસી.

कदाचिदाश्रमे तस्य कुर्वतः पितृतर्पणम् पपात पाण्योर् उपरि शफरी जलसंयुता

એક વખત, જ્યારે તે પોતાના આશ્રમમાં પિતૃ તર્પણ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે પાણી સાથે એક નાની માછલી તેમના હાથ પર પડી.

दृष्ट्वा तच्छफरीरूपं स दयालुर्महीपतिः रक्षणायाकरोद्यत्नं स तस्मिन्करकोदरे

એ માછલીનું રૂપ જોઈ, દયાળુ રાજાએ તેની રક્ષા કરવા પ્રયત્ન કર્યો અને તેને પોતાના હાથની ખોળમાં રાખી.

अहोरात्रेण चैकेन षोडशाङ्गुलविस्तृतः सो ऽभवन्मत्स्यरूपेण पाहि पाहीति चाब्रवीत्

માત્ર એક જ દિવસ-રાતમાં તે માછલીના રૂપમાં સોળ આંગળ જેટલો પહોળો થયો અને બોલ્યો: 'મારે બચાવો, બચાવો!'

स तमादाय मणिके प्राक्षिपज्जलचारिणम् तत्रापि चैकरात्रेण हस्तत्रयम् अवर्धत

તેને લઈને, તેણે એ પાણીમાં રહેતી માછલીને એક નાનકડા માટલામાં મૂકી; ત્યાં પણ, એક જ રાતમાં તે ત્રણ હાથ જેટલો મોટો થયો.

पुनः प्राहार्तनादेन सहस्रकिरणात्मजम् स मत्स्यः पाहि पाहीति त्वामहं शरणं गतः

પછી ફરી, દુઃખભર્યા અવાજે, એ માછલીએ હજાર કિરણવાળા પુત્રને કહ્યું: 'મારે બચાવો, બચાવો! હું તમારો આશરો લીધો છે.'

ततः स कूपे तं मत्स्यं प्राहिणोद् रविनन्दनः यदा न माति तत्रापि कूपे मत्स्यः सरोवरे

પછી રવિના વંશજએ એ માછલીને કૂવામાં મૂક્યો; પણ જ્યારે ત્યાં પણ એ ફિટ ન આવી, ત્યારે એ માછલીને તળાવમાં મૂકવામાં આવી.

क्षिप्तो ऽसौ पृथुतामागात् पुनर् योजनसंमिताम् तत्राप्याह पुनर् दीनः पाहि पाहि नृपोत्तम

ત્યાં નાખતાં જ, એ બહુ વિશાળ બની ગઈ, એક યોજન જેટલી; ત્યાં પણ, દુઃખી થઈને એ બોલી: 'મારે બચાવો, બચાવો, રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ!'

ततः स मनुना क्षिप्तो गङ्गायामप्यवर्धत यदा तदा समुद्रे तं प्राक्षिपन्मेदिनीपतिः

પછી મનુએ એ માછલીને ગંગામાં નાખી, તો ત્યાં પણ એ વધતી રહી; અને પછી, પૃથ્વીના રાજાએ એને દરિયામાં મૂકી દીધી.

यदा समुद्रमखिलं व्याप्यासौ समुपस्थितः तदा प्राह मनुर्भीतः को ऽपि त्वमसुरेश्वरः

જ્યારે એ આખા દરિયાને ભરાઈને દેખાઈ, ત્યારે મનુ ડરીને બોલ્યા: 'તમે કોણ છો, અસુરોના સ્વામી?'

अथवा वासुदेवस्त्वम् अन्य ईदृक्कथं भवेत् योजनायुतविंशत्या कस्य तुल्यं भवेद्वपुः

કે પછી તમે વાસુદેવ છો? બીજું આવું કોણ બની શકે? વીસ હજાર યોજન જેટલું રૂપ કોનું હોઈ શકે?

ज्ञातस्त्वं मत्स्यरूपेण मां खेदयसि केशव हृषीकेश जगन्नाथ जगद्धाम नमो ऽस्तु ते

હું તમને ઓળખી લીધો, કેશવ; તમે માછલીના રૂપે મને ચિંતામાં મૂક્યા છો. હૃષીકેશ, જગતના સ્વામી, જગતના આધાર, તમને વંદન છે.

एवमुक्तः स भगवान् मत्स्यरूपी जनार्दनः साधु साध्विति चोवाच सम्यग्ज्ञातस् त्वयानघ

આ રીતે કહેતાં, ભગવાન જનાર્દન માછલીના રૂપમાં બોલ્યા: 'શાબાશ, શાબાશ! પાપરહિત, તમે સાચે મને ઓળખી લીધો.'

अचिरेणैव कालेन मेदिनी मेदिनीपते भविष्यति जले मग्ना सशैलवनकानना

અલ્પ સમયમાં, પૃથ્વીરાજ, આ પૃથ્વી તેના પર્વતો, જંગલો અને વન સાથે પાણીમાં ડૂબી જશે.

नौर् इयं सर्वदेवानां निकायेन विनिर्मिता महाजीवनिकायस्य रक्षणार्थं महीपते

આ નૌકાને બધા દેવોએ મળીને બનાવેલી છે, રાજા, મોટા જીવસમૂહની રક્ષા માટે.