মত্স্যপুরাণম্

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयम् उदीरयेत्

নারায়ণ, নরোত্তম নর এবং দেবী সরস্বতীর প্রতি নমস্কার জানিয়ে, তারপর বিজয় ঘোষণা করা উচিত।

अजो ऽपि यः क्रियायोगान् नारायण इति स्मृतः त्रिगुणाय त्रिवेदाय नमस् तस्मै स्वयम्भुवे

যিনি জন্মহীন হয়েও তাঁর কর্মের দ্বারা নারায়ণ নামে পরিচিত, যিনি তিনটি গুণ এবং তিনটি বেদ ধারণ করেন—সেই স্বয়ম্ভূর প্রতি আমার প্রণাম।

सूतमेकाग्रमासीनं नैमिषारण्यवासिनः मुनयो दीर्घसत्त्रान्ते पप्रच्छुर् दीर्घसंहिताम्

নৈমিষারণ্যের বাসিন্দা ঋষিরা, দীর্ঘ যজ্ঞ শেষ করে, একাগ্রচিত্তে বসে থাকা সুতকে বিস্তৃত পুরাণের কথা জানতে চাইলেন।

प्रवृत्तासु पुराणीषु धर्म्यासु ललितासु च कथासु शौनकाद्यास् तु अभिनन्द्य मुहुर्मुहुः

যখন প্রাচীন, ধর্মময় এবং মনোরম কাহিনিগুলো বলা হচ্ছিল, শৌনক ও অন্যরা বারবার আনন্দ প্রকাশ করলেন।

कथितानि पुराणानि यान्यस्माकं त्वयानघ तान्येवामृतकल्पानि श्रोतुम् इच्छामहे पुनः

হে নির্দোষ, তুমি আমাদের যে পুরাণের কথা বলেছ, সেগুলো অমৃতের মতো; আমরা সেগুলো আবার শুনতে চাই।

कथं ससर्ज भगवंल् लोकनाथश्चराचरम् कस्माच्च भगवान् विष्णुर् मत्स्यरूपत्वम् आश्रितः

ভগবান, যিনি সমস্ত জগতের অধিপতি, কীভাবে স্থাবর ও জঙ্গম জীব সৃষ্টি করলেন, এবং কোন কারণে বিষ্ণু মাছের রূপ গ্রহণ করলেন?

भैरवत्वं भवस्यापि पुरारित्वं च केन हि कस्य हेतोः कपालित्वं जगाम वृषभध्वजः

কোন কারণে ভব ভয়ংকর হলেন, পুরীর শত্রু হলেন, এবং কি কারণে ঋষভধ্বজ কপালধারী হলেন?

सर्वम् एतत् समाचक्ष्व सूत विस्तरशः क्रमात् त्वद्वाक्येनामृतस्येव न तृप्तिरिह जायते

হে সুত, আমাদের সবকিছু বিস্তারিতভাবে ও ক্রমানুসারে বলো; যেমন অমৃতের কখনও তৃপ্তি হয় না, তেমনি তোমার কথা শুনে আমাদের কখনও তৃপ্তি হয় না।

पुण्यं पवित्रम् आयुष्यम् इदानीं शृणुत द्विजाः मात्स्यं पुराणमखिलं यज्जगाद गदाधरः

এখন, হে দ্বিজগণ, পুণ্য, পবিত্র এবং আয়ুষ্কর মৎস্য পুরাণটি গদাধর যেভাবে বলেছেন, তা সম্পূর্ণ শুনুন।

पुरा राजा मनुर् नाम चीर्णवान् विपुलं तपः पुत्रे राज्यं समारोप्य क्षमावान् रविनन्दनः

অনেক আগে, মনু নামে এক রাজা, যিনি কঠোর তপস্যা করেছিলেন, তাঁর পুত্রের হাতে রাজ্য তুলে দিয়ে, সূর্যবংশীয়দের মতো ধৈর্য ধরে ত্যাগের সাধনা করেছিলেন।

मलयस्यैकदेशे तु सर्वात्मगुणसंयुतः समदुःखसुखो वीरः प्राप्तवान् योगम् उत्तमम्

মালয় পর্বতের এক অঞ্চলে, সমস্ত গুণে সম্পন্ন, সুখ-দুঃখে সমান, সেই বীর রাজা সর্বোচ্চ যোগ লাভ করেছিলেন।

बभूव वरदश् चास्य वर्षायुतशते गते वरं वृणीष्व प्रोवाच प्रीतः स कमलासनः

এক লক্ষ বছর পার হলে, পদ্মাসনে বসে থাকা দেবতা সন্তুষ্ট হয়ে বললেন, 'তুমি যা চাও, বর গ্রহণ করো।'

एवमुक्तो ऽब्रवीद् राजा प्रणम्य स पितामहम् एकम् एवाहम् इच्छामि त्वत्तो वरमनुत्तमम्

এভাবে শুনে রাজা পিতামহকে প্রণাম করে বললেন, 'আমি তোমার কাছ থেকে একটিই শ্রেষ্ঠ বর চাই।'

भूतग्रामस्य सर्वस्य स्थावरस्य चरस्य च भवेयं रक्षणायालं प्रलये समुपस्थिते

প্রলয় আসলে যেন আমি স্থাবর ও জঙ্গম সমস্ত প্রাণীর রক্ষার জন্য যথেষ্ট হতে পারি।

एवमस्त्विति विश्वात्मा तत्रैवान्तरधीयत पुष्पवृष्टिः सुमहती खात्पपात सुरार्पिता

'তাই হবে,' বলে বিশ্বাত্মা সেখানেই অন্তর্ধান করলেন; দেবতাদের নিবেদন করা অসীম ফুলের বৃষ্টি আকাশ থেকে পড়ল।

कदाचिदाश्रमे तस्य कुर्वतः पितृतर्पणम् पपात पाण्योर् उपरि शफरी जलसंयुता

একবার, আশ্রমে পিতৃতর্পণ করতে করতে, তাঁর হাতে জলসহ একটি ছোট মাছ পড়ে গেল।

दृष्ट्वा तच्छफरीरूपं स दयालुर्महीपतिः रक्षणायाकरोद्यत्नं स तस्मिन्करकोदरे

সেই মাছের রূপ দেখে, দয়ালু রাজা তা রক্ষা করার চেষ্টা করলেন এবং নিজের হাতের গহ্বরে রেখে দিলেন।

अहोरात्रेण चैकेन षोडशाङ्गुलविस्तृतः सो ऽभवन्मत्स्यरूपेण पाहि पाहीति चाब्रवीत्

একদিন-রাতেই সে মাছের রূপে ষোড়শ আঙুল চওড়া হয়ে উঠল। সে বলল, 'আমায় রক্ষা করো, রক্ষা করো!'

स तमादाय मणिके प्राक्षिपज्जलचारिणम् तत्रापि चैकरात्रेण हस्तत्रयम् अवर्धत

সে তাকে তুলে ছোট একটি পাত্রে রাখল; সেখানে এক রাতেই সে তিন হাত বড় হয়ে গেল।

पुनः प्राहार्तनादेन सहस्रकिरणात्मजम् स मत्स्यः पाहि पाहीति त्वामहं शरणं गतः

আবার করুণ স্বরে সেই মাছ হাজার রশ্মির পুত্রকে বলল, 'আমায় রক্ষা করো, রক্ষা করো! আমি তোমার আশ্রয় নিয়েছি।'

ततः स कूपे तं मत्स्यं प्राहिणोद् रविनन्दनः यदा न माति तत्रापि कूपे मत्स्यः सरोवरे

তখন সূর্যবংশীয় তাকে কূপে পাঠাল; কিন্তু সেখানে তার স্থান না হওয়ায়, মাছকে সরোবরে রাখা হল।

क्षिप्तो ऽसौ पृथुतामागात् पुनर् योजनसंमिताम् तत्राप्याह पुनर् दीनः पाहि पाहि नृपोत्तम

সেখানে ফেলে দিলে সে বিশাল হয়ে এক যোজনের সমান হল; আবার দুঃখিত হয়ে বলল, 'আমায় রক্ষা করো, রক্ষা করো, রাজাদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ!'

ततः स मनुना क्षिप्तो गङ्गायामप्यवर्धत यदा तदा समुद्रे तं प्राक्षिपन्मेदिनीपतिः

তখন মনু তাকে গঙ্গায় ফেলে দিলেন; সেখানে সে আরও বড় হল। তখন রাজা তাকে সমুদ্রে রাখলেন।

यदा समुद्रमखिलं व्याप्यासौ समुपस्थितः तदा प्राह मनुर्भीतः को ऽपि त्वमसुरेश्वरः

যখন সে সমুদ্রের সবটুকু ভরে উঠল ও সেখানে উপস্থিত হল, তখন ভীত মনু বললেন, 'তুমি কে, অসুরদের অধিপতি?'

अथवा वासुदेवस्त्वम् अन्य ईदृक्कथं भवेत् योजनायुतविंशत्या कस्य तुल्यं भवेद्वपुः

অথবা তুমি কি বাসুদেব? আর কে এমন হতে পারে? ক whose দেহ বিশ হাজার যোজনের সমান হতে পারে?

ज्ञातस्त्वं मत्स्यरूपेण मां खेदयसि केशव हृषीकेश जगन्नाथ जगद्धाम नमो ऽस्तु ते

আমি তোমাকে চিনেছি, কেশব; তুমি মাছের রূপে আমাকে কষ্ট দিচ্ছো। হৃষীকেশ, জগৎপতি, জগৎধাম, তোমায় প্রণাম।

एवमुक्तः स भगवान् मत्स्यरूपी जनार्दनः साधु साध्विति चोवाच सम्यग्ज्ञातस् त्वयानघ

এভাবে বলা হলে, ভগবান জনার্দন মাছের রূপে বললেন, 'ভালো, ভালো! তুমি সত্যিই আমাকে চিনেছো, পাপহীন।'

अचिरेणैव कालेन मेदिनी मेदिनीपते भविष्यति जले मग्ना सशैलवनकानना

খুব শিগগিরই, হে রাজা, পাহাড়, বন ও বনের গাছসহ এই পৃথিবী জলে ডুবে যাবে।

नौर् इयं सर्वदेवानां निकायेन विनिर्मिता महाजीवनिकायस्य रक्षणार्थं महीपते

এই নৌকাটি সব দেবতারা একত্রে তৈরি করেছেন, হে রাজা, জীবদের রক্ষা করার জন্য।