ત્રણ માર્ગો છે—આને ઉત્તર માર્ગ કહે છે. પૂર્વા અને ઉત્તર ફાલ્ગુની તથા મઘા, આ ત્રણે વૃષભ રાશિના નક્ષત્રો કહેવાય છે. પૂર્વા અને ઉત્તર પ્રોષ્ઠપદ તથા રેવતી, આ ગાયના માર્ગ તરીકે ઓળખાય છે. શ્રવણ, ધનિષ્ઠા અને વરુણને જરદગવ કહે છે. આ ત્રણેય માર્ગો મધ્યમ માર્ગ તરીકે ઓળખાય છે. હસ્ત, ચિત્તા અને સ્વાતિ, આ બકરાના માર્ગ તરીકે ઓળખાય છે. જયેષ્ઠા, વિશાખા અને મૈત્ર, આ હરણના માર્ગ કહેવાય છે. મૂલા તથા પૂર્વા-ઉત્તર આશાઢા વૈશ્વાનર માર્ગ તરીકે ઓળખાય છે. આ ત્રણેય માર્ગો દક્ષિણ માર્ગમાં પણ યાદ રાખવામાં આવે છે. હવે, વિભાગો વચ્ચેનું અંતર યોજનામાં જણાવવામાં આવે છે. આ પૈકી એક લાખ યોજનમાંથી એકત્રીસ યાદ કરવામાં આવે છે, અને ત્રણસો અન્ય છે, અને એ જ રીતે ત્રેત્રીસ છે. વિભાગો વચ્ચેનું અંતર યોજનામાં નિર્ધારિત થાય છે, તેમજ દક્ષિણ અને ઉત્તર અયન વચ્ચેના વિભાગોની રેખાઓ વચ્ચેનું અંતર પણ. હવે, ગણતરી માટે, હું યોજનામાં અંતર જણાવું છું—દરેક અંતર સાત યોજનથી જોડાયેલું છે. હજાર યોજન પછી પચ્ચીસ યોજન વધારે છે, વિભાગોની આંતરિક અને બાહ્ય રેખાઓ વચ્ચે ગતિ થાય છે. ઉત્તર અયન દરમિયાન, તે આંતરિક વર્તુળોમાંથી પસાર થાય છે; દક્ષિણ અયન દરમિયાન, સૂર્યનું વર્તુળ હંમેશાં બહારથી પસાર થાય છે. ઉત્તર દિશામાં આગળ વધતાં, તે સૂર્ય ૧૮૦ વર્તુળો ફરતો જાય છે; આંતરિક વર્તુળોમાંથી પસાર થઈ, આગળ વધે છે. હવે વર્તુળનું માપ યોજનમાં સાંભળો—દસ હજાર અને આઠ હજાર યોજન યાદ કરવામાં આવે છે, અને વધુ પાંસઠ યોજન ઉમેરાય છે; વર્તુળનો વ્યાસ આ રીતે નિર્ધારિત થાય છે. સૂર્ય કેન્દ્રથી ધીમે ધીમે વર્તુળમાં ગતિ કરે છે; જેમ કુંભારનું ચાક ફેરવે છે, તેમ ચંદ્ર અને સૂર્ય પણ ફરે છે. દક્ષિણમાં, સૂર્ય ચાકની જેમ ઝડપી ફરતો જાય છે, તેથી થોડી જ વેળામાં વધુ ભૂમિ ભાગ પસાર કરે છે. દક્ષિણ ગતિમાં, સૂર્ય બાર મુહૂર્તમાં ઝડપી ચાલે છે અને સવા ત્રેણે રાશિમાં વર્તુળ ફરતો જાય છે. રાત્રિ સમયે, પળોમાં જ સૂર્ય એ નક્ષત્રોમાંથી પસાર થાય છે, જાણે ચાકના કેન્દ્રમાં ધીમે ધીમે આગળ વધતો હોય. ઉત્તર ગતિમાં પણ, સૂર્ય ધીમા પગલાંએ ચાલે છે; તેથી લાંબા સમય સુધી તે થોડો જ ભૂમિ ભાગ આવરી લે છે. ઉત્તર ગતિ દરમિયાન, દિવસ દરમ્યાન સૂર્ય અઢાર પળોમાં નક્ષત્રોમાંથી પસાર થાય છે; તે દરમિયાન તે ત્રેણે રાશિમાં જાય છે, અને રાત્રે તે બાર પળોમાં એ નક્ષત્રોમાંથી પસાર થાય છે. પછી ચાક એ બંને કરતાં પણ ધીમે ફેરવે છે; જેમ માટીની ગાંઠ ચાકના કેન્દ્રમાં ધીમે ફેરવે છે, તેમ સ્થિર બિંદુ પણ ધીમે ફરતો રહે છે. ત્રીસ પળોમાં, દિવસ અને રાત્રિ પૃથ્વી પર ફરતાં રહે છે; બે સીમાઓ વચ્ચે વર્તુળો ફરતાં રહે છે. જ્યારે સૂર્ય ઉત્તર તરફ જાય છે, ત્યારે દિવસ દરમિયાન તેની ગતિ ધીમી ગણાય છે; પણ રાત્રે તેની ગતિ ઝડપી હોય છે. દક્ષિણ ગતિમાં, દિવસ દરમિયાન સૂર્ય ઝડપથી ચાલે છે, જ્યારે રાત્રે તેની ગતિ ધીમી ગણાય છે. આ રીતે, ગતિના ભેદથી, દક્ષિણ બકરા માર્ગમાં અને ઉત્તર લોકાલોક પ્રદેશમાં દિવસ અને રાત્રિ વિભાજિત થાય છે. વિશ્વના વિસ્તરણથી, અગ્નિ માર્ગની બહાર, સૂર્યની પ્રભા પુષ્કરથી જેટલું પ્રકાશ જાય છે ત્યાં સુધી પ્રસરે છે. બહારની બાજુએ લોકાલોક નામનું પર્વત છે; એ પર્વત દસ હજાર યોજન ઊંચો છે. આ પર્વત પ્રકાશમાન અને અપ્રકાશમાન, સંપૂર્ણ વર્તુળાકાર છે, અને તેમાં તારા, ચંદ્ર, સૂર્ય, ગ્રહો અને તારાઓના સમૂહો છે. આ પર્વતના અંદર, લોકાલોક પર્વતની અંદર, વિશ્વ ઝળહળે છે; આ જ વિશ્વની સીમા છે, અને એથી આગળ અંધકાર છે. પ્રકાશ તત્વના કારણે વિશ્વ દેખાય છે, જ્યારે એથી આગળ અપ્રકાશ છે. લોકા અને અલોકા જોડાયેલા છે, કારણ કે સૂર્ય તેમના આસપાસ ફરતો રહે છે. અટલ, આ સમયને 'સંધ્યા' કહે છે, જેમ ઋષિઓ કહેશે—પ્રભાત અને સાંજ એ સંધ્યાના અવધિ છે; ઋષિઓ માટે પ્રભાત રાત્રિ ગણાય છે અને સાંજ દિવસ ગણાય છે. એક પળમાં ત્રીસ ભાગ હોય છે; દિવસમાં દસ અને પાંચ ભાગ હોય છે; દિવસોના ભાગોમાં ઘટાડો અને વધારો થાય છે, તેમ જ છે. સંધ્યાની પળમાં ઘટાડો અને વધારો થાય છે, સિવાય સૂર્યકિરણો સિવાય; જ્યારે સૂર્ય ત્રણ પળ પસાર કરે છે, ત્યારે... પછી પ્રભાત આરંભે છે, અને એમાં પાંચ ભાગ ગણાય છે; જ્યાંથી પ્રભાત શરૂ થાય છે, ત્યાંથી ત્રણ પળ 'પૂર્વાહ્ન' કહેવાય છે. પછી ત્રણ પળ મધ્યાહ્નના છે; એ ભાગ પછીનો સમય 'અપરાહ્ન' કહેવાય છે. આ અવધિ જ્ઞાનીજન ત્રણ મુહૂર્ત ગણાવે છે; અપરાહ્ન પછીનો સમય 'સાંજ' કહેવાય છે. દિવસમાં પંદર મુહૂર્ત અને ત્રણ મુહૂર્ત પણ હોય છે; વિષ્ણુવૃત્તિ (વિષુવ) સમયે, દિવસ પંદર મુહૂર્તનો ગણાય છે. તે પછી, સૂર્ય ઉત્તર કે દક્ષિણ જાય છે, ત્યારે દિવસ વધે છે કે ઘટે છે; દિવસ રાત્રિને ગ્રસે છે અને રાત્રિ દિવસે ગ્રસે છે. વિષુવ સમય શરદ અને વસંતના મધ્યમાં નિર્ધારિત છે; પ્રકાશની સીમાએ વિશ્વ પૂર્ણ થાય છે, અને એથી આગળનું સ્થાન અંધકાર કહેવાય છે. ત્યાં, વિશ્વ અને અંધકારના મધ્યમાં, વિશ્વના રક્ષક દેવો ઊભા છે; એ ચાર મહાન આત્માઓ પ્રજાઓના લય સુધી સ્થિર રહે છે. સુધામા, વૈરાજ, કર્દમ પ્રજાપતિ, હિરણ્યરોમ, પર્જન્ય, કેતુમાન અને રાજસ—આ બધા ત્યાં છે.