మార్కణ్డేయపురాణమ్

నాగరాడశ్వతర ఉవాచ యద్యశక్యమితి జ్ఞాత్వా న కరిష్యన్తి మానవాః । కర్మణ్యుద్యమముద్యోగహాన్యా హానిస్తతః పరమ్ ॥ ౨౩.

నాగరాజు అశ్వతరుడు అన్నాడు: ఏదైనా అసాధ్యం అని తెలుసుకుని, మనుషులు ప్రయత్నించకపోతే, ఆ పని కోసం చేసే శ్రమ, ప్రయత్నం అన్నీ వృథా అవుతాయి. అది నిజంగా పెద్ద నష్టం.

ఆరభేత నరః కర్మ స్వపౌరుషమహాపయన్ । నిష్పత్తిః కర్మణో దైవే పౌరుషే చ వ్యవస్థితా ॥ ౨౩.

మనిషి తన శక్తిని పెట్టి పని చేయాలి. పనిలో ఫలితం, దైవం మీదా, మనిషి ప్రయత్నం మీదా ఆధారపడి ఉంటుంది.

తస్మాదహం తథా యత్నం కరిష్యే పుత్రకావితః । తపశ్చర్యాం సమాస్థాయ యథైతత్సాధ్యతేఽచిరాత్ ॥ ౨౩.

అందుకే కుమారులారా, నేను నా శక్తిని పెట్టి ప్రయత్నిస్తాను. తపస్సు ఆచరించి, ఇది త్వరగా నెరవేరేలా కృషి చేస్తాను.

జడ ఉవాచ ఏవముక్త్వా స నాగేన్ద్రః ప్లక్షావతరణం గిరేః । తీర్థం హిమవతో గత్వా తపస్తేపే సుదుశ్చరమ్ ॥ ౨౩.

జడుడు అన్నాడు: ఇలా చెప్పి, ఆ నాగేంద్రుడు హిమవంతు పర్వతంపై ఉన్న ప్లక్షావతరణ తీర్థానికి వెళ్లి, కఠినమైన తపస్సు చేశాడు.

తుష్టావ గీర్భిశ్చ తతస్తత్ర దేవీం సరస్వతీమ్ । తన్మనా నియతాహారో భూత్వా త్రిషవణాప్లుతః ॥ ౨౩.

అక్కడ ఆయన మనసు ఒక్కటిగా పెట్టి, నియమితమైన ఆహారం తీసుకుంటూ, రోజుకు మూడుసార్లు స్నానం చేసి, సరస్వతీ దేవిని స్తోత్రాలతో ప్రార్థించాడు.

అశ్వతర ఉవాచ జగద్ధాత్రీమహం దేవీమారిరాధయిషుః శుభామ్ । స్తోష్యే ప్రణమ్య శిరసా బ్రహ్మయోనిం సరస్వతీమ్ ॥ ౨౩.

అశ్వతరుడు అన్నాడు: ఈ జగత్తును పోషించే మంగళకరమైన దేవిని ప్రసన్నం చేసుకోవాలని నేను కోరుతున్నాను. బ్రహ్మకు జననస్థానమైన సరస్వతీ దేవిని, తలవంచి స్తుతిస్తాను.

సదసద్దేవి ! సత్కిఞ్చిన్మోక్షవచ్చార్థవత్పదమ్ । తత్సర్వం త్వయ్యసంయోగం యోగవద్దేవి ! సంస్థితమ్ ॥ ౨౩.

దేవీ! నీవు ఉన్నది, లేనది రెండింటినీ కలిగి ఉన్నవాడవు. నిజమైనది, చిన్నది, మోక్షమిచ్చేది, అర్థవంతమైనది—ఇవి అన్నీ నీతో కలవని వాటిలో, యోగంలా స్థిరంగా ఉంటాయి.

త్వమక్షరం పరం దేవి ! యత్ర సర్వం ప్రతిష్ఠితమ్ । అక్షరం పరమం దేవి ! సంస్థితం పరమాణువత్ ॥ ౨౩.

దేవీ! నీవు అక్షరమైన పరమమైనవాడవు, అందులోనే అన్నీ స్థిరంగా ఉంటాయి. అక్షరమైన పరమమైనది, పరమాణువుల్లా స్థిరంగా ఉంటుంది.

అక్షరం పరమం బ్రహ్మ విశ్వఞ్చైతత్క్షరాత్మకమ్ । దారుణ్యవస్థితో వహ్నిర్భౌమాశ్చ పరమాణవః ॥ ౨౩.

అక్షరమైన పరమబ్రహ్మ, ఈ విశ్వం అంతా క్షరస్వరూపమే. మంట కట్టలో ఎలా ఉంటుందో, భూమిలో పరమాణువులు ఎలా ఉంటాయో అలాగే.

తథా త్వయి స్థితం బ్రహ్మ జగచ్చేదమశేషతః । ఓఙ్కారాక్షరసంస్థానం యత్తు దేవి ! స్థిరాస్థిరమ్ ॥ ౨౩.

అమ్మా! నీవులోనే బ్రహ్మ కూడా ఉంది, ఈ జగత్తంతా కూడా నీవులోనే నిలిచివుంది. స్థిరమైనదీ, స్థిరం కానిదీ, ఓంకారాక్షర రూపం అయినదీ, అన్నీ నీవే.

తత్ర మాత్రాత్రయం సర్వమస్తి యద్దేవి నాస్తి చ । త్రయో లోకాస్త్రయో వేదాస్త్రైవిద్యం పావకత్రయమ్ ॥ ౨౩.

అక్కడ, అమ్మా! మూడు మాతృకలలో ఉన్నదీ, లేనిదీ అన్నీ కలిసివుంటాయి. మూడు లోకాలు, మూడు వేదాలు, మూడు విధాల జ్ఞానం, మూడు రకాల అగ్నులు కూడా అక్కడే ఉన్నాయి.

త్రీణి జ్యోతీంషి వర్ణాశ్చ త్రయో ధర్మాగమాస్తథా । త్రయో గుణాస్త్రయః శబ్దస్త్రయో వేదాస్తథాశ్రమాః ॥ ౨౩.

మూడు వెలుగులు, మూడు రంగులు, అలాగే మూడు ధర్మ మార్గాలు, మూడు గుణాలు, మూడు శబ్దాలు, మూడు వేదాలు, మూడు ఆశ్రమాలు కూడా ఉన్నాయి.

త్రయః కాలాస్తథావస్థాః పితరోఽహర్నిశాదయః । ఏతన్మాత్రాత్రయం దేవి ! తవ రూపం సరస్వతి ॥ ౨౩.

మూడు కాలాలు, మూడు స్థితులు, పితృదేవతలు, పగలు-రాత్రి మొదలైనవి—all ఇవన్నీ మూడు మాతృకల రూపంలో ఉన్నవి, అమ్మా సరస్వతి! ఇవే నీ స్వరూపం.

విభిన్నదర్శినామాద్యా బ్రహ్మణో హి సనాతనాః । సోమసంస్థా హవిః సంస్థాః పాకసంస్థాశ్చ సప్త యాః ॥ ౨౩.

వివిధ ఋషులు బ్రహ్మ యొక్క ప్రాథమిక, శాశ్వత స్వరూపాలను వేర్వేరుగా చూచారు. ఏడు సోమయాగాలు, ఏడు హవిస్సులు, ఏడు పాకయాగాలు కూడా వాటిలో ఉన్నాయి.

తాస్త్వదుచ్చారణాద్దేవి ! క్రియన్తే బ్రహ్మవాదిభిః । అనిర్దేశ్యం తథా చాన్యదర్ధమాత్రాన్వితం పరమ్ ॥ ౨౩.

అమ్మా! వీటన్నిటిని బ్రహ్మవేత్తలు నీ ఉచ్చారణతో నిర్వహిస్తారు. ఇంకా ఒకటి ఉంది—అది వర్ణించలేని, అర్థమాత్రతో కూడిన పరమమైనది.

అవికార్యక్షయం దివ్యం పరిణామవివర్జితమ్ । తవైతత్పరమం రూపం యన్న శక్యం మయోదితుమ్ ॥ ౨౩.

అది మార్పు లేని, నశించని, దివ్యమైన, రూపాంతరం లేని నీ పరమ స్వరూపం. దాన్ని నేను వివరించలేను.

న చాస్యే న చ తజ్జిహ్వా తామ్రోష్ఠాదిభిరుచ్యతే । ఇన్ద్రోఽపి వసవో బ్రహ్మా చన్ద్రార్కౌ జ్యోతిరేవ చ ॥ ౨౩.

దానికి నాలుక లేదు, ఎర్రటి పెదాలు లేవు, అలాంటి లక్షణాలేమీ లేవు. ఇంద్రుడు, వసువులు, బ్రహ్మ, చంద్రుడు, సూర్యుడు, వెలుగు—all వీటికీ అది అందుబాటులో ఉండదు.

విశ్వావాసం విశ్వరూపం విశ్వేశం పరమేశ్వరమ్ । సాంఖ్యవేదాన్తవాదోక్తం బహుశాఖాస్థిరీకృతమ్ ॥ ౨౩.

అది విశ్వానికి నివాసమైనది, విశ్వరూపం, విశ్వేశ్వరుడు, పరమేశ్వరుడు. సాంఖ్య, వేదాంత సిద్ధాంతాల్లో చెప్పబడింది; అనేక శాఖల్లో స్థిరంగా ఉంది.

అనాదిమధ్యనిధనం సదసన్న సదేవ యత్ । ఏకన్త్వనేకం నాప్యేకం భవభేదసమాశ్రైతమ్ ॥ ౨౩.

దానికి ఆది లేదు, మధ్యం లేదు, అంతం లేదు; అది ఉన్నదీ, లేనిదీ అయినా, నిజంగా ఉన్నదే; ఒక్కటే అయినా అనేకంగా ఉంది, ఒక్కటే కాదు, అన్ని రూపాలనూ కలిగి ఉంది.

అనాఖ్యం షడ్గుణాఖ్యఞ్చ వర్గాఖ్యం త్రిగుణాశ్రయమ్ । నానాశక్తిమతామేకం శక్తివైభవికం పరమ్ ॥ ౨౩.

అది పేరు లేనిది, ఆరు లక్షణాలుగా పిలవబడేది, వర్గాలుగా విభజించబడింది, మూడు గుణాల ఆధారంగా ఉంది; అనేక శక్తులున్నవారిలో అది ఒక్కటే, శక్తివైభవంతో కూడిన పరమమైనది.

సుఖాసుఖం మహాసౌఖ్యరూపం త్వయి విభావ్యతే । ఏవం దేవి ! త్వయా వ్యాప్తం సకలం నిష్కలఞ్చ యత్ । అద్వైతావస్థితం బ్రహ్మ యచ్చ ద్వైతే వ్యవస్థితమ్ ॥ ౨౩.

సుఖం, దుఃఖం, మహాసుఖరూపం—all నీలోనే కనిపిస్తాయి. ఇలా, అమ్మా! నీవు ఉన్నదీ, లేనిదీ అన్నిటినీ వ్యాపించి ఉన్నావు. అద్వైతంగా ఉన్న బ్రహ్మ, ద్వైతంగా ఉన్నదీ—all నీవే.

యేఽర్థా నిత్యా యే వినశ్యన్తి చాన్యే యే వా స్థూలా యే చ సూక్ష్మాతిసూక్ష్మాః । యే వా భూమౌ యేఽన్తరీక్షేఽన్యతో వా తేషాం తేషాం త్వత్త ఏవోపలబ్ధిః ॥ ౨౩.

ఏవి నిత్యమైనవో, ఏవి నశించేవో, ఏవి స్థూలమైనవో, ఏవి సూక్ష్మమైనవో, అత్యంత సూక్ష్మమైనవో, భూమిపై ఉన్నవో, ఆకాశంలో ఉన్నవో, ఎక్కడైనా ఉన్నవో—అవి అన్నీ నీవల్లే తెలిసేవి.

యచ్చామూర్తం యచ్చ మూర్తం సమస్తం యద్వా భూతేష్వేకమేకఞ్చ కిఞ్చిత్ । యద్దివ్యస్తి క్ష్మాతలే ఖేఽన్యతో వా త్వత్సమ్బద్ధం త్వత్స్వరైర్వ్యఞ్జనైశ్చ ॥ ౨౩.

ఏది రూపం లేనిదో, ఏది రూపం ఉన్నదో, ఏది ఏకంగా లేదా అనేకంగా భూతాలలో ఉన్నదో, ఏది దివ్యమైనదో, భూమిపై, ఆకాశంలో లేదా ఎక్కడైనా ఉన్నదో—అన్నీ నీతోనే, నీ స్వరాలు, అక్షరాల ద్వారా వ్యక్తమవుతున్నవి.

జడ ఉవాచ ఏవం స్తుతా తదా దేవీ విష్ణోర్జిహ్వా సరస్వతీ । ప్రత్యువాచ మహాత్మానం నాగమశ్వతరం తతః ॥ ౨౩.

జడుడు ఇలా అన్నాడు: ఇలా స్తుతించబడినప్పుడు, విష్ణువు యొక్క జిహ్వ అయిన సరస్వతి దేవి, ఆ మహాత్ముడైన అశ్వతర నాగుని సంబోధించింది.

సరస్వత్యువాచ వరం తే కమ్బలభ్రాతః ప్రయచ్ఛామ్యురగాధిప ! । తదుచ్యతాం ప్రదాస్యామి యత్తే మనసి వర్తతే ॥ ౨౩.

సరస్వతి ఇలా చెప్పింది: కంబలుని సోదరా, నాగాధిపతీ! నీకు వరం ఇస్తాను. నీ మనసులో ఉన్నది చెప్పు, నేను దాన్ని ఇస్తాను.

అశ్వతర ఉవాచ సహాయం దేహి దేవి ! త్వం పూర్వం కమ్బలమేవ మే । సమస్తస్వరసమ్బన్ధముభయోః సంప్రయచ్ఛ చ ॥ ౨౩.

అశ్వతరుడు ఇలా అన్నాడు: అమ్మా! ముందు నాకు సహాయకుడిగా కంబలుని ఇవ్వు. మాకు ఇద్దరికీ అన్ని స్వరాల సంబంధాన్ని కూడా ప్రసాదించు.

సరస్వత్యువాచ సప్త స్వరా గ్రామరాగాః సప్త పన్నగసత్తమ ! । గీతకాని చ సప్తైవ తావతీశ్చాపి మూర్చ్ఛనాః ॥ ౨౩.

సరస్వతి ఇలా చెప్పింది: పన్నగశ్రేష్ఠా! ఏడు స్వరాలు, గ్రామరాగాలు, ఏడు గీతాలు, అంతే సంఖ్యలో మూర్ఛనలు కూడా మీకుంటాయి.

తాలాశ్చైకోనపఞ్చాశత్తథా గ్రామత్రయఞ్చ యత్ । ఏతత్సర్వం భవాన్ గాతా కమ్బలశ్చ తథానఘ ! ॥ ౨౩.

ఓ పాపరహితుడా! నువ్వు, కంబలుడు కలసి, యాభై ఒక తాళాలు, మూడు గ్రామాలు — ఈ జ్ఞానమంతా పొందుతారు.

జ్ఞాస్యసే మత్ప్రసాదేన భుజగేన్ద్రాపరం తథా । చతుర్విధం పదం తాలం త్రిః ప్రకారం లయత్రయమ్ ॥ ౨౩.

నా కృపతో, నువ్వు పాము సంగీతంలో ఉన్నతమైన విద్యను, నాలుగు విధాల పాదాన్ని, తాళాన్ని, మూడు రకాల లయలను తెలుసుకుంటావు.