మార్కణ్డేయపురాణమ్

దాతవ్యం రక్షితవ్యం చ ధర్మజ్ఞేన మహీక్షితా । చాపం చోద్యమ్య యోద్ధవ్యం ధర్మశాస్త్రానుసారతః॥౭.

ధర్మాన్ని తెలిసిన రాజు ప్రజలకు దానం చేయాలి, రక్షించాలి. అవసరమైతే విల్లు ఎత్తి, ధర్మశాస్త్రాలకు అనుగుణంగా యుద్ధం చేయాలి.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ దాతవ్యం కస్య కే రక్ష్యాః కైర్యోద్ధవ్యం చ తే నృప । క్షిప్రమేతత్ సమాచక్ష్వ యద్యధర్మభయం తవ॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: దానం ఎవరికివ్వాలి? ఎవరిని రక్షించాలి? యుద్ధం ఎవరి చేత చేయించాలి, రాజా? నీకు అధర్మం భయం ఉంటే, వీటన్నీ త్వరగా చెప్పు.

; హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ దాతవ్యం విప్రముఖ్యేభ్యో యే చాన్యే కృశవృత్తయః । రక్ష్యా భీతాః సదా యుద్ధం కర్తవ్యం పరిపన్థిభిః॥౭.

హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: దానం గొప్ప బ్రాహ్మణులకు, అలాగే ఇతర పేదవారికీ ఇవ్వాలి. భయపడే వారిని ఎప్పుడూ రక్షించాలి. దొంగలతో యుద్ధం చేయాలి.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ యది రాజా భవాన్ సమ్యగ్రాజధర్మమవేక్షతే । నిర్వేష్టుకామో విప్రోఽహం దీయతామిష్టదక్షిణా॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: నీవు నిజంగా రాజధర్మాన్ని పాటించే రాజవైతే, నేను బ్రాహ్మణుడిగా యజ్ఞం చేయాలనుకుంటున్నాను. కావున నాకు కావలసిన దక్షిణా ఇవ్వాలి.

; పక్షిణ ఊచుః ఏతద్రాజా వచః శ్రుత్వా ప్రహృష్టేనాన్తరాత్మనా । పునర్జాతమివాత్మానం మేనే ప్రాహ చ కౌశికమ్॥౭.

పక్షులు ఇలా అన్నారు: రాజు మాటలు విని, హృదయంలో ఆనందంతో పునర్జన్మ పొందినట్టుగా అనిపించింది. వెంటనే కౌశికునితో మళ్లీ మాట్లాడాడు.

ఉచ్యతాం భగవన్ యత్తే దాతవ్యమవిశఙ్కితమ్ । దత్తమిత్యేవ తద్విద్ధి యద్యపి స్యాత్ సుదుర్లభమ్॥౭.

భగవంతుడా, నీకు కావలసినది ఏమిటో నిర్భయంగా చెప్పు. అది ఎంత దొరకని దానైనా, నీకు అప్పుడే ఇచ్చినట్టే భావించు.

హిరణ్యం వా సువర్ణం వా పుత్రః పత్నీ కలేవరమ్ । ప్రాణా రాజ్యం పురం లక్ష్మీర్యదభిప్రేతమాత్మనః॥౭.

బంగారం కావచ్చు, రత్నాలు కావచ్చు, నా కుమారుడు, భార్య, శరీరం, ప్రాణాలు, రాజ్యం, నగరం, సంపద — నీకు ఏది కావాలనిపిస్తే అది.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ రాజన్ ప్రతిగృహీతోఽయం యస్తే దత్తః ప్రతిగ్రహః । ప్రయచ్ఛ ప్రథమం తావద్ దక్షిణాం రాజసూయికీమ్॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా, నీవిచ్చిన దానాన్ని నేను స్వీకరించాను. ముందు నాకు రాజసూయ యజ్ఞానికి దక్షిణా ఇవ్వు.

; రాజోవాచ బ్రహ్మంస్తామపి దాస్యామి దక్షిణాం భవతో హ్యహమ్ । వ్రియతాం ద్విజశార్దూల యస్తవేష్టః ప్రతిగ్రహః॥౭.

రాజు ఇలా అన్నాడు: బ్రాహ్మణుడా, ఆ దక్షిణా కూడా నేను తప్పక ఇస్తాను. ద్విజులలో శ్రేష్ఠుడా, నీకు కావలసిన దానం ఏదైనా కోరుకో.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ ససాగరాం ధరామేతాం సభూభృద్గ్రామపత్తనామ్ । రాజ్యం చ సకలం వీర రథాశ్వ-గజసఙ్కులమ్॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: సముద్రాలతో కూడిన ఈ భూమి, రాజులు, గ్రామాలు, పట్టణాలు, రథాలు, కుదిరాలు, ఏనుగులు నిండిన మొత్తం రాజ్యం — వీరుడా, ఇవన్నీ.

కోష్ఠాగారం చ కోషం చ యచ్చాన్యద్విద్యతే తవ । వినా భార్యాం చ పుత్రం చ శరీరం చ తవానఘ॥౭.

నీవు కలిగిన ధాన్యాగారాలు, నిధులు, ఇంకా నీకు ఉన్నదంతా — కానీ నీ భార్య, కుమారుడు, శరీరం తప్ప — అవన్నీ.

ధర్మం చ సర్వధర్మజ్ఞ యో యాన్తమనుగచ్ఛతి । బహునా వా కిముక్తేన సర్వమేతత్ ప్రదీయతామ్॥౭.

ధర్మాన్ని కూడా, అన్ని ధర్మాలను తెలిసినవాడా, మరణించినవాడిని అనుసరించే ధర్మాన్ని కూడా. ఇంకా ఎంత చెప్పాలి? ఇవన్నీ నాకు ఇవ్వు.

; పక్షిణ ఊచుః ప్రహృష్టేనైవ మనసా సోఽవికారముఖో నృపః । తస్యర్షేర్వచనం శ్రుత్వా తథేత్యాహ కృతాఞ్జలిః॥౭.

పక్షులు ఇలా అన్నారు: ఆనందంతో, ముఖంలో మార్పు లేకుండా, ఆ రాజు ఋషి మాటలు విని, చేతులు జోడించి 'అలా జరుగును' అని సమాధానం చెప్పాడు.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ సర్వస్వం యది మే దత్తం రాజ్యముర్వో బలం ధనమ్ । ప్రభుత్వం కస్య రాజర్షే రాజ్యస్థే తాపసే మయి॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: రాజ్యం, భూమి, బలము, ధనం — ఇవన్నీ నీవు నాకు ఇచ్చినట్లయితే, రాజర్షీ, నేను రాజ్యంలో ఉన్నప్పుడు అధికారము ఎవరిదీ?

; హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ యస్మిన్నపి మయా కాలే బ్రాహ్మన్ దత్తా వసున్ధరా । తస్మిన్నపి భవాన్ స్వామీ కిముతాద్య మహీపతిః॥౭.

హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: నేను ఎప్పుడైనా బ్రాహ్మణుడికి భూమిని ఇచ్చినప్పుడు కూడా, అప్పుడే నీవే దానికి యజమానివి. మరి ఇప్పుడు ఎంత ఎక్కువగా నీవే రాజు.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ యది రాజంస్త్వయా దత్తా మమ సర్వా వసున్ధరా । యత్ర మే విషయే స్వామ్యం తస్మాన్నిష్క్రాన్తుమర్హసి॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా, నీవు నాకు భూమంతా ఇచ్చినట్లయితే, నా అధికారంలో ఉన్న చోటు నుంచి నీవు వెళ్లిపోవాలి.

శ్రోణీసూత్రాదిసకలం ముక్త్వా భూషణసంగ్రహమ్ । తరువల్కలమాబధ్య సహ పత్న్యా సుతేన చ॥౭.

కడుపు బందాలు, అలంకారాలు అన్నీ వదిలేసి, చెట్టు తొక్కల వస్త్రాలు ధరించి, భార్య, కుమారుడితో కలిసి బయలుదేరాడు.

; పక్షిణ ఊచుః తథేతి చోక్త్వా కృత్వా చ రాజా గన్తుం ప్రచక్రమే । స్వపత్న్యా శైవ్యయా సార్ధం బాలకేనాత్మజేన చ॥౭.

పక్షులు ఇలా అన్నారు: 'అలా జరుగును' అని చెప్పి, అలాగే చేసి, రాజు తన భార్య శైవ్యతో, చిన్న కుమారుడితో కలిసి వెళ్లడం ప్రారంభించాడు.

వ్రజతః స తతో రుద్ధ్వా పన్థానం ప్రాహ తం నృపమ్ । క్వ యాస్యసీత్యదత్త్వా మే దక్షిణాం రాజసూయికీమ్॥౭.

అతడు వెళ్లిపోతుండగా, ఎవరో అతని మార్గాన్ని అడ్డగించి, 'రాజసూయ యజ్ఞానికి నాకు దక్షిణా ఇవ్వకుండా ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు?' అని అడిగారు.

; హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ భగవన్ రాజ్యమేతత్ తే దత్తం నిహతకణ్టకమ్ । అవశిష్టమిదం బ్రహ్మన్నద్య దేహత్రయం మమ॥౭.

హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: భగవంతుడా, రాజ్యం నీకిచ్చాను, అందులోని అన్ని ఆటంకాలు తొలగించాను. ఇప్పుడు బ్రహ్మన్, నా దగ్గర మిగిలింది ఈ మూడు శరీరాలే.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ తథాపి ఖలు దాతవ్యా త్వయా మే యజ్ఞదక్షిణా । విశేషతో బ్రాహ్మణానం హన్త్యదత్తం ప్రతిశ్రుతమ్॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: అయినా సరే, నీవు నాకు యజ్ఞానికి దక్షిణా ఇవ్వాలి. ముఖ్యంగా, బ్రాహ్మణులకు దక్షిణా ఇవ్వకపోతే వారికి హాని జరుగుతుందని నీవే మాటిచ్చావు.

యావత్ తోషో రాజసూయే బ్రాహ్మణానాం తభవేన్నృప । తావదేవ తు దాతవ్యా దక్షిణా రాజసూయికీ॥౭.

రాజసూయ యజ్ఞంలో బ్రాహ్మణులు సంతృప్తి చెందేంతవరకు, రాజా, ఆ యజ్ఞానికి దక్షిణా ఇవ్వడం కొనసాగించాలి.

ప్రతిశ్రుత్య చ దాతవ్యం యోద్ధవ్యం చాతతాయిభిః । రక్షితవ్యాస్తథా చార్తాస్త్వయైవ ప్రాక్ ప్రతిశ్రుతమ్॥౭.

మాటిచ్చిన తర్వాత తప్పక ఇవ్వాలి; దుష్టులతో యుద్ధం చేయాలి; బాధపడుతున్నవారిని రక్షించాలి — ఇవన్నీ నీవే ముందుగా హామీ ఇచ్చావు.

; హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ భగవన్ సామ్ప్రతం నాస్తి దాస్యే కాలక్రమేణ తే । ప్రసాదం కురు విప్రర్షే సద్భావమనుచిన్త్య చ॥౭.

హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: భగవంతుడా, ఇప్పుడు నా దగ్గర ఏమీ లేదు; కాలక్రమంలో నీకు ఇస్తాను. నా నిజమైన మనసు గుర్తు పెట్టుకుని, దయచూపించు మహర్షీ.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ కిమ్ప్రమాణో మయా కాలః ప్రతీక్ష్యస్తే జనాధిప । శీఘ్రమాచక్ష్వ శాపాగ్నిరన్యథా త్వాం ప్రధక్ష్యతి॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా, ఎంతకాలం నేను నీ కోసం వేచి ఉండాలి? త్వరగా చెప్పు, లేదంటే నా శాపాగ్ని నిన్ను కాల్చేస్తుంది.

; హరిచన్ద్ర ఉవాచ మాసేన తవ విప్రర్షే ప్రదాస్యే దక్షిణాధనమ్ । సామ్ప్రతం నాస్తి మే విత్తమనుజ్ఞాం దాతుమర్హసి॥౭.

హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: మహర్షీ, నెల రోజుల్లో నీకు యజ్ఞానికి కావలసిన ధనం ఇస్తాను. ఇప్పుడు నా దగ్గర ధనం లేదు; ఇవ్వడానికి నాకు అనుమతి ఇవ్వాలి.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ గచ్ఛ గచ్ఛ నృపశ్రేష్ఠ స్వధర్మమనుపాలయ । శివశ్చ తేఽధ్వా భవతు మా సన్తు పరిపన్థినః॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: వెళ్ళు, వెళ్ళు రాజులలో శ్రేష్ఠుడా, నీ కర్తవ్యాన్ని నీవు నిబద్ధంగా నెరవేర్చు. నీ ప్రయాణం మంగళంగా ఉండాలి, నీకు ఎలాంటి అడ్డంకులు రాకూడదు.

; పక్షిణ ఊచుః అనుజ్ఞాతశ్చ గచ్ఛేతి జగామ వసుధాధిపః । పద్భ్యామనుచితా గన్తుమన్వగచ్ఛత తం ప్రియా॥౭.

పక్షులు ఇలా అన్నారు: అనుమతి పొంది, భూమిపై అధిపతి వెళ్ళిపోయాడు; అతని ప్రియ భార్య, కాలనడకతో వెళ్ళడం అలవాటు లేకపోయినా, అతని వెంట నడిచింది.

తం సభార్యం నృపశ్రేష్ఠం నిర్యాన్తం ససుతం పురాత్ । దృష్ట్వా ప్రచుక్రుశుః పౌరా రాజ్ఞశ్చైవానుయాయినః॥౭.

ఆ రాజు భార్య, కుమారుడితో కలిసి నగరాన్ని విడిచి వెళ్ళడాన్ని చూసి, ప్రజలు కూడా, రాజు అనుచరులు కూడా పెద్దగా ఏడ్చారు.