શ્રદ્ધાપૂર્વક સાંભળો, હું તમને જગતની રચનાનું વિવરણ આપું છું, જે મહાન અને વિશાળ છે. ખંડોના હજારો વિભાગો છે, અને દરેકમાં સાત મુખ્ય દ્વીપો છે; સમગ્ર વિશ્વનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન અહીં શક્ય નથી. તેથી, હું માત્ર આ સાત દ્વીપોનું અને ચંદ્ર, સૂર્ય તથા ગ્રહોનું વર્ણન કરીશ, જેમનું માપ માનવ વિવેક અનુસાર નિર્ધારિત થયેલું છે. જે વસ્તુઓ મનથી ઉપર છે, જેને કલ્પના કરી શકાય તેમ નથી, તેને તર્કથી સમજાવી શકાય નહીં; કારણ કે જે પ્રકૃતિથી પર છે, તે અકલ્પનીયનું લક્ષણ છે. હવે હું તમને જંબુદ્વીપના સાત ક્ષેત્રોનું, તેમની વ્યાપ્તિ અને પરિધિનું ક્રમશઃ વર્ણન કરું છું; તેમની માપ-માપણી યોજનામાં સાંભળો. આ દ્વીપની પહોળાઈ એક લાખ યોજનાની છે, જેમાં વિવિધ જાતિના લોકો વસે છે અને અનેક ભવ્ય નગરોથી શોભાયમાન છે. અહીં સિદ્ધ અને ચારણોનું સમૂહ છે, સુંદર પર્વતો છે, જે ખનિજોથી ભરપૂર છે અને મોટા પથ્થરનાં સમૂહોથી ઊંચા ઊંચા ઊભેલા છે. આ પર્વતોમાંથી અનેક નદીઓ ઉદ્ભવે છે, અને દ્વીપના છ ક્ષેત્રોનું વિભાજન કરતી મહાન નદીઓ વહે છે. પૂર્વ અને પશ્ચિમે વિશાળ સમુદ્રો પાર કરવા પડે છે; ત્યાં હિમવત, મોટાભાગે બરફથી ઢંકાયેલો, હેમકૂટ અને હેમવાન પર્વતો છે. આ બધાને ઘેરતો મહાન નિષધ પર્વત છે, જે સુંદર છે; અને એના મધ્યમાં મહામેરુ પર્વત છે, જે સુવર્ણથી બનેલો અને અત્યંત ઊંચો છે. મહામેરુ ચાર જાતિથી યુક્ત છે અને ચારે દિશામાં ચોવીસ હજાર યોજનામાં ફેલાયેલો છે. તેનું આકાર વર્તુળાકાર છે, પણ તે ચોરસરૂપે સ્થપાયેલો છે, ચારે બાજુ સમાન છે, વિવિધ રંગોથી શોભાયમાન છે અને પ્રજાપતિના ગુણોથી યુક્ત છે. મહામેરુ બ્રહ્માના નાભિબંધનથી ઉત્પન્ન થયો છે, જેનું જન્મ અપ્રગટ છે. તેની પૂર્વ દિશામાં તે શ્વેત (સફેદ) છે, તેથી તેનો બ્રાહ્મણ સ્વભાવ માનવામાં આવે છે. દક્ષિણ તરફ તે પીળો છે, તેથી વૈશ્ય સ્વભાવ સ્વીકારવામાં આવે છે; પશ્ચિમમાં તે ભૃંગી પાનના રંગ જેવો છે, તેથી તેનું શૂદ્ર સ્વરૂપ કહેવાય છે. ઉત્તર બાજુએ તેનું સ્વાભાવિક રંગ લાલ છે, તેથી ક્ષત્રિય સ્વભાવ સ્થાપિત થાય છે—આ રીતે ચારેય વર્ણના રંગો વર્ણવવામાં આવ્યા છે. મહામેરુ વિવિધ રંગો ધરાવે છે—નીલમણિ જેવો વાદળી, સફેદ, પીળો, સુવર્ણ, મોરપાંખ જેવો રંગ અને શુદ્ધ સોનાથી બનેલો છે; અને તે શૃંગવાળો છે. આ પર્વતો પર્વતોમાં રાજા છે, જ્યાં સિદ્ધ અને દેવચારણો વાસ કરે છે; આ પર્વતો વચ્ચેનું અંતર નવ હજાર યોજનાનું છે. મહામેરુની આસપાસ ઇલાવૃત નામની ભૂમિ છે, જે ચોવીસ હજાર યોજનાની પહોળાઈ ધરાવે છે અને ચારે બાજુ સમાન છે. એ પ્રદેશના મધ્યમાં મહામેરુ પર્વત ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો તેજસ્વી ઊભો છે; તેનું અર્ધું બલિપીઠ દક્ષિણમાં અને અર્ધું ઉત્તર બાજુમાં છે. આ પ્રદેશના દરેક ક્ષેત્રને તેના પોતાના પર્વતશ્રેણીઓથી વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે; દરેક પર્વતશ્રેણી ઉત્તર અને દક્ષિણ બાજુએ બે હજાર યોજનાની પહોળાઈ ધરાવે છે. જંબુદ્વીપની પહોળાઈ એ પર્વતોની લાંબાઈથી નિર્ધારિત થાય છે; નીલ અને નિષધ તથા અન્ય પર્વતોની વ્યાપ્તિ ઓછી છે. શ્વેત, હેમકૂટ અને હિમવાન પણ તેમના શિખરો સાથે ઓળખાય છે; ઋષભ પર્વત પણ જંબુદ્વીપના માપ પ્રમાણે વર્ણવવામાં આવ્યો છે. હેમકૂટ પર્વત તેની સંપૂર્ણ માપની એક-બારમાસ ઘટાડી માપવામાં આવ્યો છે; હિમવાન પર્વત તેમાંથી એક-વીસમા ભાગથી ઓછો છે; અને મહાન હેમકૂટ પર્વત અઠ્ઠાવન હજાર યોજનાનો છે. હિમવાન પર્વત પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધી અશી હજાર યોજનાનો છે; દ્વીપનું આકાર વર્તુળાકાર હોવાથી, વિસ્તરણ અને સંકોચન વર્ણવવામાં આવ્યા છે. જેમ પ્રદેશો અને પર્વતો બદલાય છે, તેમ ઉત્તર પણ બદલાય છે; અને એમાં વસાહતો છે, આ જ છે એ સાત ક્ષેત્રો. આ સાત ક્ષેત્રો ઊંચા ઢાળાવાળા અને અઘરા પર્વતોથી ઘેરાયેલા છે, અને નદીઓના વિભાજનને કારણે પરસ્પર અપ્રાપ્ય છે. તેમાં અનેક જાતિના જીવ વસે છે; આ હિમવત પ્રદેશ 'ભારત' નામે પ્રસિદ્ધ છે. હેમકૂટથી આગળ કિમ્પુરુષ નામનું ક્ષેત્ર છે; હેમકૂટથી નિષધ સુધીનું પ્રદેશ હરિવર્ષ કહેવાય છે. હરિવર્ષ પછી, મહામેરુ પર ઇલાવૃત છે; ઇલાવૃત પછી નીલ પ્રદેશ છે, જેને રામ્યક પણ કહે છે. રામ્યક પછી શ્વેત છે, જેને હિરણ્યક કહેવાય છે; હિરણ્યક પછી શ્રૃંગશાકાંકુર છે, એમ તેને ઓળખવામાં આવે છે. હે દેવર્ષિ, ઉત્તર અને દક્ષિણમાં, ધનુષ જેવાં ચાર લાંબા પ્રદેશો છે; મધ્યમાં ઇલાવૃત છે. નિષધના પૂર્વે દક્ષિણ બલિપીઠ છે; પછી ઇલાવૃત છે, અને પશ્ચિમે ઉત્તર બલિપીઠ છે. આ બંને વચ્ચે, જાણો કે મહામેરુ ઊભો છે, જ્યાં ઇલાવૃત છે; તે નીલના દક્ષિણમાં અને નિષધના ઉત્તર બાજુએ છે. ઉત્તર બાજુએ મહાન માલ્યવાન પર્વત ઊભો છે; તે બત્રીસ હજાર યોજનાં પશ્ચિમ તરફ મહાસાગર સુધી વિસ્તરે છે. માલ્યવાન પર્વત વાસ્તવમાં એક હજાર યોજનાં નીલથી નિષધ સુધી વિસ્તરે છે; તેમ જ, ગંધમાદન પર્વત બત્રીસ યોજનાં પહોળાઈ ધરાવે છે. આ વર્તુળાકાર પર્વતમાળાઓના કેન્દ્રમાં મહામેરુ પર્વત ઊભો છે—સુવર્ણથી બનેલો, ચારેય વર્ણના રંગ જેવો અને ચતુષ્કોણી આકાર ધરાવતો. તેની બાજુએ વિવિધ રંગ છે: પૂર્વે સફેદ, દક્ષિણમાં પીળો, ઉત્તર બાજુ ભમરા પાંખ જેવો કાળો અને પશ્ચિમે લાલ—આ રીતે તે રંગોથી યુક્ત છે. મહામેરુ તેજસ્વી અને દિવ્ય છે, રાજધ્વજોથી ઘેરાયેલો છે, ઉગતા સૂર્યના પ્રકાશથી ઝગમગે છે અને ધૂમરહિત અગ્નિ જેવો જ્યોતિર્મય છે. તેની ઊંચાઈ ચોર્યાસી હજાર યોજનાની છે, તે જમીન નીચે સોળ હજાર યોજનાં જાય છે અને તેની પહોળાઈ અઠ્ઠાવન હજાર યોજનાં છે. તેની પરિધિ તેની પહોળાઈના બમણા જેટલી છે; આ મહાન અને દિવ્ય પર્વત દેવૌષધિથી ભરેલો છે. તે સર્વત્ર સુવર્ણથી શોભાયમાન લોકોથી ઘેરાયેલો છે; ત્યાં દેવો, ગંધર્વો, અસુરો, રાક્ષસો અને અપ્સરાઓના સમૂહો સાથે આનંદ કરે છે. આ મહામેરુ ચારેય બાજુ વસવાટ કરવા યોગ્ય લોકોથી ઘેરાયેલો છે; અને તેની વિવિધ બાજુઓએ આ ચાર પ્રદેશો સ્થિત છે.