మార్కణ్డేయపురాణమ్

యోజనార్ధార్ధవిష్కమ్భమష్టభాగాయతం పురమ్ । ప్రాగుదక్ప్రవణం శస్తం శుద్ధవంశబహిర్గమమ్॥౪౯.

ఒక పురానికి అర్ధ యోజన పొడవు ఉండాలి, దాని ఎనిమిదవ వంతు వెడల్పు ఉండాలి, తూర్పు లేదా ఉత్తర దిశగా వాలుగా ఉండాలి, శుద్ధమైన వెదురు ద్వారాలు ఉండాలి.

తదర్ధేన తథా ఖేటం తత్పాదేన చ కర్వటమ్ । న్యూనం ద్రోణీముఖం తస్మాదన్తభాగేన చోచ్యతే॥౪౯.

ఖేటం పురం కంటే సగం పరిమాణంలో ఉంటుంది, కర్వటం దాని పాద భాగంలో ఉంటుంది, ద్రోణీముఖం అంతకన్నా చిన్నదిగా ఉంటుంది, చివర కొలతతో నిర్ణయిస్తారు.

ప్రాకారపరిఖాహీనాం పురం ఖర్వటముచ్యతే । శాఖానగరకఞ్చాన్యన్మన్త్రిసామన్తభుక్తిమత్॥౪౯.

ప్రాకారం, పరికా లేని పురం లేదా కర్వటం ఖర్వటంగా పిలవబడుతుంది. శాఖానగరం అనేది మంత్రులు, సామంతులు, భూస్వాములు నివసించే వేరే రకమైనది.

తథా శూద్రజనప్రాయాః స్వసమృద్ధికృషీబలాః । క్షేత్రోపభోగ్యభూమధ్యే వసతిర్గ్రామసంజ్ఞితా॥౪౯.

అలాగే, శూద్రులు ఎక్కువగా నివసించే, స్వయం సంపన్నంగా వ్యవసాయంలో నైపుణ్యం కలిగి, పంట భూముల మధ్య ఉన్నవి గ్రామాలుగా పిలవబడతాయి.

అన్యస్మాన్నగరాదేర్యా కార్యముద్దిశ్య మానవైః । క్రియతే వసతిః సా వై విజ్ఞేయా వసతిర్నరైః॥౪౯.

పురం మొదలైన వాటికన్నా వేరుగా, మనుషులు ఏదైనా పని కోసం నిర్మించిన నివాసాన్ని వారు వసతి అని పిలవాలి.

దుష్టప్రాయో వినా క్షేత్రైః పరభూమిచరో బలీ । గ్రామ ఏవ ద్రమీసంజ్ఞో రాజవల్లభసంశ్రయః॥౪౯.

పొలాలు లేకుండా, ఇతరుల భూమిలో శక్తివంతులు నివసించే, దుర్మార్గులు ఎక్కువగా ఉండే గ్రామాన్ని ద్రమీ అని, అది రాజు ప్రీతిపాత్రుల ఆశ్రయం అని అంటారు.

శకటారూఢభాణ్డైశ్చ గోపాలైర్విపణం వినా । గోసమూహైస్తథా ఘోషో యత్రేచ్ఛాభూమికేతనః॥౪౯.

బండ్లపై సరుకులు ఎక్కించుకుని, గోపాలులు, మార్కెట్ లేకుండా, పశుసమూహాలతో, ఎక్కడ కావాలంటే అక్కడ నివసించేది ఘోషం అంటారు.

త ఏవం నగరాదీంస్తు కృత్వా వాసార్థమాత్మనః । నికేతనాని ద్వన్ద్వానాం చక్రురావసథాయ వై॥౪౯.

ఇలా వారు పురాలు మొదలైనవి తమ నివాసార్థం నిర్మించి, రెండు కుటుంబాలకు నివాసంగా వసతులు కూడా నిర్మించారు.

గృహాకారా యథా పూర్వం తేషామాసన్నహీరుహాః । తథా సంస్మృత్య తత్సర్వం చక్రుర్వేశ్మాని తాః ప్రజాః॥౪౯.

అప్పుడు వారి ఇళ్ళు మునుపటిలాగే చెట్లకు దగ్గరగా ఉండేవి. ఆ విధంగా గుర్తు పెట్టుకుని, ఆ ప్రజలు తమ ఇళ్ళను నిర్మించుకున్నారు.

వృక్షస్యైవఙ్గతాః శాఖాస్తథైవఞ్చాపరీ గతాః । నతాశ్చైవోన్నతాశ్చైవ తద్వచ్ఛాఖాః ప్రచక్రిరే॥౪౯.

ఎలా ఒక చెట్టు కొమ్మలు కొన్ని పైకి, కొన్ని క్రిందికి, మరికొన్ని వేరే దిశలకు విస్తరించునో, అలాగే ఆ కొమ్మలు కూడా వివిధ దిశల్లో విస్తరించాయని చెప్పారు.

యాః శాఖాః కల్పవృక్షాణాం పూర్వమాసన్ ద్విజోత్తమ । తా ఏవ శాఖా గేహానాం శాలాత్వం తేన తాసు తత్॥౪౯.

ఓ మునిశ్రేష్ఠా! ముందుగా కల్పవృక్షాలకున్న ఆ కొమ్మలు, తరువాత ఇళ్లకు ఉపయోగపడే చెక్కగా మారి, వాటి స్వభావం మారిపోయింది.

కృత్వా ద్వన్ద్వోపఘాతన్తే వార్తోపాయమచిన్తయన్ । నష్టేషు మధునా సార్ధం కల్పవృక్షేష్వశేషతః॥౪౯.

ఒకరితో ఒకరు పోరాడి నాశనం చేసుకున్న తర్వాత, జీవించడానికి మార్గాలు ఆలోచించారు. ఎందుకంటే తేనె పోయిన తర్వాత కల్పవృక్షాలు పూర్తిగా అంతరించిపోయాయి.

విషాదవ్యాకులాస్తా వై ప్రజాస్తృష్ణాక్షుధార్దితాః । తతః ప్రాదుర్బభౌ తాసాం సిద్ధిస్త్రేతాముఖే తదా॥౪౯.

ఆపదతో బాధపడుతూ, దాహం, ఆకలితో కృంగిపోయిన ప్రజలకు, త్రేతాయుగం ప్రారంభంలో సౌఖ్యం కలిగింది.

వార్తాస్వసాధితా హ్యన్యా వృష్టిస్తాసాం నికామతః । తాసాం వృష్ట్యుదకానీహ యాని నిమ్నగతాని వై॥౪౯.

వేరే ఉపాధి మార్గాలు ఫలించకపోయినప్పుడు, వారికి విస్తారంగా వర్షం కురిసింది. ఆ వర్షపు నీరు లోతైన ప్రదేశాల్లో చేరింది.

వృష్ట్యావరుద్ధైరభవత్ స్త్రోతః ఖాతాని నిమ్నగాః । యే పురస్తాదపాం స్తోకా ఆపన్నాః పృథివీతలే॥౪౯.

వర్షం వల్ల ప్రవాహాలు ఆగిపోయి, లోతైన ప్రదేశాల్లో కాలువలు ఏర్పడ్డాయి. ముందుగా భూమిపై చేరిన చిన్న నీటి ప్రవాహాలు అలా మారాయి.

తతో భూమేశ్చ సంయోగాదోషధ్యస్తాస్తదా భవన్ । అఫాలకృష్టాశ్చానుప్తా గ్రామ్యారణ్యాశ్చతుర్దశ॥౪౯.

ఆ తర్వాత భూమి కలిసినప్పుడు, విత్తనాలు వేసినా, దున్నకపోయినా, గ్రామీణమైనవి, అడవిలో పెరిగేవి కలిపి పద్నాలుగు రకాల మొక్కలు పుట్టాయి.

ఋతుపుష్పఫలాశ్చైవ వృక్షా గుల్మాశ్చ జజ్ఞిరే । ప్రాదుర్భావస్తు త్రేతాయామాద్యోఽయమౌషధస్య తు॥౪౯.

ఋతువుల ప్రకారం పుష్పాలు, ఫలాలు ఇచ్చే చెట్లు, పొదలు పుట్టాయి. త్రేతాయుగంలో మొట్టమొదటిసారిగా ఔషధ మొక్కలు జన్మించాయి.

తేనౌషధేన వర్తన్తే ప్రజాస్త్రేతాయుగే మునే । రాగలోభౌ సమాసాద్య ప్రజాశ్చాకస్మికౌ తదా॥౪౯.

ఆ ఔషధ మొక్కల వల్ల ప్రజలు త్రేతాయుగంలో జీవించగలిగారు. కానీ ఆ సమయంలో అకస్మాత్తుగా కామం, లోభం ప్రజల్లో కలిగాయి.

తతస్తాః పర్యగ్వహ్ణన్త నదీక్షేత్రాణి పర్వతాన్ । వృక్షగుల్మౌషధీశ్చైవమాత్మన్యాయాద్యథాబలమ్॥౪౯.

దాంతో వారు నదులు, పొలాలు, పర్వతాలు, చెట్లు, పొదలు, ఔషధ మొక్కలు — వీటన్నిటినీ తమ శక్తికి తగినట్లు స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

తేన దోషేణ తా నేశురౌషధ్యో మిషతాం ద్విజ । అగ్రసద్ భూర్యుగపత్తాస్తదౌషధ్యో మహామతే॥౪౯.

ఆ లోభం వల్ల, ఓ ద్విజుడా! ఆ ఔషధ మొక్కలు పెరగలేదు. చాలా మొక్కలు ఒకేసారి నశించిపోయాయి, ఓ మహామతి!

పునస్తాసు ప్రణష్టాసు విభ్రాన్తాస్తాః పునః ప్రజాః । బ్రహ్మాణం శరణం జగ్ముః క్షుధార్తాః పరమేష్ఠినమ్॥౪౯.

అవి మళ్లీ నశించినప్పుడు, ప్రజలు అయోమయంతో ఆకలితో బాధపడుతూ, పరమేశ్వరుడైన బ్రహ్మను ఆశ్రయించారు.

స చాపి తత్త్వతో జ్ఞాత్వా తదా గ్రస్తాం వసున్ధరామ్ । వత్సం కృత్వా సుమేరున్తు దుదోహ భగవాన్ విభుః॥౪౯.

ఆయన ఆ పరిస్థితిని తెలుసుకుని, భూమి ఖాళీ అయిందని గ్రహించి, సుమేరు పర్వతాన్ని దూడగా చేసి, భూమిని పాలించాడాయన.

దుగ్ధేయం గౌస్తదా తేన శస్యాని పృథివీతలే । జజ్ఞిరే తాని బీజాని గ్రామ్యారణ్యాస్తు తాః పునః॥౪౯.

అలా ఆయన భూమిని పాలించగా, భూమి మీద ధాన్యాలు పుట్టాయి. ఆ విత్తనాలు, గ్రామీణమైనవి, అడవిలో పెరిగేవి మళ్లీ పుట్టాయి.

ఓషధ్యః ఫలపాకాన్తా గణాః సప్తదశా స్మృతాః । వ్రీహయశ్చ యవాశ్చైవ గోధూమా అణవస్తిలాః॥౪౯.

పండ్లతో పక్వమయ్యే ఔషధ మొక్కలు పదిహేడు రకాలుగా చెప్పబడ్డాయి. వరిలో, యవలు, గోధుమలు, చిన్న ధాన్యాలు, నువ్వులు — ఇవన్నీ ఉన్నాయి.

ప్రియఙ్గవో హ్యుదారాశ్చ కోరదూషాః సచీనకాః । మాషా ముద్గా మసూరాశ్చ నిష్పావాః సకులత్థకాః॥౪౯.

ప్రియంగు, ఉదార, కొరడూష, చీనక, మాష, ముద్గ, మసూర, నిష్పావ, కులత్థ — ఇవన్నీ కూడా ఉన్నాయి.

ఆఢకాశ్చణకాశ్చైవ గణాః సప్తదశ స్మృతాః । ఇత్యేతా ఓషధీనాన్తు గ్రామ్యాణాం జాతయః పురా॥౪౯.

ఆఢక, చణక — ఇలా పదిహేడు వర్గాలు ఉన్నాయి. ఇవే పురాతన కాలంలో గ్రామీణ ఔషధ మొక్కల జాతులు.

ఓషధ్యో జజ్ఞియాశ్చైవ గ్రామ్యారణ్యాశ్చతుర్దశ । వ్రీహయశ్చ యవాశ్చైవ గోధూమా అణవస్తిలాః॥౪౯.

గ్రామీణమైనవి, అడవిలో పెరిగేవి కలిపి పద్నాలుగు రకాల ఔషధ మొక్కలు పుట్టాయి. వరిలో, యవలు, గోధుమలు, చిన్న ధాన్యాలు, నువ్వులు కూడా పుట్టాయి.

ప్రియఙ్గుసప్తమా హ్యేతే అష్టమాస్తు కులత్థకాః । శ్యామాకాస్త్వథ నీవారా యత్తిలా సగవేధుకాః॥౪౯.

ప్రియంగు ఏడవది, కులత్తు ఎనిమిదవది. తరువాత శ్యామాక, నివార, యవ, తిల, గవేధుక అనే ధాన్యాలు ఉన్నాయి.

కురువిన్దా మర్కటకాస్తథా వేణుయవాశ్చ యే । గ్రామ్యారణ్యాః స్మృతా హ్యేతా ఓషధ్యశ్చ చతుర్దశ॥౪౯.

కురువింద, మర్కటక, అలాగే వేణు-యవలు కూడా ఉన్నాయి. ఇవే గ్రామీణ, అడవి ప్రాంతాల్లో పెరిగే పన్నెండు ఔషధ మొక్కలు అని గుర్తించబడ్డాయి.