మార్కణ్డేయపురాణమ్

శవానాం మూల్యకరణే పునర్నష్టస్మృతిర్యథా । మలినో జటిలః కృష్ణో లకుటీ విహ్వలో నృపః॥౮.

శవాలకు ధర వసూలు చేస్తూ ఉండగా, అతని జ్ఞాపకం మళ్లీ పోయింది. మురికిగా, జటలు పెంచుకుని, నల్లగా, చేతిలో కర్ర పట్టుకుని, అయోమయంగా ఆ రాజు తిరిగాడు.

నైవ పుత్రో న భార్యా తు తస్య వై స్మృతిగోచరే । నష్టోత్సాహో రాజ్యనాశాత్ శ్మశానే నివసంస్తదా॥౮.

ఆయనకు తన కుమారుడు, భార్య ఎవ్వరూ గుర్తుకు రాలేదు. రాజ్యం పోయిన బాధతో ఉత్సాహం అంతా మాయమై, అప్పట్లో శ్మశానంలోనే నివసించాడు.

అథాజగామ స్వసుతం మృతమాదాయ లాపినీ । భార్యా తస్య నరేన్ద్రస్య సర్పదష్టం హి బాలకమ్॥౮.

అప్పుడే, ఏడుస్తూ తన చనిపోయిన కుమారుడిని మోసుకొచ్చింది ఆ రాజు భార్య. ఆ చిన్నవాడిని పాము కాటు వేసింది.

హా వత్స ! హా పుత్ర ! శిశో ! ఇత్యేవం వదతీ ముహుః । కృశా వివర్ణా విమనాః పాంశుధ్వస్తశిరోరుహా॥౮.

హాయ్ బిడ్డా! హాయ్ కుమారుడా! ఓ చిన్నవాడా! అని మళ్లీ మళ్లీ పిలుస్తూ, క్షీణించి, రంగు తగ్గి, మనసు దిగులుతో, తలపై మట్టి అంటుకుని, ఆమె ఏడుస్తూ ఉండింది.

; రాజపత్న్యువాచ హా రాజన్నద్య బాలం త్వం పశ్య సోమం మహీతలే । రమమాణం పురా దృష్టం దుష్టాహినా మృతమ్॥౮.

రాణి ఇలా చెప్పింది: హాయ్ రాజా! ఈ రోజు భూమిపై పడుకుని ఉన్న నీ కుమారుడు సోమను చూడు. ఒకప్పుడు ఆడుకుంటూ కనిపించిన వాడిని, ఇప్పుడు దుష్ట పాము కాటు వేసి చంపింది.

తస్యా విలాపశబ్దం తమాకర్ణ్య స నరాధిపః । జగామ త్వరితోఽత్రేతి భవితా మృతకమ్బలః॥౮.

ఆమె విలాపం విని, ఆ రాజు త్వరగా అక్కడికి వెళ్లాడు. చనిపోయినవారిని కప్పే పని చేసేందుకు సిద్ధమయ్యాడు.

స తాం రోరుదతీం భార్యాం నాభ్యజానాత్తు పార్థివః । చిరప్రవాససన్తప్తాం పునర్జాతామివాబలామ్॥౮.

తన భార్య ఏడుస్తూ ఉండగా, రాజు ఆమెను గుర్తుపట్టలేకపోయాడు. చాలా కాలంగా వేరుగా ఉండి బాధపడుతూ, కొత్తగా పుట్టిన పిల్లలా కనిపించింది ఆమె.

సాపి తం చారుకేశాన్తం పురా దృష్ట్వా జటాలకమ్ । నాభ్యజానాన్నృపసుతా శుష్కవృక్షోపమం నృపమ్॥౮.

ఆమె కూడా, ఒకప్పుడు అందమైన జుట్టుతో కనిపించిన వాడిని ఇప్పుడు జటలు పెరిగినవాడిగా చూసి, ఆ రాజు కుమారుడిని ఎండిపోయిన చెట్టు లాంటి రాజును గుర్తించలేకపోయింది.

సోఽపి కృష్ణపటే బాలం దృష్ట్వాశీవిషపీడితమ్ । నరేన్ద్రలక్షణోపేతం చిన్తామాప నరేశ్వరః॥౮.

ఆ రాజు, నల్ల వస్త్రంలో చుట్టబడి, పాము విషంతో బాధపడుతున్న, రాజకుమారుని లక్షణాలు ఉన్న ఆ బాలుడిని చూసి లోతైన ఆలోచనలో పడ్డాడు.

అహో కష్టం నరేన్ద్రస్య కస్యాప్యేష కులే శిశుః । జాతో నీతః కృతాన్తేన కామప్యాశాం దురాత్మనా॥౮.

హాయ్! ఎంత దురదృష్టం! ఏ కుటుంబంలో ఈ బిడ్డ పుట్టాడు? ఇప్పుడు యముడు వచ్చి, ఎవరో ఒకరి ఆశను చెడగొట్టాడు.

ఏవం దృష్ట్వా హి మే బాలం మాతురుత్సఙ్గశాయినమ్ । స్మృతిమభ్యాగతో బాలో రోహితాశ్వోఽబ్జలోచనః॥౮.

తల్లి ఒడిలో పడుకుని ఉన్న ఆ బాలుడిని చూసి, నా కుమారుడు రోహితాశ్వుడు, పద్మాకర్షణ కన్నులతో, గుర్తుకు వచ్చాడు.

సోఽప్యేతామేవ మే వత్సో వయోఽవస్థాముపాగతః । నీతో యది న ఘోరేణ కృతాన్తేనాత్మనో వశమ్॥౮.

అతడూ, నా కుమారుడూ, ఇదే వయస్సు, ఇదే స్థితికి చేరాడు. భయంకరమైన యముడు అతన్ని తన వశంలోకి తీసుకుపోలేదని ఆశిస్తున్నాను.

; రాజపత్న్యువాచ హా వత్స ! కస్య పాపస్య అపధ్యానాదిదం మహత్ । దుః ఖమాపతితం ఘోరం యస్యాన్తో నోపలభ్యతే॥౮.

రాణి ఇలా చెప్పింది: హాయ్ బిడ్డా! ఎవరి పాపపు ఆలోచన వల్ల ఈ గొప్ప, భయంకరమైన దుఃఖం వచ్చిందో, దాని అంతు కనిపించడంలేదు.

హా నాథ ! రాజన్ ! భవతా మామనాశ్వాస్య దుః ఖితామ్ । క్వాపి సన్తిష్ఠతా స్థానే విశ్రబ్ధం స్థీయతే కథమ్॥౮.

హాయ్ ప్రభూ! రాజా! నేను బాధతో ఉన్నాను, నన్ను ఓదార్చు. ఇలాంటి స్థితిలో ఎక్కడైనా నిశ్చింతగా ఎలా ఉండగలం?

రాజ్యనాశః సుహృత్త్యాగో భార్యాతనయవిక్రయః । హరిశ్చన్ద్రస్య రాజర్షేః కిం విధే ! న కృతం త్వయా॥౮.

రాజ్యం పోయింది, స్నేహితులను వదిలిపెట్టాడు, భార్యను కుమారుడిని అమ్మాడు — ఓ విధీ! హరిశ్చంద్ర మహారాజుకు నువ్వు ఏం చేయలేదీ?

ఇతి తస్యా వచః శ్రుత్వా రాజా స్వస్థానతశ్చ్యుతః । ప్రత్యభిజ్ఞాయ దయితాం పుత్రఞ్చ నిధనం గతమ్॥౮.

ఆమె మాటలు విని, రాజు తన స్థానం నుండి కూలిపోయాడు. తన ప్రియ భార్యను, మరణించిన కుమారుని గుర్తుపట్టి బాధతో నిండిపోయాడు.

కష్టం శైవ్యేయమేషా హి స బాలోఽయమితీరయన్ । రురోద దుః ఖసన్తప్తో మూర్చ్ఛామభిజగామ చ॥౮.

"అయ్యో! ఇదే శైవ్య, ఇతనే నా బిడ్డ" అని రాజు విలపిస్తూ, దుఃఖంతో కన్నీళ్లు పెట్టి, చివరకు మూర్చపోయాడు.

సా చ తం ప్రత్యభిజ్ఞాయ తామవస్థాముపాగతమ్ । మూర్చ్ఛితా నిపపాతార్తా నిశ్చేష్టా ధరణీతలే॥౮.

ఆమె కూడా అతన్ని ఆ స్థితిలో చూసి, బాధతో, మూర్చపడి, చలనం లేకుండా నేలమీద పడిపోయింది.

చేతః సమ్ప్రాప్య రాజేన్ద్రో రాజపత్నీ చ తై సమమ్ । విలేపతుః సుసన్తప్తౌ శోకభారావపీడితౌ॥౮.

చేతనానికి వచ్చిన రాజు, రాణి ఇద్దరూ కలసి, తీవ్ర శోకభారంతో, గాఢంగా ఏడ్చారు.

; రాజోవాచ హా వత్స ! సుకుమారం తే స్వక్షిభ్రూనాసికాలకమ్ । పశ్యతో మే ముఖం దీనం హృదయం కిం న దీర్యతే॥౮.

రాజు ఇలా అన్నాడు: "అయ్యో నా బిడ్డా! నీ మృదువైన ముఖాన్ని, అందమైన కళ్లను, కనుబొమ్మలను, ముక్కును, నల్లటి జుట్టును చూస్తూ, నా హృదయం ఎందుకు పగలకపోతుంది?"

తాత ! తాతేతి మధురం బ్రువాణం స్వయమాగతమ్ । ఉపగుహ్య వదిష్యే కం వత్స ! వత్సేతి సౌహృదాత్॥౮.

"తాతా! తాతా!" అని మధురంగా పిలిచి, నన్ను చేరుకునే నువ్వు లేరు. ఇకపై నేను ఎవరిని ఆలింగనం చేసుకుని, "వత్సా! వత్సా!" అని ప్రేమగా పిలవాలి?

కస్య జానుప్రణీతేన పిఙ్గేన క్షితిరేణునా । మమోత్తరీయముత్సఙ్గం తథాఙ్గం మలమేష్యతి॥౮.

ఇకపై ఎవరి మోకాళ్ళు, పసుపు మట్టి అంటుకుని, నా పై వస్త్రాన్ని, నా శరీరాన్ని మురికిపెట్టబోతాయి? నువ్వు చేసినట్టు ఇంకెవరు చేస్తారు?

అఙ్గప్రత్యఙ్గసమ్భూతో మనోహృదయనన్దనః । మయా కుపిత్రా హా వత్స ! విక్రీతో యేన వస్తువత్॥౮.

నా శరీరంలో పుట్టినవాడా, నా మనసుకు ఆనందాన్ని ఇచ్చినవాడా! అయ్యో బిడ్డా! కోపంతో నిన్ను వస్తువులా అమ్మేశాను.

హృత్వా రాజ్యమశేషం మే ససాధనధనం మహత్ । దైవాహినా నృశంసేన దష్టో మే తనయస్తతః॥౮.

నా రాజ్యాన్ని, ధనాన్ని, సర్వసంపదను కోల్పోయి, దుర్దయమైన విధి అనే పాము కాటు వల్ల నా కుమారుడు కూడా నశించాడు.

అహం దైవాహిదష్టస్య పుత్రస్యాననపఙ్కజమ్ । నిరీక్షన్నపి ఘోరేణ విషేణాన్ధీకృతోఽధునా॥౮.

విధి పాము కాటుకు గురైన నా కుమారుని పద్మ ముఖాన్ని చూస్తూ, దాని భయంకరమైన విషంతో నేను కూడా అంధుడినయ్యాను.

ఏకముక్త్తవా తమాదాయ బాలకం బాష్పగద్గదః । పరిష్వజ్య చ నిశ్చేష్టో మూర్చ్ఛయా నిపపాత హ॥౮.

ఒక్క ముత్యంలాంటి తన బిడ్డను తీసుకుని, కన్నీళ్లతో గొంతు కట్టుకుని, రాజు ఆలింగనం చేసి, మూర్చతో చలనం లేకుండా పడిపోయాడు.

; రాజపత్న్యువాచ అయం స పురుషవ్యాఘ్రః స్వరేణైవోపలక్ష్యతే । విద్వజ్జనమనశ్చన్ద్రో హరిశ్చన్ద్రో న సంశయః॥౮.

రాణి ఇలా అనింది: "ఇతడే ఆ పురుషశార్దూలుడు. స్వరంతోనే గుర్తుపడతారు. ఇతడే హరిశ్చంద్రుడు, పండితులకు చంద్రుడు. దీనిలో సందేహమే లేదు."

తథాస్య నాసికా తుఙ్గా అగ్రతోఽధోముఖం గతా । దన్తాశ్చ ముకులప్రఖ్యాః ఖ్యాతకీర్తేర్మహాత్మనః॥౮.

ఇతని ముక్కు ఎత్తుగా, ముందుకు వంగినట్లుగా ఉంది. దంతాలు మొగ్గలవంటి తెల్లగా మెరిసిపోతున్నాయి. ఇతడు పేరుగాంచిన మహాత్ముడు.

శ్మశానమాగతః కస్మాదద్యైష స నరేశ్వరః । అపహాయ పుత్రశోకం సాపశ్యత్ పతితం పతిమ్॥౮.

ఈ నరేశ్వరుడు ఈ రోజు శ్మశానానికి ఎందుకు వచ్చాడు? కుమారుని శోకాన్ని పక్కనపెట్టి, తన భర్తను పడిపోయినవాడిగా చూసింది.