మార్కణ్డేయపురాణమ్

తత్ర మాత్రాత్రయం సర్వమస్తి యద్దేవి నాస్తి చ । త్రయో లోకాస్త్రయో వేదాస్త్రైవిద్యం పావకత్రయమ్ ॥ ౨౩.

అక్కడ, అమ్మా! మూడు మాతృకలలో ఉన్నదీ, లేనిదీ అన్నీ కలిసివుంటాయి. మూడు లోకాలు, మూడు వేదాలు, మూడు విధాల జ్ఞానం, మూడు రకాల అగ్నులు కూడా అక్కడే ఉన్నాయి.

త్రీణి జ్యోతీంషి వర్ణాశ్చ త్రయో ధర్మాగమాస్తథా । త్రయో గుణాస్త్రయః శబ్దస్త్రయో వేదాస్తథాశ్రమాః ॥ ౨౩.

మూడు వెలుగులు, మూడు రంగులు, అలాగే మూడు ధర్మ మార్గాలు, మూడు గుణాలు, మూడు శబ్దాలు, మూడు వేదాలు, మూడు ఆశ్రమాలు కూడా ఉన్నాయి.

త్రయః కాలాస్తథావస్థాః పితరోఽహర్నిశాదయః । ఏతన్మాత్రాత్రయం దేవి ! తవ రూపం సరస్వతి ॥ ౨౩.

మూడు కాలాలు, మూడు స్థితులు, పితృదేవతలు, పగలు-రాత్రి మొదలైనవి—all ఇవన్నీ మూడు మాతృకల రూపంలో ఉన్నవి, అమ్మా సరస్వతి! ఇవే నీ స్వరూపం.

విభిన్నదర్శినామాద్యా బ్రహ్మణో హి సనాతనాః । సోమసంస్థా హవిః సంస్థాః పాకసంస్థాశ్చ సప్త యాః ॥ ౨౩.

వివిధ ఋషులు బ్రహ్మ యొక్క ప్రాథమిక, శాశ్వత స్వరూపాలను వేర్వేరుగా చూచారు. ఏడు సోమయాగాలు, ఏడు హవిస్సులు, ఏడు పాకయాగాలు కూడా వాటిలో ఉన్నాయి.

తాస్త్వదుచ్చారణాద్దేవి ! క్రియన్తే బ్రహ్మవాదిభిః । అనిర్దేశ్యం తథా చాన్యదర్ధమాత్రాన్వితం పరమ్ ॥ ౨౩.

అమ్మా! వీటన్నిటిని బ్రహ్మవేత్తలు నీ ఉచ్చారణతో నిర్వహిస్తారు. ఇంకా ఒకటి ఉంది—అది వర్ణించలేని, అర్థమాత్రతో కూడిన పరమమైనది.

అవికార్యక్షయం దివ్యం పరిణామవివర్జితమ్ । తవైతత్పరమం రూపం యన్న శక్యం మయోదితుమ్ ॥ ౨౩.

అది మార్పు లేని, నశించని, దివ్యమైన, రూపాంతరం లేని నీ పరమ స్వరూపం. దాన్ని నేను వివరించలేను.

న చాస్యే న చ తజ్జిహ్వా తామ్రోష్ఠాదిభిరుచ్యతే । ఇన్ద్రోఽపి వసవో బ్రహ్మా చన్ద్రార్కౌ జ్యోతిరేవ చ ॥ ౨౩.

దానికి నాలుక లేదు, ఎర్రటి పెదాలు లేవు, అలాంటి లక్షణాలేమీ లేవు. ఇంద్రుడు, వసువులు, బ్రహ్మ, చంద్రుడు, సూర్యుడు, వెలుగు—all వీటికీ అది అందుబాటులో ఉండదు.

విశ్వావాసం విశ్వరూపం విశ్వేశం పరమేశ్వరమ్ । సాంఖ్యవేదాన్తవాదోక్తం బహుశాఖాస్థిరీకృతమ్ ॥ ౨౩.

అది విశ్వానికి నివాసమైనది, విశ్వరూపం, విశ్వేశ్వరుడు, పరమేశ్వరుడు. సాంఖ్య, వేదాంత సిద్ధాంతాల్లో చెప్పబడింది; అనేక శాఖల్లో స్థిరంగా ఉంది.

అనాదిమధ్యనిధనం సదసన్న సదేవ యత్ । ఏకన్త్వనేకం నాప్యేకం భవభేదసమాశ్రైతమ్ ॥ ౨౩.

దానికి ఆది లేదు, మధ్యం లేదు, అంతం లేదు; అది ఉన్నదీ, లేనిదీ అయినా, నిజంగా ఉన్నదే; ఒక్కటే అయినా అనేకంగా ఉంది, ఒక్కటే కాదు, అన్ని రూపాలనూ కలిగి ఉంది.

అనాఖ్యం షడ్గుణాఖ్యఞ్చ వర్గాఖ్యం త్రిగుణాశ్రయమ్ । నానాశక్తిమతామేకం శక్తివైభవికం పరమ్ ॥ ౨౩.

అది పేరు లేనిది, ఆరు లక్షణాలుగా పిలవబడేది, వర్గాలుగా విభజించబడింది, మూడు గుణాల ఆధారంగా ఉంది; అనేక శక్తులున్నవారిలో అది ఒక్కటే, శక్తివైభవంతో కూడిన పరమమైనది.

సుఖాసుఖం మహాసౌఖ్యరూపం త్వయి విభావ్యతే । ఏవం దేవి ! త్వయా వ్యాప్తం సకలం నిష్కలఞ్చ యత్ । అద్వైతావస్థితం బ్రహ్మ యచ్చ ద్వైతే వ్యవస్థితమ్ ॥ ౨౩.

సుఖం, దుఃఖం, మహాసుఖరూపం—all నీలోనే కనిపిస్తాయి. ఇలా, అమ్మా! నీవు ఉన్నదీ, లేనిదీ అన్నిటినీ వ్యాపించి ఉన్నావు. అద్వైతంగా ఉన్న బ్రహ్మ, ద్వైతంగా ఉన్నదీ—all నీవే.

యేఽర్థా నిత్యా యే వినశ్యన్తి చాన్యే యే వా స్థూలా యే చ సూక్ష్మాతిసూక్ష్మాః । యే వా భూమౌ యేఽన్తరీక్షేఽన్యతో వా తేషాం తేషాం త్వత్త ఏవోపలబ్ధిః ॥ ౨౩.

ఏవి నిత్యమైనవో, ఏవి నశించేవో, ఏవి స్థూలమైనవో, ఏవి సూక్ష్మమైనవో, అత్యంత సూక్ష్మమైనవో, భూమిపై ఉన్నవో, ఆకాశంలో ఉన్నవో, ఎక్కడైనా ఉన్నవో—అవి అన్నీ నీవల్లే తెలిసేవి.

యచ్చామూర్తం యచ్చ మూర్తం సమస్తం యద్వా భూతేష్వేకమేకఞ్చ కిఞ్చిత్ । యద్దివ్యస్తి క్ష్మాతలే ఖేఽన్యతో వా త్వత్సమ్బద్ధం త్వత్స్వరైర్వ్యఞ్జనైశ్చ ॥ ౨౩.

ఏది రూపం లేనిదో, ఏది రూపం ఉన్నదో, ఏది ఏకంగా లేదా అనేకంగా భూతాలలో ఉన్నదో, ఏది దివ్యమైనదో, భూమిపై, ఆకాశంలో లేదా ఎక్కడైనా ఉన్నదో—అన్నీ నీతోనే, నీ స్వరాలు, అక్షరాల ద్వారా వ్యక్తమవుతున్నవి.

జడ ఉవాచ ఏవం స్తుతా తదా దేవీ విష్ణోర్జిహ్వా సరస్వతీ । ప్రత్యువాచ మహాత్మానం నాగమశ్వతరం తతః ॥ ౨౩.

జడుడు ఇలా అన్నాడు: ఇలా స్తుతించబడినప్పుడు, విష్ణువు యొక్క జిహ్వ అయిన సరస్వతి దేవి, ఆ మహాత్ముడైన అశ్వతర నాగుని సంబోధించింది.

సరస్వత్యువాచ వరం తే కమ్బలభ్రాతః ప్రయచ్ఛామ్యురగాధిప ! । తదుచ్యతాం ప్రదాస్యామి యత్తే మనసి వర్తతే ॥ ౨౩.

సరస్వతి ఇలా చెప్పింది: కంబలుని సోదరా, నాగాధిపతీ! నీకు వరం ఇస్తాను. నీ మనసులో ఉన్నది చెప్పు, నేను దాన్ని ఇస్తాను.

అశ్వతర ఉవాచ సహాయం దేహి దేవి ! త్వం పూర్వం కమ్బలమేవ మే । సమస్తస్వరసమ్బన్ధముభయోః సంప్రయచ్ఛ చ ॥ ౨౩.

అశ్వతరుడు ఇలా అన్నాడు: అమ్మా! ముందు నాకు సహాయకుడిగా కంబలుని ఇవ్వు. మాకు ఇద్దరికీ అన్ని స్వరాల సంబంధాన్ని కూడా ప్రసాదించు.

సరస్వత్యువాచ సప్త స్వరా గ్రామరాగాః సప్త పన్నగసత్తమ ! । గీతకాని చ సప్తైవ తావతీశ్చాపి మూర్చ్ఛనాః ॥ ౨౩.

సరస్వతి ఇలా చెప్పింది: పన్నగశ్రేష్ఠా! ఏడు స్వరాలు, గ్రామరాగాలు, ఏడు గీతాలు, అంతే సంఖ్యలో మూర్ఛనలు కూడా మీకుంటాయి.

తాలాశ్చైకోనపఞ్చాశత్తథా గ్రామత్రయఞ్చ యత్ । ఏతత్సర్వం భవాన్ గాతా కమ్బలశ్చ తథానఘ ! ॥ ౨౩.

ఓ పాపరహితుడా! నువ్వు, కంబలుడు కలసి, యాభై ఒక తాళాలు, మూడు గ్రామాలు — ఈ జ్ఞానమంతా పొందుతారు.

జ్ఞాస్యసే మత్ప్రసాదేన భుజగేన్ద్రాపరం తథా । చతుర్విధం పదం తాలం త్రిః ప్రకారం లయత్రయమ్ ॥ ౨౩.

నా కృపతో, నువ్వు పాము సంగీతంలో ఉన్నతమైన విద్యను, నాలుగు విధాల పాదాన్ని, తాళాన్ని, మూడు రకాల లయలను తెలుసుకుంటావు.

గతిత్రయం తథా తాలం మయా దత్తం చతుర్విధమ్ । ఏతద్భవాన్మత్ప్రసాదాత్పన్నగేన్ద్రాపరఞ్చ యత్ ॥ ౨౩.

మూడు రకాల నడకలు, నాలుగు విధాల తాళాలు నేను ఇచ్చాను; ఇవన్నీ, పాము సంగీతంలో ఉన్నతమైనదాన్ని కూడా, నా అనుగ్రహంతో నువ్వు పొందుతావు.

అస్యాన్తర్గతమాయత్తం స్వరవ్యఞ్జనసంమితమ్ । తదశేషం మయా దత్తం భవతః కమ్బలస్య చ ॥ ౨౩.

దీనిలో ఉన్నదంతా, దీనిపై ఆధారపడి, స్వరాలు, ఉచ్చారణలతో కూడినదంతా, నేను నీవు, కంబలుడు ఇద్దరికీ పూర్తిగా ఇచ్చాను.

తథా నాన్యస్య భూర్లోకే పాతాలే చాపి పన్నగ । ప్రణేతారౌ భవన్తౌ చ సర్వస్యాస్య భవిష్యతః । పాతాలే దేవలోకే చ భూర్లోకే చైవ పన్నగౌ ॥ ౨౩.

పామా! భూమిలో గానీ, పాతాళంలో గానీ, మరెవ్వరూ ఉండరు; మీరు ఇద్దరే ఈ జ్ఞానానికి అధిపతులవుతారు — పాతాళంలో, దేవలోకంలో, భూమిలోనూ, పాములలోనూ.

జడ ఉవాచ ఇత్యుక్త్వా సా తదా దేవీ సర్వజిహ్వా సరస్వతీ । జగామాదర్శనం సద్యో నాగస్య కమలేక్షణా ॥ ౨౩.

జడుడు చెప్పాడు: అలా చెప్పిన వెంటనే, అన్ని భాషలకు అధిపతిగా ఉన్న సరస్వతీ దేవి, కమలాకార నేత్రాలతో, ఆ పాముకు కనబడకుండా అంతర్ధానమైంది.

తయోశ్చ తద్యథావృత్తం భ్రాత్రోః సర్వమజాయత । విజ్ఞానముభయోరగ్ర్యం పదతాలస్వరాదికమ్ ॥ ౨౩.

ఆ ఇద్దరు అన్నదమ్ములకు జరిగినదంతా స్పష్టంగా తెలిసింది; పాద, తాళ, స్వరాది గొప్ప జ్ఞానం ఇద్దరిలోనూ ఉద్భవించింది.

తతః కైలాసశైలేన్ద్రశిఖరస్థితమీశ్వరమ్ । గీతకైః సప్తభిర్నాగౌ తన్త్రీలయసమన్వితౌ ॥ ౨౩.

తర్వాత, ఆ ఇద్దరు పాములు, ఏడు రకాల గీతకళలో నైపుణ్యం కలిగి, తంత్రీ లయలతో కూడి, కైలాస శిఖరాన ఉన్న పరమేశ్వరుని సేవించడానికి వెళ్లారు.

ఆరిరాధయిషూ దేవమనఙ్గాఙ్గహరం హరమ్ । ప్రచక్రతుః పరం యత్నముభౌ సంహతవాక్కలౌ ॥ ౨౩.

కామదేవుని సంహారకుడైన దేవుని ప్రసన్నం చేయాలని కోరుతూ, ఇద్దరూ కలసి, తమ వాక్కు, నైపుణ్యాన్ని ఏకముచేసి పరాకాష్టగా ప్రయత్నించారు.

ప్రాతర్నిశాయాం మధ్యాహ్నే సన్ధ్యయోశ్చాపి తత్పరౌ । తయోః కాలేన మహతా స్తూయమానో వృషధ్వజః ॥ ౨౩.

ఉదయం, రాత్రి, మధ్యాహ్నం, సంధ్యా సమయాల్లోనూ, వారు అర్పణగా ఉండి, కాలక్రమంలో వృషధ్వజుడు వారి స్తుతులతో సంతోషించాడు.

తుతోష గీతకైస్తౌ చ ప్రాహేశో గృహ్యతాం వరః । తతః ప్రణమ్యాశ్వతరః కమ్బలేన సమం తదా ॥ ౨౩.

వారి గీతాలతో సంతుష్టుడైన ఈశ్వరుడు, "వరమేదైనా కోరుకోండి" అని అన్నాడు. అప్పుడు అశ్వతరుడు, కంబలుడు ఇద్దరూ నమస్కరించి మాట్లాడారు.

వ్యజ్ఞాపయన్మహాదేవం శితికణ్ఠముమాపతిమ్ । యది నౌ భగవాన్ ప్రీతో దేవదేవస్త్రిలోచనః ॥ ౨౩.

వారు మహాదేవుడిని, నీలకంఠుడిని, ఉమాపతిని ఇలా ప్రార్థించారు: "దేవదేవుడు, త్రినేత్రుడు, భగవంతుడు మాకు సంతోషంగా ఉంటే —"