మార్కణ్డేయపురాణమ్

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ తథాపి ఖలు దాతవ్యా త్వయా మే యజ్ఞదక్షిణా । విశేషతో బ్రాహ్మణానం హన్త్యదత్తం ప్రతిశ్రుతమ్॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: అయినా సరే, నీవు నాకు యజ్ఞానికి దక్షిణా ఇవ్వాలి. ముఖ్యంగా, బ్రాహ్మణులకు దక్షిణా ఇవ్వకపోతే వారికి హాని జరుగుతుందని నీవే మాటిచ్చావు.

యావత్ తోషో రాజసూయే బ్రాహ్మణానాం తభవేన్నృప । తావదేవ తు దాతవ్యా దక్షిణా రాజసూయికీ॥౭.

రాజసూయ యజ్ఞంలో బ్రాహ్మణులు సంతృప్తి చెందేంతవరకు, రాజా, ఆ యజ్ఞానికి దక్షిణా ఇవ్వడం కొనసాగించాలి.

ప్రతిశ్రుత్య చ దాతవ్యం యోద్ధవ్యం చాతతాయిభిః । రక్షితవ్యాస్తథా చార్తాస్త్వయైవ ప్రాక్ ప్రతిశ్రుతమ్॥౭.

మాటిచ్చిన తర్వాత తప్పక ఇవ్వాలి; దుష్టులతో యుద్ధం చేయాలి; బాధపడుతున్నవారిని రక్షించాలి — ఇవన్నీ నీవే ముందుగా హామీ ఇచ్చావు.

; హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ భగవన్ సామ్ప్రతం నాస్తి దాస్యే కాలక్రమేణ తే । ప్రసాదం కురు విప్రర్షే సద్భావమనుచిన్త్య చ॥౭.

హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: భగవంతుడా, ఇప్పుడు నా దగ్గర ఏమీ లేదు; కాలక్రమంలో నీకు ఇస్తాను. నా నిజమైన మనసు గుర్తు పెట్టుకుని, దయచూపించు మహర్షీ.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ కిమ్ప్రమాణో మయా కాలః ప్రతీక్ష్యస్తే జనాధిప । శీఘ్రమాచక్ష్వ శాపాగ్నిరన్యథా త్వాం ప్రధక్ష్యతి॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా, ఎంతకాలం నేను నీ కోసం వేచి ఉండాలి? త్వరగా చెప్పు, లేదంటే నా శాపాగ్ని నిన్ను కాల్చేస్తుంది.

; హరిచన్ద్ర ఉవాచ మాసేన తవ విప్రర్షే ప్రదాస్యే దక్షిణాధనమ్ । సామ్ప్రతం నాస్తి మే విత్తమనుజ్ఞాం దాతుమర్హసి॥౭.

హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: మహర్షీ, నెల రోజుల్లో నీకు యజ్ఞానికి కావలసిన ధనం ఇస్తాను. ఇప్పుడు నా దగ్గర ధనం లేదు; ఇవ్వడానికి నాకు అనుమతి ఇవ్వాలి.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ గచ్ఛ గచ్ఛ నృపశ్రేష్ఠ స్వధర్మమనుపాలయ । శివశ్చ తేఽధ్వా భవతు మా సన్తు పరిపన్థినః॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: వెళ్ళు, వెళ్ళు రాజులలో శ్రేష్ఠుడా, నీ కర్తవ్యాన్ని నీవు నిబద్ధంగా నెరవేర్చు. నీ ప్రయాణం మంగళంగా ఉండాలి, నీకు ఎలాంటి అడ్డంకులు రాకూడదు.

; పక్షిణ ఊచుః అనుజ్ఞాతశ్చ గచ్ఛేతి జగామ వసుధాధిపః । పద్భ్యామనుచితా గన్తుమన్వగచ్ఛత తం ప్రియా॥౭.

పక్షులు ఇలా అన్నారు: అనుమతి పొంది, భూమిపై అధిపతి వెళ్ళిపోయాడు; అతని ప్రియ భార్య, కాలనడకతో వెళ్ళడం అలవాటు లేకపోయినా, అతని వెంట నడిచింది.

తం సభార్యం నృపశ్రేష్ఠం నిర్యాన్తం ససుతం పురాత్ । దృష్ట్వా ప్రచుక్రుశుః పౌరా రాజ్ఞశ్చైవానుయాయినః॥౭.

ఆ రాజు భార్య, కుమారుడితో కలిసి నగరాన్ని విడిచి వెళ్ళడాన్ని చూసి, ప్రజలు కూడా, రాజు అనుచరులు కూడా పెద్దగా ఏడ్చారు.

హానాథ కిం జహాస్యస్మాన్ నిత్యార్తిపరిపీడితాన్ । త్వం ధర్మతత్పరో రాజన్ పౌరానుగ్రహకృత్ తథా॥౭.

అయ్యో, మేము ఎప్పుడూ బాధల్లో మునిగిపోయి ఉన్నాం, మమ్మల్ని ఎందుకు వదిలిపోతున్నావు? రాజా, నీవు ధర్మానికి నిబద్ధుడవు, ప్రజలపై దయ చూపినవాడవు.

నయాస్మానపి రాజర్షే యది ధర్మమవేక్షసే । ముహూర్తం తిష్ఠ రాజేన్ద్ర భవతో ముఖపఙ్కజమ్॥౭.

రాజర్షీ, నీకు ధర్మం ముఖ్యం అయితే మమ్మల్ని కూడా తీసుకెళ్ళు. రాజేంద్రా, ఓ క్షణం ఆగు, నీ పద్మవదనాన్ని మేము చూడాలని ఉంది.

పిబామో నేత్రభ్రమరైః కదా ద్రక్ష్యామహే పునః । యస్య ప్రయాతస్య పురో యాన్తి పృష్ఠే చ పార్థివాః॥౭.

మేము మా కళ్లతో నీ ముఖాన్ని తీపిగా చూడాలని ఉంది; మళ్లీ నిన్ను ఎప్పుడు చూస్తామో? నీవు వెళ్ళిపోతున్నప్పుడు ముందు వెళ్ళేవాళ్లు, వెనుక వెళ్ళేవాళ్లూ ఉన్నారు.

తస్యానుయాతి భార్యేయం గృహీత్వా బాలకం సుతమ్ । యస్య భృత్యాః ప్రయాతస్య యాన్తయగ్రే కుఞ్జచరస్థితాః॥౭.

ఆయన భార్య తన చిన్న కుమారుడిని తీసుకుని, భర్త వెనుక వెళ్తోంది; ఆయన సేవకులు, రాజు వెళ్ళేటప్పుడు, ముందుగా నడిచి, ఏనుగుల్లా దారిలో నిలబడి ఉన్నారు.

స ఏష పద్భ్యాం రాజేన్ద్రో హరిశ్చన్ద్రోఽద్య గచ్ఛతి । హా రాజన్ సుకుమారం తే సుభ్రు సుత్వచమున్నసమ్॥౭.

ఈ రోజు హరిశ్చంద్రుడు పాదాలమీద నడుచుకుంటూ వెళ్తున్నాడు; అయ్యో రాజా, నీ మృదువైన చర్మం, అందమైన కనుబొమ్మలు ఉన్న కుమారుడు నీతో పాటు నడుస్తున్నాడు.

పథి పాంశుపరిక్లిష్టం ముఖం కీదృగ్భవిష్యతి । తిష్ఠ తిష్ఠ నృపశ్రేష్ఠ స్వధర్మమనుపాలయ॥౭.

దారిలో ధూళితో అతని ముఖం ఎలా మారిపోతుందో ఏమో! ఆగు, ఆగు రాజులలో శ్రేష్ఠుడా, నీ కర్తవ్యాన్ని నీవు నెరవేర్చు.

ఆనృశంస్యం పరో ధర్మః క్షత్రియాణాం విశేషతః । కిం దారైః కిం సుతైర్నాథ ధనైర్ధాన్యైరథాపి వా॥౭.

క్షత్రియులకు ముఖ్యంగా, దయే గొప్ప ధర్మం. భార్యలు, పిల్లలు, ధనం, ధాన్యం ఇవన్నీ ఏమిటి ప్రభూ?

సర్వమేతత్ పరిత్యజ్య ఛాయాభూతా వయం తవ । హానాథ హా మహారాజ హా స్వామిన్ కిం జహాసి నః॥౭.

ఇవన్నీ వదిలేసి, మేము నీ నీడలాగా ఉన్నాం. అయ్యో మహారాజా, అయ్యో స్వామీ, మమ్మల్ని ఎందుకు విడిచిపోతున్నావు?

యత్ర త్వం తత్ర హి వయం తత్ సుఖం యత్ర వై భవాన్ । నగరం తద్భవాన్ యత్ర స స్వర్గో యత్ర నో నృపః॥౭.

భగవంతుడు ఎక్కడ ఉంటే, మేము కూడా అక్కడే ఉంటాం. మీరు ఉన్న చోటే మాకు సుఖం. మీరు నివసించే ఊరే మా ఊరు. మా రాజు ఉన్న చోటే స్వర్గం.

ఇతి పౌరవచః శ్రుత్వా రాజా శోకపరిప్లుతః । అతిష్ఠత్ స తదా మార్గే తేషామేవానుకమ్పయా॥౭.

పౌరులు ఇలా చెప్పిన మాటలు విని, రాజు దుఃఖంతో మునిగిపోయి, వారిపై కరుణతో ఆ మార్గంలోనే ఉండిపోయాడు.

విశ్వామిత్రోఽపి తం దృష్ట్వా పౌరవాక్యాకులీకృతమ్ । రోషమర్షవివృత్తాక్షః సమాగమ్య వచోఽబ్రవీత్॥౭.

పౌరుల మాటల వల్ల రాజు కలవరపడినట్టు చూసిన విష్వామిత్రుడు, కోపంతో కన్నులు పెద్దవిగా చేసి దగ్గరకు వచ్చి ఇలా అన్నాడు.

ధిక్ త్వాం దుష్టసమాచారమనృతం జిహ్మభాషణమ్ । మమ రాజ్యం చ దత్వా యః పునః ప్రాక్రష్టుమిచ్ఛసి॥౭.

నీచమైన ప్రవర్తనతో, అబద్ధమూ వంకర మాటలు మాట్లాడే నిన్నెవరు చూడాలి! నా రాజ్యాన్ని ఇచ్చి, మళ్లీ దాన్ని తీసుకోవాలనుకోవడం నీకు శోభించదు.

ఇత్యుక్తః పరుషం తేన గచ్ఛామీతి సవేపథుః । బ్రువన్నేవం యయౌ శీఘ్రమాకర్షన్ దయితాం కరే॥౭.

అతడు ఇలా కఠినంగా మాట్లాడగా, రాజు ఒళ్లు వణికిస్తూ 'వెళ్తాను' అని చెప్పి, తన ప్రియమైన భార్యను చేతిలో పట్టుకుని వేగంగా అక్కడి నుంచి వెళ్లిపోయాడు.

కర్షతస్తాం తతో భార్యాం సుకుమారీం శ్రమాతురామ్ । సహసా దణ్డకాష్ఠేన తాడయామాస కౌశికః॥౭.

అతడు అలసిపోయిన తన సున్నితమైన భార్యను లాగుతూ పోతుండగా, కౌశికుడు అకస్మాత్తుగా ఒక కట్టెతో ఆమెను కొట్టాడు.

తాం తథా తాడితాం దృష్ట్వా హరిశ్చన్ద్రో మహీపతిః । గచ్ఛామీత్యాహ దుః ఖార్తో నాన్యత్ కిఞ్చిదుదాహరత్॥౭.

అలా భార్యను కొట్టినదాన్ని చూసిన హరిశ్చంద్రుడు దుఃఖంతో బాధపడుతూ, 'వెళ్తాను' అని చెప్పి, ఇంకేమీ మాట్లాడలేదు.

అథ విశ్వే తదా దేవాః పఞ్చ ప్రాహుః కృపాలవః । విశ్వామిత్రః సుపాపోఽయం లోకాన్ కాన్ సమవాప్స్యతి॥౭.

అప్పుడు ఐదుగురు కరుణతో ఉన్న దేవతలు ఇలా అన్నారు: 'ఇంత పాపం చేసిన విష్వామిత్రుడు ఎలాంటి లోకాలను పొందుతాడు?'

యేనాయాం యజ్వనాం శ్రేష్ఠః స్వరాజ్యాదవరోపితః । కస్య వా శ్రద్ధయా పూతం సుతం సోమం మహాధ్వరే । పీత్వా వయం ప్రయాస్యామో ముదం మన్త్రపురః సరమ్॥౭.

ఎవరి వల్ల యజ్ఞాల్లో శ్రేష్ఠుడైన వాడు తన రాజ్యాన్ని కోల్పోయాడో, ఎవరి విశ్వాసంతో మేము మహాయజ్ఞంలో పవిత్రమైన సోమాన్ని పానంచేసి ఆనందంగా వెళ్ళగలమో?

; పక్షిణ ఊచుః ఇతి తేషాం వచః శ్రుత్వా కౌశికోఽతిరుషాన్వితః । శశాప తాన్ మనుష్యత్వం సర్వే యూయమవాప్స్యథ॥౭.

వారి మాటలు విని, కౌశికుడు తీవ్రమైన కోపంతో, 'మీరు అందరూ మానవ జన్మను పొందుతారు' అని శపించాడు.

ప్రసాదితశ్చ తైః ప్రాహ పునరేవ మహామునిః. మానుషత్వేఽపి భవతాం భవిత్రీ నైవ సన్తతిః॥౭.

వారు క్షమాపణలు చెప్పగా, మహాముని మళ్లీ ఇలా అన్నాడు: 'మీరు మానవ జన్మలో ఉన్నా, మీకు సంతానం ఉండదు.'

న దారసంగ్రహశ్చైవ భవితా న చ మత్సరః । కామక్రోధవినిర్ముక్తా భవిష్యథ సురాః పునః॥౭.

మీకు భార్యలను కలిగి ఉండటం ఉండదు, అసూయ ఉండదు; కామక్రోధాల నుంచి విముక్తులై, మళ్లీ దేవతలవుతారు.