યયાતિ, યતિ, સામ્યતિ, ઉદ્ભવ, પુરુ, શર્યતિ અને મેઘજાતિ—આ સાત પુત્રોએ પોતાના વંશને વધાર્યો. યતિએ તો યુવાન વયથી જ યોગી બની જંગલમાં રહેવાનું પસંદ કર્યું, જ્યારે યયાતિ ધર્મનિષ્ઠ રહી રાજ્યનું સંચાલન કરતા. યયાતિના જીવનમાં શર્મિષ્ઠા—વૃશપર્વનની પુત્રી—અને ભર્ગવ કુલની પુત્રી, પાવન અને ગુણવંતી દેવયાની, પત્ની બની. યયાતિને પાંચ પુત્રો થયા; દેવયાનીએ યદુ અને તુર્વસુને જન્મ આપ્યો, જ્યારે શર્મિષ્ઠાએ દૃહ્યુ, અનુ અને પુરુને જન્મ આપ્યો. એમાં યદુ અને પુરુએ વંશને વિશેષ મહાન બનાવ્યો. યયાતિ, નહુષપુત્ર, સાચા પરાક્રમી રાજા હતા; તેમણે પૃથ્વીનું રક્ષણ કર્યું અને નિયમ મુજબ યજ્ઞો કર્યા. તેઓ પિતૃઓ અને દેવતાઓની ભક્તિપૂર્વક પૂજા કરતા અને પોતાની પ્રજાને ધર્મથી રક્ષિત રાખતા. આવા રાજાનું જીવન અનેક યુગ સુધી ધર્મથી ભરપૂર રહ્યું, પણ અંતે વૃદ્ધાવસ્થાની ભયાનક અસરથી તેઓ દુઃખી થયા. વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડિત યયાતિએ પોતાના પુત્રો—યદુ, પુરુ, તુર્વસુ, દૃહ્યુ અને અનુને બોલાવ્યા. તેમણે કહ્યું: “મારે યુવાન સ્ત્રીઓ સાથે ભોગ ભોગવીને યુવાનીનો આનંદ માણવાનો છે; મારા પુત્રો, તમે મારી સહાય કરો.” ત્યારે દેવયાનિથી જન્મેલા મોટાએ, યદુએ કહ્યું: “અમારે અમારી યુવાની આપીને તમને શું આપવું છે?” યયાતિએ પુત્રોને વિનંતી કરી: “મારી વૃદ્ધાવસ્થા તમારા ઉપર લઈ લો જેથી હું તમારી યુવાનીથી આનંદ માણી શકું.” તેમણે વધુ કહ્યું કે, “મારા દીકરાઓ, ઉશનાસ ઋષિના શ્રાપ અને લાંબા યજ્ઞો પછી પણ મારો ભોગલાલસાનો ત્યાગ થયો નથી; હું તૃપ્ત થયો નથી. તમે પૈકી કોઈ એક, મારી વૃદ્ધાવસ્થા પોતાના શરીરે લે અને મને યુવાન બનાવી દે.” યદુથી શરૂ કરીને કોઈ પુત્રે પણ તેમની વૃદ્ધાવસ્થા સ્વીકારી નહિ; ત્યારે યયાતિએ એ ચાર પુત્રોને શ્રાપ આપ્યો. પછી, સૌથી નાના અને સત્યનિષ્ઠ પુરુએ કહ્યું: “મને વૃદ્ધાવસ્થા ન આપો; હું યુવાન રહીને ખુશ રહીશ.” પણ પછી પુરુએ કહ્યું: “હું તમારી વૃદ્ધાવસ્થા સ્વીકારું છું અને તમારા આજ્ઞાથી રાજ્યમાં રહીશ.” યયાતિએ પોતાનો વૃદ્ધાવસ્થાનો ભાર પુત્ર પુરુને આપ્યો અને પુરુની યુવાનીથી પોતે ફરી યુવાન બન્યા. પુરુની યુવાની સાથે યયાતિએ રાજ્ય સંભાળ્યું અને હજારો વર્ષ સુધી અપરાજિત રાજા રહ્યા. છતાં પણ, તેમની ઇચ્છાઓ શાંત ન થઈ. તેમણે પુત્ર પુરુને કહ્યું: “પુત્ર, તારા દ્વારા મને વારસો મળ્યો છે; તું મારા વંશનો સ્થાપક છે.” યયાતિના આશીર્વાદથી પુરુના વંશને જગતમાં મહાન ખ્યાતિ મળી. પછી યયાતિએ પુરુને રાજ્યસિંહાસન સોંપ્યું અને લાંબા સમય પછી પોતાનો દેહ ત્યાગ્યો. પુરુના વંશમાંથી જ ભારતવંશીઓ જન્મ્યા—જે ભારતવંશને મહાન બનાવનાર છે. પછી પ્રશ્ન ઉઠ્યો: “પુરુના વંશને પૃથ્વી પર સર્વોચ્ચ સ્થાન કેમ મળ્યું, જ્યારે યદુ—મોટા પુત્ર હોવા છતાં—તેમના વંશને સમૃદ્ધિ કેમ ન મળી?” એ પ્રશ્નના ઉત્તર રૂપે યયાતિના મહાન, પવિત્ર અને દેવતાઓ દ્વારા વંદિત એવા કથાનો વર્ણન કરવાનું કહેવામાં આવ્યું. આ પ્રશ્ન શતાનિકએ શૌનકને પણ પૂછ્યો હતો: “યયાતિ, પ્રજાપતિના દશમા વંશજ, કેવી રીતે દુર્લભ એવા શુક્રાચાર્યની પુત્રીને પતિ તરીકે પ્રાપ્ત કર્યા?” અને એ સાથે પુરુરવા વંશના રાજાઓની કથા પણ સાંભળવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. યયાતિ રાજર્ષિ હતા અને તેમનું તેજ દેવરાજ સમાન હતું. શુક્રાચાર્ય અને વૃશપર્વને પોતાની પુત્રીઓ યયાતિને આપેલી. હવે, જેમ તમે પૂછો છો, તેમ યયાતિ અને દેવયાનીના સંયોગની કથા કહેવામાં આવી. એ સમયે ત્રિલોકમાં દેવો અને અસુરો વચ્ચે રાજ્ય માટે મહાયુદ્ધ થયું. દેવોએ અંગિરસકુળના ઋષિને યજ્ઞ માટે પુરોહિત તરીકે પસંદ કર્યા, જ્યારે અસુરોએ કાવ્ય ઉશનાસને પસંદ કર્યો. એ બે મહાન બ્રાહ્મણો સતત પરસ્પર સ્પર્ધા કરતા. યુદ્ધમાં દેવોએ એકઠા થયેલા દાનવોને સંહાર્યા, પણ કાવ્ય ઉશનાસે પોતાની વિદ્યા દ્વારા દાનવોને પુનઃ જીવિત કર્યા. પછી દાનવો ફરીથી યુદ્ધ માટે ઊભા થયા. જ્યારે અસુરોએ યુદ્ધમાં દેવોને મારી નાખ્યા, ત્યારે બુદ્ધિમાન બૃહસ્પતિએ તેમને પુનર્જીવિત કર્યા નહિ, કારણ કે તેમને કાવ્ય ઉશનાસ જેવી સંજીવની વિદ્યા આવડતી નહોતી. તેથી દેવો ભારે દુઃખમાં પડી ગયા. પછી, કાવ્ય ઉશનાસના ભયથી પીડાયેલી દેવોએ બૃહસ્પતિના પુત્ર કચને કહ્યું: “અમારી સાથે જોડાવ, અમને સહાય આપો. એ વિદ્યા તે વિદ્વાન બ્રાહ્મણ પાસે છે. જલ્દીથી શુક્રાચાર્ય પાસેથી એ વિદ્યા મેળવો; તમને યજ્ઞભાગ મળશે. એ બ્રાહ્મણ વૃશપર્વન પાસે રહે છે; તું તેને જોઈ શકે છે. તે દાનવોનું રક્ષણ કરે છે, અન્ય કોઈનું નથી. માત્ર તું જ તેને પ્રસન્ન કરી શકે છે. તેની પ્રિય પુત્રી દેવયાની ત્યાં છે; માત્ર તું જ તેની કૃપા મેળવી શકે છે.” આ રીતે યયાતિ અને તેમના વંશની, દેવયાની તથા દેવ-અસુર સંઘર્ષની મહાન કથા વૃદ્ધ વિદ્વાનો દ્વારા વર્ણવાઈ.