మార్కణ్డేయపురాణమ్

కోష్ఠాగారం చ కోషం చ యచ్చాన్యద్విద్యతే తవ । వినా భార్యాం చ పుత్రం చ శరీరం చ తవానఘ॥౭.

నీవు కలిగిన ధాన్యాగారాలు, నిధులు, ఇంకా నీకు ఉన్నదంతా — కానీ నీ భార్య, కుమారుడు, శరీరం తప్ప — అవన్నీ.

ధర్మం చ సర్వధర్మజ్ఞ యో యాన్తమనుగచ్ఛతి । బహునా వా కిముక్తేన సర్వమేతత్ ప్రదీయతామ్॥౭.

ధర్మాన్ని కూడా, అన్ని ధర్మాలను తెలిసినవాడా, మరణించినవాడిని అనుసరించే ధర్మాన్ని కూడా. ఇంకా ఎంత చెప్పాలి? ఇవన్నీ నాకు ఇవ్వు.

; పక్షిణ ఊచుః ప్రహృష్టేనైవ మనసా సోఽవికారముఖో నృపః । తస్యర్షేర్వచనం శ్రుత్వా తథేత్యాహ కృతాఞ్జలిః॥౭.

పక్షులు ఇలా అన్నారు: ఆనందంతో, ముఖంలో మార్పు లేకుండా, ఆ రాజు ఋషి మాటలు విని, చేతులు జోడించి 'అలా జరుగును' అని సమాధానం చెప్పాడు.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ సర్వస్వం యది మే దత్తం రాజ్యముర్వో బలం ధనమ్ । ప్రభుత్వం కస్య రాజర్షే రాజ్యస్థే తాపసే మయి॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: రాజ్యం, భూమి, బలము, ధనం — ఇవన్నీ నీవు నాకు ఇచ్చినట్లయితే, రాజర్షీ, నేను రాజ్యంలో ఉన్నప్పుడు అధికారము ఎవరిదీ?

; హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ యస్మిన్నపి మయా కాలే బ్రాహ్మన్ దత్తా వసున్ధరా । తస్మిన్నపి భవాన్ స్వామీ కిముతాద్య మహీపతిః॥౭.

హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: నేను ఎప్పుడైనా బ్రాహ్మణుడికి భూమిని ఇచ్చినప్పుడు కూడా, అప్పుడే నీవే దానికి యజమానివి. మరి ఇప్పుడు ఎంత ఎక్కువగా నీవే రాజు.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ యది రాజంస్త్వయా దత్తా మమ సర్వా వసున్ధరా । యత్ర మే విషయే స్వామ్యం తస్మాన్నిష్క్రాన్తుమర్హసి॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా, నీవు నాకు భూమంతా ఇచ్చినట్లయితే, నా అధికారంలో ఉన్న చోటు నుంచి నీవు వెళ్లిపోవాలి.

శ్రోణీసూత్రాదిసకలం ముక్త్వా భూషణసంగ్రహమ్ । తరువల్కలమాబధ్య సహ పత్న్యా సుతేన చ॥౭.

కడుపు బందాలు, అలంకారాలు అన్నీ వదిలేసి, చెట్టు తొక్కల వస్త్రాలు ధరించి, భార్య, కుమారుడితో కలిసి బయలుదేరాడు.

; పక్షిణ ఊచుః తథేతి చోక్త్వా కృత్వా చ రాజా గన్తుం ప్రచక్రమే । స్వపత్న్యా శైవ్యయా సార్ధం బాలకేనాత్మజేన చ॥౭.

పక్షులు ఇలా అన్నారు: 'అలా జరుగును' అని చెప్పి, అలాగే చేసి, రాజు తన భార్య శైవ్యతో, చిన్న కుమారుడితో కలిసి వెళ్లడం ప్రారంభించాడు.

వ్రజతః స తతో రుద్ధ్వా పన్థానం ప్రాహ తం నృపమ్ । క్వ యాస్యసీత్యదత్త్వా మే దక్షిణాం రాజసూయికీమ్॥౭.

అతడు వెళ్లిపోతుండగా, ఎవరో అతని మార్గాన్ని అడ్డగించి, 'రాజసూయ యజ్ఞానికి నాకు దక్షిణా ఇవ్వకుండా ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు?' అని అడిగారు.

; హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ భగవన్ రాజ్యమేతత్ తే దత్తం నిహతకణ్టకమ్ । అవశిష్టమిదం బ్రహ్మన్నద్య దేహత్రయం మమ॥౭.

హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: భగవంతుడా, రాజ్యం నీకిచ్చాను, అందులోని అన్ని ఆటంకాలు తొలగించాను. ఇప్పుడు బ్రహ్మన్, నా దగ్గర మిగిలింది ఈ మూడు శరీరాలే.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ తథాపి ఖలు దాతవ్యా త్వయా మే యజ్ఞదక్షిణా । విశేషతో బ్రాహ్మణానం హన్త్యదత్తం ప్రతిశ్రుతమ్॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: అయినా సరే, నీవు నాకు యజ్ఞానికి దక్షిణా ఇవ్వాలి. ముఖ్యంగా, బ్రాహ్మణులకు దక్షిణా ఇవ్వకపోతే వారికి హాని జరుగుతుందని నీవే మాటిచ్చావు.

యావత్ తోషో రాజసూయే బ్రాహ్మణానాం తభవేన్నృప । తావదేవ తు దాతవ్యా దక్షిణా రాజసూయికీ॥౭.

రాజసూయ యజ్ఞంలో బ్రాహ్మణులు సంతృప్తి చెందేంతవరకు, రాజా, ఆ యజ్ఞానికి దక్షిణా ఇవ్వడం కొనసాగించాలి.

ప్రతిశ్రుత్య చ దాతవ్యం యోద్ధవ్యం చాతతాయిభిః । రక్షితవ్యాస్తథా చార్తాస్త్వయైవ ప్రాక్ ప్రతిశ్రుతమ్॥౭.

మాటిచ్చిన తర్వాత తప్పక ఇవ్వాలి; దుష్టులతో యుద్ధం చేయాలి; బాధపడుతున్నవారిని రక్షించాలి — ఇవన్నీ నీవే ముందుగా హామీ ఇచ్చావు.

; హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ భగవన్ సామ్ప్రతం నాస్తి దాస్యే కాలక్రమేణ తే । ప్రసాదం కురు విప్రర్షే సద్భావమనుచిన్త్య చ॥౭.

హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: భగవంతుడా, ఇప్పుడు నా దగ్గర ఏమీ లేదు; కాలక్రమంలో నీకు ఇస్తాను. నా నిజమైన మనసు గుర్తు పెట్టుకుని, దయచూపించు మహర్షీ.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ కిమ్ప్రమాణో మయా కాలః ప్రతీక్ష్యస్తే జనాధిప । శీఘ్రమాచక్ష్వ శాపాగ్నిరన్యథా త్వాం ప్రధక్ష్యతి॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా, ఎంతకాలం నేను నీ కోసం వేచి ఉండాలి? త్వరగా చెప్పు, లేదంటే నా శాపాగ్ని నిన్ను కాల్చేస్తుంది.

; హరిచన్ద్ర ఉవాచ మాసేన తవ విప్రర్షే ప్రదాస్యే దక్షిణాధనమ్ । సామ్ప్రతం నాస్తి మే విత్తమనుజ్ఞాం దాతుమర్హసి॥౭.

హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: మహర్షీ, నెల రోజుల్లో నీకు యజ్ఞానికి కావలసిన ధనం ఇస్తాను. ఇప్పుడు నా దగ్గర ధనం లేదు; ఇవ్వడానికి నాకు అనుమతి ఇవ్వాలి.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ గచ్ఛ గచ్ఛ నృపశ్రేష్ఠ స్వధర్మమనుపాలయ । శివశ్చ తేఽధ్వా భవతు మా సన్తు పరిపన్థినః॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: వెళ్ళు, వెళ్ళు రాజులలో శ్రేష్ఠుడా, నీ కర్తవ్యాన్ని నీవు నిబద్ధంగా నెరవేర్చు. నీ ప్రయాణం మంగళంగా ఉండాలి, నీకు ఎలాంటి అడ్డంకులు రాకూడదు.

; పక్షిణ ఊచుః అనుజ్ఞాతశ్చ గచ్ఛేతి జగామ వసుధాధిపః । పద్భ్యామనుచితా గన్తుమన్వగచ్ఛత తం ప్రియా॥౭.

పక్షులు ఇలా అన్నారు: అనుమతి పొంది, భూమిపై అధిపతి వెళ్ళిపోయాడు; అతని ప్రియ భార్య, కాలనడకతో వెళ్ళడం అలవాటు లేకపోయినా, అతని వెంట నడిచింది.

తం సభార్యం నృపశ్రేష్ఠం నిర్యాన్తం ససుతం పురాత్ । దృష్ట్వా ప్రచుక్రుశుః పౌరా రాజ్ఞశ్చైవానుయాయినః॥౭.

ఆ రాజు భార్య, కుమారుడితో కలిసి నగరాన్ని విడిచి వెళ్ళడాన్ని చూసి, ప్రజలు కూడా, రాజు అనుచరులు కూడా పెద్దగా ఏడ్చారు.

హానాథ కిం జహాస్యస్మాన్ నిత్యార్తిపరిపీడితాన్ । త్వం ధర్మతత్పరో రాజన్ పౌరానుగ్రహకృత్ తథా॥౭.

అయ్యో, మేము ఎప్పుడూ బాధల్లో మునిగిపోయి ఉన్నాం, మమ్మల్ని ఎందుకు వదిలిపోతున్నావు? రాజా, నీవు ధర్మానికి నిబద్ధుడవు, ప్రజలపై దయ చూపినవాడవు.

నయాస్మానపి రాజర్షే యది ధర్మమవేక్షసే । ముహూర్తం తిష్ఠ రాజేన్ద్ర భవతో ముఖపఙ్కజమ్॥౭.

రాజర్షీ, నీకు ధర్మం ముఖ్యం అయితే మమ్మల్ని కూడా తీసుకెళ్ళు. రాజేంద్రా, ఓ క్షణం ఆగు, నీ పద్మవదనాన్ని మేము చూడాలని ఉంది.

పిబామో నేత్రభ్రమరైః కదా ద్రక్ష్యామహే పునః । యస్య ప్రయాతస్య పురో యాన్తి పృష్ఠే చ పార్థివాః॥౭.

మేము మా కళ్లతో నీ ముఖాన్ని తీపిగా చూడాలని ఉంది; మళ్లీ నిన్ను ఎప్పుడు చూస్తామో? నీవు వెళ్ళిపోతున్నప్పుడు ముందు వెళ్ళేవాళ్లు, వెనుక వెళ్ళేవాళ్లూ ఉన్నారు.

తస్యానుయాతి భార్యేయం గృహీత్వా బాలకం సుతమ్ । యస్య భృత్యాః ప్రయాతస్య యాన్తయగ్రే కుఞ్జచరస్థితాః॥౭.

ఆయన భార్య తన చిన్న కుమారుడిని తీసుకుని, భర్త వెనుక వెళ్తోంది; ఆయన సేవకులు, రాజు వెళ్ళేటప్పుడు, ముందుగా నడిచి, ఏనుగుల్లా దారిలో నిలబడి ఉన్నారు.

స ఏష పద్భ్యాం రాజేన్ద్రో హరిశ్చన్ద్రోఽద్య గచ్ఛతి । హా రాజన్ సుకుమారం తే సుభ్రు సుత్వచమున్నసమ్॥౭.

ఈ రోజు హరిశ్చంద్రుడు పాదాలమీద నడుచుకుంటూ వెళ్తున్నాడు; అయ్యో రాజా, నీ మృదువైన చర్మం, అందమైన కనుబొమ్మలు ఉన్న కుమారుడు నీతో పాటు నడుస్తున్నాడు.

పథి పాంశుపరిక్లిష్టం ముఖం కీదృగ్భవిష్యతి । తిష్ఠ తిష్ఠ నృపశ్రేష్ఠ స్వధర్మమనుపాలయ॥౭.

దారిలో ధూళితో అతని ముఖం ఎలా మారిపోతుందో ఏమో! ఆగు, ఆగు రాజులలో శ్రేష్ఠుడా, నీ కర్తవ్యాన్ని నీవు నెరవేర్చు.

ఆనృశంస్యం పరో ధర్మః క్షత్రియాణాం విశేషతః । కిం దారైః కిం సుతైర్నాథ ధనైర్ధాన్యైరథాపి వా॥౭.

క్షత్రియులకు ముఖ్యంగా, దయే గొప్ప ధర్మం. భార్యలు, పిల్లలు, ధనం, ధాన్యం ఇవన్నీ ఏమిటి ప్రభూ?

సర్వమేతత్ పరిత్యజ్య ఛాయాభూతా వయం తవ । హానాథ హా మహారాజ హా స్వామిన్ కిం జహాసి నః॥౭.

ఇవన్నీ వదిలేసి, మేము నీ నీడలాగా ఉన్నాం. అయ్యో మహారాజా, అయ్యో స్వామీ, మమ్మల్ని ఎందుకు విడిచిపోతున్నావు?

యత్ర త్వం తత్ర హి వయం తత్ సుఖం యత్ర వై భవాన్ । నగరం తద్భవాన్ యత్ర స స్వర్గో యత్ర నో నృపః॥౭.

భగవంతుడు ఎక్కడ ఉంటే, మేము కూడా అక్కడే ఉంటాం. మీరు ఉన్న చోటే మాకు సుఖం. మీరు నివసించే ఊరే మా ఊరు. మా రాజు ఉన్న చోటే స్వర్గం.

ఇతి పౌరవచః శ్రుత్వా రాజా శోకపరిప్లుతః । అతిష్ఠత్ స తదా మార్గే తేషామేవానుకమ్పయా॥౭.

పౌరులు ఇలా చెప్పిన మాటలు విని, రాజు దుఃఖంతో మునిగిపోయి, వారిపై కరుణతో ఆ మార్గంలోనే ఉండిపోయాడు.