మార్కణ్డేయపురాణమ్

విశ్వామిత్రే గతే రాజా భయశోకాబ్ధిమధ్యగః । సర్వాకారం వినిశ్చిత్య ప్రోవాచోచ్చైరధోముఖః॥౮.

విశ్వామిత్రుడు వెళ్లిపోయిన తర్వాత, రాజు భయంతో, దుఃఖంతో మునిగిపోయి, అన్ని మార్గాలు ఆలోచించి, తలవంచి, పెద్దగా మాట్లాడాడు.

విత్తక్రీతేన యో హ్యర్థో మయా ప్రేష్యేణ మానవః । స బ్రవీతు త్వరాయుక్తో యావత్ తపతి భాస్కరః॥౮.

నేను ధనంతో కొనుగోలు చేసిన పనివాడు, అతను త్వరగా చెప్పాలి — సూర్యుడు అస్తమించేలోపు, అతడిని ఏ పని కోసం కొనుగోలు చేశామో చెప్పాలి.

అథాజగామ త్వరితో ధర్మశ్చణ్డాలరూపధృక్ । దుర్గన్ధో వికృతో రూక్షః శ్మశ్రులో దన్తురో ఘృణీ॥౮.

అప్పుడే ధర్ముడు చండాల రూపంలో, దుర్వాసనతో, వంకరగా, కఠినంగా, గడ్డంతో, పెద్ద పళ్ళతో, భయంకరంగా, త్వరగా వచ్చాడు.

కృష్ణో లమ్బోదరః పిఙ్గరూక్షాక్షః పరుషాక్షరః । గృహీతపక్షిపుఞ్జశ్చ శవమాల్యైరలఙ్కృతః॥౮.

అతడు నల్లగా, పొట్ట పెద్దగా, గోధుమ రంగు, రుద్రంగా ఉన్న కళ్లతో, కఠినంగా మాట్లాడే వాడిగా, రెక్కల మూట పట్టుకుని, శవాల మాలలు వేసుకుని కనిపించాడు.

కపాలహస్తో దీర్ఘాస్యో భైరవోఽతివదన్ ముహుః । శ్వగణాభివృతో ఘోరో యష్టిహస్తో నిరాకృతిః॥౮.

తన చేతిలో కపాలం, పొడవాటి ముఖం, భయంకరంగా, నిత్యం నోరు తెరిచి, కుక్కల గుంపు చుట్టూ, చేతిలో దండతో, భయానక రూపంలో ఉన్నాడు.

; చణ్డాల ఉవాచ అహమర్థో త్వయా శీఘ్రం కథయస్వాత్మవేతనమ్ । స్తోకేన బహునా వాపి యేన వై లభ్యతే భవాన్॥౮.

చండాలుడు ఇలా అన్నాడు: నన్ను నువ్వే కొనుగోలు చేశావు. త్వరగా చెప్పు, నిన్ను ఎంత ధనానికి అమ్ముకోవాలి — తక్కువైనా, ఎక్కువైనా — ఎంతకు నువ్వు దొరుకుతావో చెప్పు.

; పక్షిణ ఊచుః తం తాదృశమథాలక్ష్య క్రూరదృష్టిం సునిష్ఠురమ్ । వదన్తమతిదుః శీలం కస్త్వమిత్యాహ పార్థివః॥౮.

పక్షులు ఇలా చెప్పాయి: అతడిని అలా దుర్దృష్టితో, కఠినంగా, దుర్మార్గంగా మాట్లాడుతుంటే చూసి, రాజు — "నువ్వెవరు?" అని అడిగాడు.

; చణ్డాల ఉవాచ చణ్డాలోఽహమిహాఖ్యాతః ప్రవీరేతి పురోత్తమే । విఖ్యాతో వధ్యవధకో మృతకమ్బలహారకః॥౮.

చండాలుడు ఇలా అన్నాడు: నన్ను ఇక్కడ చండాలుడని పిలుస్తారు, ఈ పట్టణంలో ప్రవీరుడని అంటారు. నేను శిక్షించేవాడిగా, శవాల బట్టలు తీసేవాడిగా ప్రసిద్ధి పొందాను.

; హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ నాహం చణ్డాలదాసత్వమిచ్ఛేయం సువిగర్హితమ్ । వరం సాపాగ్నినా దగ్ధో న చణ్డాలవశం గతః॥౮.

హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: నేను చండాలుడి దాసత్వాన్ని ఎప్పటికీ కోరను, అది చాలా నిందించదగినది. శాపంతో అగ్నిలో కాలిపోవడం మంచిది కానీ చండాలుడి వశమవడం కన్నా కాదు.

; పక్షిణ ఊచుః తస్యైవం వదతః ప్రాప్తో విశ్వామిత్రస్తపోనిధిః । కోపామర్షవివృతాక్షః ప్రాహ చేదం నరాధైపమ్॥౮.

పక్షులు ఇలా చెప్పాయి: అతను అలా మాట్లాడుతుండగా, తపస్సులో నిలయమైన విశ్వామిత్రుడు కోపంతో, అసహనంతో కళ్లు పెద్దవిగా చేసుకుని వచ్చి రాజును ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ చణ్డాలోఽయమనల్పం తే దాతుం విత్తముపస్థితః । కస్మాన్న దీయతే మహ్యమశేషా యజ్ఞదక్షిణా॥౮.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: ఈ చండాలుడు నీకు చాల ధనం ఇవ్వడానికి వచ్చాడు. మరి యజ్ఞానికి కావలసిన మొత్తం దక్షిణా నాకు ఎందుకు ఇవ్వడం లేదు?

; హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ భగవన్ ! సూర్యవంశోత్థమాత్మానం వేద్మే కౌశిక । కథం చణ్డాలదాసత్వం గమిష్యే విత్తకాముకః॥౮.

హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: భగవంతుడా! నేను సూర్యవంశంలో పుట్టినవాడిని, కౌశికా! ధనానికి ఆశపడి నేను చండాలుడి దాసుడిగా ఎలా మారగలను?

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ యది చణ్డాలవిత్తం త్వమాత్మవిక్రయజం మమ । న ప్రదాస్యసి కాలేన శాప్స్యామి త్వామసంశయమ్॥౮.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: నువ్వు చండాలుడి దగ్గర నుండి నీను అమ్ముకుని సంపాదించిన ధనాన్ని నాకు సమయానికి ఇవ్వకపోతే, నిన్ను తప్పకుండా శపిస్తాను.

; పక్షిణ ఊచుః హరిశ్చన్ద్రస్తతో రాజా చిన్తావస్థితజీవితః । ప్రసీదేతి వదన్ పాదావృషేర్జగ్రాహ విహ్వలః॥౮.

పక్షులు ఇలా చెప్పాయి: ఆ సమయంలో హరిశ్చంద్రుడు ఆందోళనతో జీవితం గడిపి, వణికిపోతూ, మునివర్యుడి పాదాలు పట్టుకుని, "దయచేయండి" అని వేడుకున్నాడు.

దాసోఽస్మ్యార్తోఽస్మి భీతోఽస్మి త్వద్భక్తశ్చ విశేషతః । కురు ప్రసాదం విప్రర్షే కష్టశ్చణ్డాలసఙ్కరః॥౮.

నేను నీ దాసుడిని, బాధపడుతున్నాను, భయపడుతున్నాను, ముఖ్యంగా నీ భక్తుడిని. మహర్షీ! దయచూపు. ఈ చండాలుడితో కలయిక నాకు భయంకరంగా ఉంది.

భవేయం విత్తశేషేణ సర్వకర్మకరో వశః । తవైవ మునిశార్దూల ! ప్రేష్యశ్చిత్తానువర్తకః॥౮.

మహర్షీ ! మిగిలిన ధనంతో నేను నీ చెప్పిన పనులన్నీ చేస్తాను. నీకు సేవకుడిగా, నీ మనసుకు అనుగుణంగా ఉండిపోతాను.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ యది ప్రేష్యో మమ భవాన్ చణ్డాలాయ తతో మయా । దాసభావమనుప్రాప్తో దత్తో విత్తార్బుదేన వై॥౮.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: నువ్వు నా సేవకుడిగా ఉంటే, నేను నిన్ను చండాలుడికి అప్పగించాను. దానికి బదులుగా అతడిచేత ఎన్నో కోట్లు సంపాదించాను. ఇప్పుడు నువ్వు奴奴గా అతని వద్దకు వెళ్ళాలి.

; పక్షిణ ఊచుః ఏకముక్తే తదా తేన శ్వపాకో హృష్టమానసః । విశ్వామిత్రాయ తద్ద్రవ్యం దత్త్వా బద్ధ్వా నరేశ్వరమ్॥౮.

పక్షులు ఇలా అన్నారు: ఇది వినగానే ఆ చండాలుడు ఎంతో ఆనందంతో ఆ ధనాన్ని విశ్వామిత్రునికి ఇచ్చి, రాజును బంధించాడు.

దణ్డప్రహారసమ్భ్రాన్తమతీవ వ్యాకులేన్ద్రియమ్ । ఇష్టబన్ధువియోగార్తమనయన్నిజపత్తనమ్॥౮.

కర్రతో కొట్టించబడిన రాజు, మనసు గందరగోళంగా, ఇంద్రియాలు కలవరంతో, ప్రియమైన బంధువుల నుంచి వేరు పడిన బాధతో, తన పట్టణానికి తీసుకెళ్లబడ్డాడు.

హరిశ్చన్ద్రస్తతో రాజా వసంశ్చణ్డాలపత్తనే । ప్రాతర్మధ్యాహ్నసమయే సాయఞ్చైతదగాయత॥౮.

తర్వాత హరిశ్చంద్రుడు చండాలపట్టణంలో నివసిస్తూ, ప్రతి ఉదయం, మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం ఇలా పాడేవాడు.

బాలా దీనముఖీ దృష్ట్వా బాలం దీనముఖం పురః । మాం స్మరత్యసుఖావిష్టా మోచయిష్యతి నౌ నృపః॥౮.

దుఃఖంతో ఉన్న బాలుడిని, ముఖంలో విషాదం ఉన్న బాలికను చూస్తూ, బాధలో ఉన్న ఆమె నన్ను గుర్తు చేసుకుంటుంది; రాజు మమ్మల్ని తప్పించగలడు అని ఆశపడతాను.

ఉపాత్తవిత్తో విప్రాయ దత్త్వా విత్తమతోఽధికమ్ । న సా మాం మృగశావాక్షీ వేత్తి పాపతరం కృతమ్॥౮.

సంపాదించిన ధనాన్ని బ్రాహ్మణునికి మరింతగా ఇచ్చాను; అయినా, ఆ మృగశావాక్షి నేను చేసిన పెద్ద పాపాన్ని తెలియదు.

రాజ్యనాశః సుహృత్త్యాగో భర్యాతనయవిక్రయః । ప్రాప్తా చణ్డాలతా చేయమహో దుః ఖపరమ్పరా॥౮.

రాజ్యాన్ని కోల్పోయాను, స్నేహితులను వదిలేశాను, భార్య, కుమారుడిని అమ్ముకున్నాను, ఇప్పుడు చండాలుడిగా మారాను — అయ్యో, ఎంతటి బాధల పరంపర!

ఏవం స నివసన్ నిత్యం సస్మార దయితం సుతమ్ । ఆర్యాఞ్చాత్మసమావిష్టాం హృతసర్వస్వ ఆతురః॥౮.

అలా అక్కడ నివసిస్తూ, తన ప్రియమైన కుమారుడిని, తన ప్రాణంతో సమానమైన ఆర్యను, అన్నీ కోల్పోయిన బాధతో, ఎప్పుడూ గుర్తు చేసుకుంటూ ఉండేవాడు.

కస్యచిత్త్వథ కాలస్య మృతచేలాపహారకః । హరిశ్చన్ద్రోఽభవద్రాజా శ్మశానే తద్వశానుగః॥౮.

కొంతకాలం తర్వాత, హరిశ్చంద్రుడు చండాలుని ఆజ్ఞతో శ్మశానంలో మృతుల వస్త్రాలను సేకరించేవాడయ్యాడు.

చణ్డాలేనానుశిష్టశ్వ మృతచేలాపహారిణా । శవాగమనమన్విచ్ఛన్నిహ తిష్ఠ దివానిశమ్॥౮.

మృతుల వస్త్రాలు తీసుకునే చండాలుడు చెప్పినట్లు, హరిశ్చంద్రుడు అక్కడ రాత్రింబవళ్ళు శవాలు వచ్చేలా ఎదురుచూస్తూ ఉండేవాడు.

ఇదం రాజ్ఞేఽపి దేయఞ్చ షడ్భాగన్తు శవం ప్రతి । త్రయస్తు మమ భాగాః స్యుర్ద్వో భాగౌ తవ వేతనమ్॥౮.

ఈ శవానికి రాజుకూ ఒక ఆరవ భాగం ఇవ్వాలి; మూడు భాగాలు నాకు, రెండు భాగాలు నీకు జీతంగా వస్తాయి.

ఇతి ప్రతిసమాదిష్టో జగామ శవమన్దిరమ్ । దిశన్తు దక్షిణాం యత్ర వారాణస్యాం స్థితం తదా॥౮.

ఇలా ఆజ్ఞాపించబడిన హరిశ్చంద్రుడు, అప్పట్లో వారాణసిలో ఉన్న దక్షిణా గృహానికి, అంటే మృతుల ఇంటికి వెళ్లాడు.

శ్మశానం ఘోరసంనాదం శివాశతసమాకులమ్ । శవమౌలిసమాకీర్ణం దుర్గన్ధం బహుధూమకమ్॥౮.

ఆ శ్మశానం భయానకమైన శబ్దాలతో, శివుని భక్తులతో నిండిపోయి, శవాల గుట్టలతో, దుర్వాసనతో, పొగతో నిండి ఉండేది.