మార్కణ్డేయపురాణమ్

సాధ్యమానాః క్షమామౌనచిత్తసంయమినామునా । తా వై భయార్తాః క్రన్దన్తి కథం కార్యమిదం మయా॥౭.

ఆయన సహనం, మౌనం, మనస్సు నియంత్రణతో ఆ విద్యలను సాధించేందుకు ప్రయత్నిస్తున్నాడు. అందుకే ఆ మహిళలు భయంతో అరుస్తున్నారు. ఇప్పుడు నేను ఏమి చేయాలి అని ఆలోచించాడు.

తేజస్వీ కౌశికశ్వేష్ఠో వయమస్య సుదుర్బలాః । క్రోశన్త్యేతాస్తథా భీతా దుష్పారం ప్రతిభాతి మే॥౭.

బలవంతుడు అయిన కౌశికుడు గుర్రాల రక్షణలో ఉన్నాడు. మేము చాలా బలహీనులం. ఈ భయపడినవారు అరుస్తున్నారు. నేను దీనిని అధిగమించడం అసాధ్యంగా అనిపిస్తోంది.

అథవాయం నృపః ప్రాప్తో మా భైరితి వదన్ ముహుః । ఇమమేవ ప్రవిశ్యాశు సాధయిష్యే యథేప్సితమ్॥౭.

లేదా, ఈ రాజు వచ్చి 'భయపడకండి' అని పదే పదే అంటున్నాడు. వెంటనే ఇతనిలో ప్రవేశించి, నాకు కావాల్సినదాన్ని సాధిస్తాను అని నిర్ణయించుకున్నాడు.

ఇతి సంచిన్త్య రౌద్రేణ విఘ్నరాజేన వై తతః । తేనావిష్టో నృపః కోపాదిదం వచనమబ్రవీత్॥౭.

అలా ఆ రౌద్రుడు, ఆటంకాల అధిపతి ఆలోచించి, కోపంతో ఆ రాజులో ప్రవేశించాడు. రాజు కోపంతో ఇలా అన్నాడు.

కోఽయం బఘ్నాతి వస్త్రాన్తే పావకం పాపకృన్నరః । బలోష్ణతేజసా దీప్తే మయి పత్యావుపస్థితే॥౭.

నేను ఇక్కడ ఉన్నప్పటికీ, ఈ పాపాత్ముడు ఎవడు? వస్త్రాంతంలో అగ్ని వెలిగించి, బలంతో, తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ ఉన్నాడు.

సోఽద్య మత్కార్ముకాక్షేప-విదీపితదిగన్తరైః । శరైర్విభిన్నసర్వాఙ్గో దీర్ఘనిద్రాం ప్రవేక్ష్యతి॥౭.

ఈ రోజు నా విల్లు నుండి విడుదలైన బాణాలతో, అతని శరీరం చీలిపోతుంది. అన్ని దిక్కులను ప్రకాశింపజేస్తూ, అతడు దీర్ఘనిద్రలోకి వెళ్తాడు.

విశ్వామిత్రస్తతః క్రుద్ధః శ్రుత్వా తన్నృపతేర్వచః । క్రుద్ధే చర్షివరే తస్మిన్ నేశుర్విద్యాః క్షణేన తాః॥౭.

రాజు మాటలు విని, విశ్వామిత్రుడు కోపంతో మండిపోయాడు. ఆ మహర్షి కోపించగానే, ఆ విద్యలు ఒక్కసారిగా అంతరించిపోయాయి.

స చాపి రాజా తం దృష్ట్వా విశ్వామిత్రం తపోనిధిమ్ । భీతః ప్రావేపతాత్యర్థం సహసాశ్వత్థపర్ణవత్॥౭.

రాజు విశ్వామిత్రుడిని, తపస్సులో నిధిని చూసి, ఎంతో భయపడి, ఆకస్మాత్తుగా అశ్వత్థ వృక్షం ఆకుల్లా వణికిపోయాడు.

స దురాత్మన్నితి యదా మునిస్తిష్ఠేతి చాబ్రవీత్ । తతః స రాజా వినయాత్ ప్రణిపత్యాభ్యభాషత॥౭.

ఆ ముని 'నీవు దురాత్ముడివి' అని చెప్పి నిలబడగా, రాజు వినయంతో నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు.

భగవన్నేష ధర్మో మే నాపరాధో మమ ప్రభో । న క్రోద్ధుమర్హసి మునే నిజధర్మరతస్య మే॥౭.

భగవంతుడా, ఇది నా ధర్మం, తప్పు కాదు ప్రభూ. నేను నా ధర్మాన్ని పాటిస్తున్నాను. మీరు నాపై కోపపడకండి మునివరా.

దాతవ్యం రక్షితవ్యం చ ధర్మజ్ఞేన మహీక్షితా । చాపం చోద్యమ్య యోద్ధవ్యం ధర్మశాస్త్రానుసారతః॥౭.

ధర్మాన్ని తెలిసిన రాజు ప్రజలకు దానం చేయాలి, రక్షించాలి. అవసరమైతే విల్లు ఎత్తి, ధర్మశాస్త్రాలకు అనుగుణంగా యుద్ధం చేయాలి.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ దాతవ్యం కస్య కే రక్ష్యాః కైర్యోద్ధవ్యం చ తే నృప । క్షిప్రమేతత్ సమాచక్ష్వ యద్యధర్మభయం తవ॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: దానం ఎవరికివ్వాలి? ఎవరిని రక్షించాలి? యుద్ధం ఎవరి చేత చేయించాలి, రాజా? నీకు అధర్మం భయం ఉంటే, వీటన్నీ త్వరగా చెప్పు.

; హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ దాతవ్యం విప్రముఖ్యేభ్యో యే చాన్యే కృశవృత్తయః । రక్ష్యా భీతాః సదా యుద్ధం కర్తవ్యం పరిపన్థిభిః॥౭.

హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: దానం గొప్ప బ్రాహ్మణులకు, అలాగే ఇతర పేదవారికీ ఇవ్వాలి. భయపడే వారిని ఎప్పుడూ రక్షించాలి. దొంగలతో యుద్ధం చేయాలి.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ యది రాజా భవాన్ సమ్యగ్రాజధర్మమవేక్షతే । నిర్వేష్టుకామో విప్రోఽహం దీయతామిష్టదక్షిణా॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: నీవు నిజంగా రాజధర్మాన్ని పాటించే రాజవైతే, నేను బ్రాహ్మణుడిగా యజ్ఞం చేయాలనుకుంటున్నాను. కావున నాకు కావలసిన దక్షిణా ఇవ్వాలి.

; పక్షిణ ఊచుః ఏతద్రాజా వచః శ్రుత్వా ప్రహృష్టేనాన్తరాత్మనా । పునర్జాతమివాత్మానం మేనే ప్రాహ చ కౌశికమ్॥౭.

పక్షులు ఇలా అన్నారు: రాజు మాటలు విని, హృదయంలో ఆనందంతో పునర్జన్మ పొందినట్టుగా అనిపించింది. వెంటనే కౌశికునితో మళ్లీ మాట్లాడాడు.

ఉచ్యతాం భగవన్ యత్తే దాతవ్యమవిశఙ్కితమ్ । దత్తమిత్యేవ తద్విద్ధి యద్యపి స్యాత్ సుదుర్లభమ్॥౭.

భగవంతుడా, నీకు కావలసినది ఏమిటో నిర్భయంగా చెప్పు. అది ఎంత దొరకని దానైనా, నీకు అప్పుడే ఇచ్చినట్టే భావించు.

హిరణ్యం వా సువర్ణం వా పుత్రః పత్నీ కలేవరమ్ । ప్రాణా రాజ్యం పురం లక్ష్మీర్యదభిప్రేతమాత్మనః॥౭.

బంగారం కావచ్చు, రత్నాలు కావచ్చు, నా కుమారుడు, భార్య, శరీరం, ప్రాణాలు, రాజ్యం, నగరం, సంపద — నీకు ఏది కావాలనిపిస్తే అది.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ రాజన్ ప్రతిగృహీతోఽయం యస్తే దత్తః ప్రతిగ్రహః । ప్రయచ్ఛ ప్రథమం తావద్ దక్షిణాం రాజసూయికీమ్॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా, నీవిచ్చిన దానాన్ని నేను స్వీకరించాను. ముందు నాకు రాజసూయ యజ్ఞానికి దక్షిణా ఇవ్వు.

; రాజోవాచ బ్రహ్మంస్తామపి దాస్యామి దక్షిణాం భవతో హ్యహమ్ । వ్రియతాం ద్విజశార్దూల యస్తవేష్టః ప్రతిగ్రహః॥౭.

రాజు ఇలా అన్నాడు: బ్రాహ్మణుడా, ఆ దక్షిణా కూడా నేను తప్పక ఇస్తాను. ద్విజులలో శ్రేష్ఠుడా, నీకు కావలసిన దానం ఏదైనా కోరుకో.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ ససాగరాం ధరామేతాం సభూభృద్గ్రామపత్తనామ్ । రాజ్యం చ సకలం వీర రథాశ్వ-గజసఙ్కులమ్॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: సముద్రాలతో కూడిన ఈ భూమి, రాజులు, గ్రామాలు, పట్టణాలు, రథాలు, కుదిరాలు, ఏనుగులు నిండిన మొత్తం రాజ్యం — వీరుడా, ఇవన్నీ.

కోష్ఠాగారం చ కోషం చ యచ్చాన్యద్విద్యతే తవ । వినా భార్యాం చ పుత్రం చ శరీరం చ తవానఘ॥౭.

నీవు కలిగిన ధాన్యాగారాలు, నిధులు, ఇంకా నీకు ఉన్నదంతా — కానీ నీ భార్య, కుమారుడు, శరీరం తప్ప — అవన్నీ.

ధర్మం చ సర్వధర్మజ్ఞ యో యాన్తమనుగచ్ఛతి । బహునా వా కిముక్తేన సర్వమేతత్ ప్రదీయతామ్॥౭.

ధర్మాన్ని కూడా, అన్ని ధర్మాలను తెలిసినవాడా, మరణించినవాడిని అనుసరించే ధర్మాన్ని కూడా. ఇంకా ఎంత చెప్పాలి? ఇవన్నీ నాకు ఇవ్వు.

; పక్షిణ ఊచుః ప్రహృష్టేనైవ మనసా సోఽవికారముఖో నృపః । తస్యర్షేర్వచనం శ్రుత్వా తథేత్యాహ కృతాఞ్జలిః॥౭.

పక్షులు ఇలా అన్నారు: ఆనందంతో, ముఖంలో మార్పు లేకుండా, ఆ రాజు ఋషి మాటలు విని, చేతులు జోడించి 'అలా జరుగును' అని సమాధానం చెప్పాడు.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ సర్వస్వం యది మే దత్తం రాజ్యముర్వో బలం ధనమ్ । ప్రభుత్వం కస్య రాజర్షే రాజ్యస్థే తాపసే మయి॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: రాజ్యం, భూమి, బలము, ధనం — ఇవన్నీ నీవు నాకు ఇచ్చినట్లయితే, రాజర్షీ, నేను రాజ్యంలో ఉన్నప్పుడు అధికారము ఎవరిదీ?

; హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ యస్మిన్నపి మయా కాలే బ్రాహ్మన్ దత్తా వసున్ధరా । తస్మిన్నపి భవాన్ స్వామీ కిముతాద్య మహీపతిః॥౭.

హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: నేను ఎప్పుడైనా బ్రాహ్మణుడికి భూమిని ఇచ్చినప్పుడు కూడా, అప్పుడే నీవే దానికి యజమానివి. మరి ఇప్పుడు ఎంత ఎక్కువగా నీవే రాజు.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ యది రాజంస్త్వయా దత్తా మమ సర్వా వసున్ధరా । యత్ర మే విషయే స్వామ్యం తస్మాన్నిష్క్రాన్తుమర్హసి॥౭.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా, నీవు నాకు భూమంతా ఇచ్చినట్లయితే, నా అధికారంలో ఉన్న చోటు నుంచి నీవు వెళ్లిపోవాలి.

శ్రోణీసూత్రాదిసకలం ముక్త్వా భూషణసంగ్రహమ్ । తరువల్కలమాబధ్య సహ పత్న్యా సుతేన చ॥౭.

కడుపు బందాలు, అలంకారాలు అన్నీ వదిలేసి, చెట్టు తొక్కల వస్త్రాలు ధరించి, భార్య, కుమారుడితో కలిసి బయలుదేరాడు.

; పక్షిణ ఊచుః తథేతి చోక్త్వా కృత్వా చ రాజా గన్తుం ప్రచక్రమే । స్వపత్న్యా శైవ్యయా సార్ధం బాలకేనాత్మజేన చ॥౭.

పక్షులు ఇలా అన్నారు: 'అలా జరుగును' అని చెప్పి, అలాగే చేసి, రాజు తన భార్య శైవ్యతో, చిన్న కుమారుడితో కలిసి వెళ్లడం ప్రారంభించాడు.

వ్రజతః స తతో రుద్ధ్వా పన్థానం ప్రాహ తం నృపమ్ । క్వ యాస్యసీత్యదత్త్వా మే దక్షిణాం రాజసూయికీమ్॥౭.

అతడు వెళ్లిపోతుండగా, ఎవరో అతని మార్గాన్ని అడ్డగించి, 'రాజసూయ యజ్ఞానికి నాకు దక్షిణా ఇవ్వకుండా ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు?' అని అడిగారు.