మార్కణ్డేయపురాణమ్

ఏవం దృష్ట్వా హి మే బాలం మాతురుత్సఙ్గశాయినమ్ । స్మృతిమభ్యాగతో బాలో రోహితాశ్వోఽబ్జలోచనః॥౮.

తల్లి ఒడిలో పడుకుని ఉన్న ఆ బాలుడిని చూసి, నా కుమారుడు రోహితాశ్వుడు, పద్మాకర్షణ కన్నులతో, గుర్తుకు వచ్చాడు.

సోఽప్యేతామేవ మే వత్సో వయోఽవస్థాముపాగతః । నీతో యది న ఘోరేణ కృతాన్తేనాత్మనో వశమ్॥౮.

అతడూ, నా కుమారుడూ, ఇదే వయస్సు, ఇదే స్థితికి చేరాడు. భయంకరమైన యముడు అతన్ని తన వశంలోకి తీసుకుపోలేదని ఆశిస్తున్నాను.

; రాజపత్న్యువాచ హా వత్స ! కస్య పాపస్య అపధ్యానాదిదం మహత్ । దుః ఖమాపతితం ఘోరం యస్యాన్తో నోపలభ్యతే॥౮.

రాణి ఇలా చెప్పింది: హాయ్ బిడ్డా! ఎవరి పాపపు ఆలోచన వల్ల ఈ గొప్ప, భయంకరమైన దుఃఖం వచ్చిందో, దాని అంతు కనిపించడంలేదు.

హా నాథ ! రాజన్ ! భవతా మామనాశ్వాస్య దుః ఖితామ్ । క్వాపి సన్తిష్ఠతా స్థానే విశ్రబ్ధం స్థీయతే కథమ్॥౮.

హాయ్ ప్రభూ! రాజా! నేను బాధతో ఉన్నాను, నన్ను ఓదార్చు. ఇలాంటి స్థితిలో ఎక్కడైనా నిశ్చింతగా ఎలా ఉండగలం?

రాజ్యనాశః సుహృత్త్యాగో భార్యాతనయవిక్రయః । హరిశ్చన్ద్రస్య రాజర్షేః కిం విధే ! న కృతం త్వయా॥౮.

రాజ్యం పోయింది, స్నేహితులను వదిలిపెట్టాడు, భార్యను కుమారుడిని అమ్మాడు — ఓ విధీ! హరిశ్చంద్ర మహారాజుకు నువ్వు ఏం చేయలేదీ?

ఇతి తస్యా వచః శ్రుత్వా రాజా స్వస్థానతశ్చ్యుతః । ప్రత్యభిజ్ఞాయ దయితాం పుత్రఞ్చ నిధనం గతమ్॥౮.

ఆమె మాటలు విని, రాజు తన స్థానం నుండి కూలిపోయాడు. తన ప్రియ భార్యను, మరణించిన కుమారుని గుర్తుపట్టి బాధతో నిండిపోయాడు.

కష్టం శైవ్యేయమేషా హి స బాలోఽయమితీరయన్ । రురోద దుః ఖసన్తప్తో మూర్చ్ఛామభిజగామ చ॥౮.

"అయ్యో! ఇదే శైవ్య, ఇతనే నా బిడ్డ" అని రాజు విలపిస్తూ, దుఃఖంతో కన్నీళ్లు పెట్టి, చివరకు మూర్చపోయాడు.

సా చ తం ప్రత్యభిజ్ఞాయ తామవస్థాముపాగతమ్ । మూర్చ్ఛితా నిపపాతార్తా నిశ్చేష్టా ధరణీతలే॥౮.

ఆమె కూడా అతన్ని ఆ స్థితిలో చూసి, బాధతో, మూర్చపడి, చలనం లేకుండా నేలమీద పడిపోయింది.

చేతః సమ్ప్రాప్య రాజేన్ద్రో రాజపత్నీ చ తై సమమ్ । విలేపతుః సుసన్తప్తౌ శోకభారావపీడితౌ॥౮.

చేతనానికి వచ్చిన రాజు, రాణి ఇద్దరూ కలసి, తీవ్ర శోకభారంతో, గాఢంగా ఏడ్చారు.

; రాజోవాచ హా వత్స ! సుకుమారం తే స్వక్షిభ్రూనాసికాలకమ్ । పశ్యతో మే ముఖం దీనం హృదయం కిం న దీర్యతే॥౮.

రాజు ఇలా అన్నాడు: "అయ్యో నా బిడ్డా! నీ మృదువైన ముఖాన్ని, అందమైన కళ్లను, కనుబొమ్మలను, ముక్కును, నల్లటి జుట్టును చూస్తూ, నా హృదయం ఎందుకు పగలకపోతుంది?"

తాత ! తాతేతి మధురం బ్రువాణం స్వయమాగతమ్ । ఉపగుహ్య వదిష్యే కం వత్స ! వత్సేతి సౌహృదాత్॥౮.

"తాతా! తాతా!" అని మధురంగా పిలిచి, నన్ను చేరుకునే నువ్వు లేరు. ఇకపై నేను ఎవరిని ఆలింగనం చేసుకుని, "వత్సా! వత్సా!" అని ప్రేమగా పిలవాలి?

కస్య జానుప్రణీతేన పిఙ్గేన క్షితిరేణునా । మమోత్తరీయముత్సఙ్గం తథాఙ్గం మలమేష్యతి॥౮.

ఇకపై ఎవరి మోకాళ్ళు, పసుపు మట్టి అంటుకుని, నా పై వస్త్రాన్ని, నా శరీరాన్ని మురికిపెట్టబోతాయి? నువ్వు చేసినట్టు ఇంకెవరు చేస్తారు?

అఙ్గప్రత్యఙ్గసమ్భూతో మనోహృదయనన్దనః । మయా కుపిత్రా హా వత్స ! విక్రీతో యేన వస్తువత్॥౮.

నా శరీరంలో పుట్టినవాడా, నా మనసుకు ఆనందాన్ని ఇచ్చినవాడా! అయ్యో బిడ్డా! కోపంతో నిన్ను వస్తువులా అమ్మేశాను.

హృత్వా రాజ్యమశేషం మే ససాధనధనం మహత్ । దైవాహినా నృశంసేన దష్టో మే తనయస్తతః॥౮.

నా రాజ్యాన్ని, ధనాన్ని, సర్వసంపదను కోల్పోయి, దుర్దయమైన విధి అనే పాము కాటు వల్ల నా కుమారుడు కూడా నశించాడు.

అహం దైవాహిదష్టస్య పుత్రస్యాననపఙ్కజమ్ । నిరీక్షన్నపి ఘోరేణ విషేణాన్ధీకృతోఽధునా॥౮.

విధి పాము కాటుకు గురైన నా కుమారుని పద్మ ముఖాన్ని చూస్తూ, దాని భయంకరమైన విషంతో నేను కూడా అంధుడినయ్యాను.

ఏకముక్త్తవా తమాదాయ బాలకం బాష్పగద్గదః । పరిష్వజ్య చ నిశ్చేష్టో మూర్చ్ఛయా నిపపాత హ॥౮.

ఒక్క ముత్యంలాంటి తన బిడ్డను తీసుకుని, కన్నీళ్లతో గొంతు కట్టుకుని, రాజు ఆలింగనం చేసి, మూర్చతో చలనం లేకుండా పడిపోయాడు.

; రాజపత్న్యువాచ అయం స పురుషవ్యాఘ్రః స్వరేణైవోపలక్ష్యతే । విద్వజ్జనమనశ్చన్ద్రో హరిశ్చన్ద్రో న సంశయః॥౮.

రాణి ఇలా అనింది: "ఇతడే ఆ పురుషశార్దూలుడు. స్వరంతోనే గుర్తుపడతారు. ఇతడే హరిశ్చంద్రుడు, పండితులకు చంద్రుడు. దీనిలో సందేహమే లేదు."

తథాస్య నాసికా తుఙ్గా అగ్రతోఽధోముఖం గతా । దన్తాశ్చ ముకులప్రఖ్యాః ఖ్యాతకీర్తేర్మహాత్మనః॥౮.

ఇతని ముక్కు ఎత్తుగా, ముందుకు వంగినట్లుగా ఉంది. దంతాలు మొగ్గలవంటి తెల్లగా మెరిసిపోతున్నాయి. ఇతడు పేరుగాంచిన మహాత్ముడు.

శ్మశానమాగతః కస్మాదద్యైష స నరేశ్వరః । అపహాయ పుత్రశోకం సాపశ్యత్ పతితం పతిమ్॥౮.

ఈ నరేశ్వరుడు ఈ రోజు శ్మశానానికి ఎందుకు వచ్చాడు? కుమారుని శోకాన్ని పక్కనపెట్టి, తన భర్తను పడిపోయినవాడిగా చూసింది.

ప్రకృష్టా విస్మితా దీనా భర్తృపుత్రాధిపీడితా । వీక్షన్తీ సా తతోఽపశ్యద్ భర్తృదణ్డం జుగుప్సితమ్॥౮.

తీవ్రంగా బాధపడుతూ, ఆశ్చర్యపడి, భర్త, కుమారుని దుఃఖంతో నిండిపోయిన ఆమె, భర్త చేతిలో ఉన్న దండాన్ని చూసి, అసహ్యించుకుంది.

శ్వపాకార్హమతో మోహం జగామాయతలోచనా । ప్రాప్య చేతశ్చ శనకైః సగద్గదమభాషత॥౮.

ఆమె విశాలమైన కళ్ళు మబ్బుగా మారి, మూర్ఛతో శ్వపాకురాలవలె అయింది. కాస్త కాస్తగా జ్ఞానం వచ్చి, గొంతు కట్టుకుని మాట్లాడింది.

ధిక్ త్వాం దైవాతికరుణాం నిర్మర్యాదం జుగుప్సితమ్ । యేనాయమమరప్రఖ్యో నీతో రాజా శ్వపాకతామ్॥౮.

ఓ దయలేని విధీ! నీకు సిగ్గు లేదు. నీ వల్ల ఈ అమరులకు సమానమైన రాజు శ్వపాకుని స్థితికి దిగజారాడు.

రాజ్యనాశం సుహృత్త్యాగం భార్యా-తనయవిక్రయమ్ । ప్రాపయిత్వాపి నో కుక్తశ్చణ్డాలోఽయం కృతో నృపః॥౮.

రాజ్యాన్ని పోగొట్టించి, మిత్రులను వదిలించించి, భార్య, కుమారుని అమ్మించించి, చివరికి ఈ రాజును శ్వపాకుడిగా చేసి, అపహాస్యం చేశావు.

హా రాజన్ ! జాతసన్తాపామిత్థం మాం ధరణీతలాత్ । ఉత్థాప్య నాద్య పర్యఙ్కమారోహేతి కిముచ్యతే॥౮.

అయ్యో రాజా! నేను ఎంత బాధపడుతున్నానో చూడండి. ఇంతవరకు ఎవరైనా నన్ను భూమి మీద నుంచి లేపి, మునుపట్లా మంచంపై కూర్చోబెట్టేవారు. కానీ ఇప్పుడు ఎవ్వరూ అలా చేయడం లేదు.

నాద్య పశ్యామి తే ఛత్రం భృఙ్గారమథవా పునః । చామరం వ్యజనఞ్చాపి కోఽయం విధివిపర్యయః॥౮.

ఈరోజు నీ రాజచత్రం కనిపించడం లేదు, ఆభరణాలు కూడా లేవు, చామరము గానీ, పంకా గానీ కనబడటం లేదు. ఇది ఎలాంటి దురదృష్టమో!

యస్యాగ్రే వ్రజతః పూర్వం రాజానో భృత్యతాం గతాః । స్వోత్తరీయైరకుర్వన్త నీరజస్కం మహీతలమ్॥౮.

నీవు ముందుగా నడిచేటప్పుడు, ఇతర రాజులు కూడా నీ సేవకులై, తమ ఉత్తరీయాలతో నేలపై ఉన్న ధూళిని తుడిచేవారు.

సోఽయం కపాలసంలగ్న-ఘటీఘటనిరన్తరే । మృతనిర్మాల్యసూత్రాన్తర్గూగ్కేశే సుదారుణే॥౮.

ఇప్పుడు ఇతని మెడకు కపాలం కట్టబడి ఉంది, విరిగిన కుండల దండ ధరించాడు, చనిపోయిన వారి మిగతా అవయవాలతో జుట్టు చిక్కుకొని, భయంకరంగా కనిపిస్తున్నాడు.

వసానిస్యన్దసంశుష్క-మహీపుటకమణ్డితే । భస్మాఙ్గారార్ధదగ్ధాస్థి-మజ్జాసఙ్ఘట్టభీషణే॥౮.

మాంసం కారిన మట్టితో కూడిన ముద్దను ధరించి, బూడిద, అగ్ని, అర్ధం కాలిన ఎముకలు, మజ్జతో కలసి భయానకంగా ఉన్నాడు.

గృధ్ర-గోమాయునాదార్తనష్టక్షుద్రవిహఙ్గమే । చితాధూమాతతిరుచా నీలీకృతదిగన్తరే॥౮.

గద్దలు, నక్కలు అరుపులతో బాధపడుతూ, చిన్న పక్షులు పారిపోయి, చితా పొగతో దిక్కులు నలుపుగా మారిపోయాయి.