మార్కణ్డేయపురాణమ్

యది మే శక్యతే వాణీ వక్తుమీదృక్ సుదుర్వచః । ఏవముక్త్వా తతో భార్యాం గత్వా నాగరమాతురః । బాష్పాపిహితకణ్ఠాక్షస్తతో వచనమబ్రవీత్॥౮.

'ఇంత కఠినమైన మాటను నేను చెప్పగలిగితే...' అని చెప్పి, ఆ బాధతో రాజు భార్యతో కలిసి పట్టణానికి వెళ్లాడు. కన్నీళ్లతో గొంతు, కళ్లూ నిండిపోయి, ఇలా అన్నాడు.

; రాజోవాచ భో భో నాగరికాః సర్వే శృణుధ్వం వచనం మమ । కిం మాం పృచ్ఛథ కస్త్వం భో నృశంసోఽహమమానుషః॥౮.

రాజు ఇలా అన్నాడు: 'ఓ పట్టణవాసులారా! నా మాట వినండి. ఎవరు నేను అని అడుగుతున్నారు? నేను క్రూరుడు, మానవత్వం లేని వాడిని.'

రాక్షసో వాతికఠినస్తతః పాపతరోఽపి వా । విక్రేతుం దయితాం ప్రాప్తో యో న ప్రాణాంస్త్యజామ్యహమ్॥౮.

'నేను రాక్షసుడిలా, హృదయం కఠినంగా ఉన్నవాడిని, ఇంకా పాపిష్టుడిని కూడా. ఎందుకంటే నా ప్రాణాలకంటే ప్రియమైన భార్యను అమ్మడానికి వచ్చాను, అయినా నా ప్రాణాలు విడిచిపెట్టడం లేదు.'

యది వః కస్యచిత్ కార్యం దాస్యా ప్రాణేష్టయా మమ । స బ్రీవీతు త్వరాయుక్తో యావత్ సన్ధారయామ్యహమ్॥౮.

'మీలో ఎవరికైనా పనికోసం, నా ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన దాసిని కావాలంటే, నేను ఇంకా తట్టుకోగలిగేంతవరకు త్వరగా చెప్పండి.'

; పక్షిణ ఊచుః అథ వృద్ధో ద్విజః కశ్చిదాగత్యాహ నరాధిపమ్ । సమర్పయస్వ మే దాసీమహం క్రేతా ధనప్రదః॥౮.

అప్పుడు ఒక వృద్ధ బ్రాహ్మణుడు వచ్చి రాజుతో ఇలా అన్నాడు: 'నువ్వు నీ భార్యను నాకు దాసిగా ఇవ్వు. నేను కొనుగోలుదారిని, ధనం కూడా ఇస్తాను.'

అస్తి మే విత్తమస్తోకం సుకుమారీ చ మే ప్రియా । గృహకర్మ న శక్నోతి కర్తుమస్మాత్ ప్రయచ్ఛ మే॥౮.

'నాకు కొంత ధనం ఉంది. నా భార్య చాలా సున్నితంగా ఉంటుంది. ఆమె ఇంటిపనులు చేయలేను. అందుకే నువ్వు నీ భార్యను నాకు ఇవ్వు.'

కర్మణ్యతా-వయో-రూప-శీలానాం తవ యోషితః । అనురూపమిదం విత్తం గృహాణార్పయ మేఽబలామ్॥౮.

'నీ భార్యకు ఉన్న శక్తి, వయస్సు, అందం, స్వభావానికి తగినంత ధనం ఇది. దీన్ని తీసుకుని, ఆమెను నాకు అప్పగించు.'

ఏవముక్తస్య విప్రేణ హరిశ్చన్ద్రస్య భూపతేః । వ్యదీర్యత మనో దుః ఖాన్న చైనం కిఞ్చిదబ్రవీత్॥౮.

ఆ బ్రాహ్మణుడు ఇలా చెప్పగానే, హరిశ్చంద్రుని మనసు దుఃఖంతో చీలిపోయింది. అతడు ఏమీ చెప్పలేక మౌనంగా ఉన్నాడు.

తతః స విప్రో నృపతేర్వల్కలాన్తే దృఢం ధనమ్ । బద్ధ్వా కేశేష్వథాదాయ నృపపత్నీమకర్షయత్॥౮.

తర్వాత ఆ బ్రాహ్మణుడు తన వస్త్రపు చివరలో ధనాన్ని బలంగా కట్టి, ఆమె జుట్టు పట్టుకుని, రాజపత్నిని లాక్కెళ్లాడు.

రురోద రోహితాశ్వోఽపి దృష్ట్వా కృష్టాం తు మాతరమ్ । హస్తేన వస్త్రమాకర్షన్ కాకపక్షధరః శిశుః॥౮.

తన తల్లిని లాగిపోతుంటే, కాకపక్షాల్లాంటి జుట్టు ఉన్న చిన్నారి రోహితాశ్వుడు కూడా ఏడ్చాడు. చేతితో అమ్మ చీరను పట్టుకుని విడువకుండానే కన్నీళ్లు పెట్టుకున్నాడు.

; రాజపత్న్యువాచ ముఞ్చార్య ముఞ్చ తావన్మాం యావత్పశ్యామ్యహం శిశుమ్ । దుర్లభం దర్శనం తాత పునరస్య భవిష్యతి॥౮.

రాణి ఇలా అంది: 'ఆర్యా! దయచేసి నన్ను కొద్దిసేపు వదిలేయండి. నా బిడ్డను ఒక్కసారి చూడాలని ఉంది. తాత! మళ్లీ అతడిని చూడటం నాకు చాలా కష్టం.'

పశ్యైహి వత్స మామేవం మాతరం దాస్యతాం గతామ్ । మాం మా స్ప్రార్క్షో రాజపుత్ర ! అస్పృశ్యాహం తవాధునా॥౮.

నా బిడ్డా! నన్ను ఇప్పుడు దాసిగా తీసుకెళ్తున్నారు. నన్ను ఇలా చూసుకో. రాజకుమారుడా! నన్ను ఇకపై తాకవద్దు. ఇప్పుడు నేను నీకు అందని వాడిని.

తతః స బాలః సహసా దృష్ట్వా కృష్టాం తు మాతరమ్ । సమభ్యధావదమ్బేతి రుదన్ సాస్త్రావిలేక్షణః॥౮.

తల్లి లాగిపోతున్నదాన్ని చూసి, ఆ చిన్నారి ఒక్కసారిగా 'అమ్మా!' అని అరుస్తూ కన్నీళ్లతో పరుగెత్తాడు.

తమాగతం ద్విజః క్రోధాద్వాలమభ్యాహనత్ పదా । వదంస్తథాపి సోఽమ్బేతి నైవాముఞ్చత మాతరమ్॥౮.

ఆ బాలుడు దగ్గరకు వచ్చేసరికి, బ్రాహ్మణుడు కోపంతో తన కాలితో కొట్టాడు. అయినా ఆ బిడ్డ 'అమ్మా!' అని ఏడుస్తూనే తల్లిని విడువలేదు.

; రాజపత్న్యువాచ ప్రసాదం కురు మేం నాథ క్రీణీష్వేమం చ బాలకమ్ । క్రీతాపి నాహం భవతో వినైనం కార్యసాధికా॥౮.

రాణి ఇలా అంది: 'ప్రభూ! దయచూపండి. ఈ బిడ్డను కూడా కొనండి. నేను మిమ్మల్ని సేవించాలంటే ఇతడిని లేకుండా చేయలేను.'

ఇత్థం మమాల్పభాగ్యాయాః ప్రసాదసుముఖో భవ । మాం సంయోజయ బాలేన వత్సేనేవ పయస్వినీమ్॥౮.

నాకు అంత దురదృష్టం వచ్చినా, దయచూపండి. ఆవును దూడతో కలిపినట్టు, నన్ను నా బిడ్డతో కలిపి ఉంచండి.

; బ్రాహ్మణ ఉవాచ గృహ్యతాం విత్తమేతత్ తే దీయతాం బాలకో మమ । స్త్రీపుంసోర్ధర్మశాస్త్రజ్ఞైః కృతమేవ హి వేతనమ్ । శతం సహస్రం లక్షం చ కోటిమూల్యం తథా పరైః॥౮.

బ్రాహ్మణుడు ఇలా అన్నాడు: 'ఈ ధనం తీసుకో. బిడ్డను నాకు ఇవ్వు. మగవారు, ఆడవారు ఎలా కొనాలి అని ధర్మశాస్త్రంలో చెప్పినట్టు, వంద, వెయ్యి, లక్ష, కోటి ఎంతైనా ధర నిర్ణయించబడింది.'

; పక్షిణ ఊచుః తథైవ తస్య తద్విత్తం బద్ధ్వోత్తరపటే తతః । ప్రగృహ్య బాలకం మాత్రా సహైకస్థమబన్ధయత్॥౮.

పక్షులు ఇలా అన్నాయి: 'ఆ ధనాన్ని పై వస్త్రంలో కట్టి, తల్లి బిడ్డలను కలిపి ఒకేసారి బంధించాడు.'

నీయమానౌ తు తౌ దృష్ట్వా భార్యా-పుత్రౌ స పార్థివః । విలలాప సుదుః ఖార్తో నిః శ్వస్యోష్ణం పునః పునః॥౮.

తన భార్య, కుమారుడిని తీసుకెళ్తున్నదాన్ని చూసి, ఆ రాజు తీవ్రమైన దుఃఖంతో గుండె పగిలేలా ఏడుస్తూ, మళ్లీ మళ్లీ వేడిగా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ విలపించాడు.

యాం న వాయుర్న చాదిత్యో నేన్దుర్న చ పృథగ్జనః । దృష్టవన్తః పురా పత్నీం సేయం దాసీత్వమాగతా॥౮.

ఈమెను గాలీ, సూర్యుడూ, ఇతరులు కూడా ఎప్పుడూ చూడలేదు. అలాంటి నా భార్య ఇప్పుడు దాసిగా మారిపోయింది.

సూర్యవంశప్రసూతోఽయం సుకుమారకరాఙ్గులిః । సమ్ప్రాప్తో విక్రయం బాలో ధిఙ్మామస్తు సుదుర్మతిమ్॥౮.

సూర్యవంశంలో పుట్టిన, మృదువైన చేతులు, వేళ్లు ఉన్న ఈ బిడ్డను నేను అమ్మేశాను. నా చెడు మనసుకు నాకే సిగ్గు.

హా ప్రియే ! హా శిశో ! నత్స ! మమానార్యస్య దుర్నయైః । దైవాధీనాం దశాం ప్రాప్తో న మృతోఽస్మి తథాపి ధిక్॥౮.

హాయ్ ప్రియమైనవాడా! హాయ్ బిడ్డా! నా దుర్మార్గపు పనుల వల్ల మీరు ఇంత దుస్థితికి వచ్చారు. అయినా నేను చనిపోలేకపోతున్నాను — నాకే నింద.

; పక్షిణ ఊచుః ఏవం విలపతో రాజ్ఞః స విప్రోఽన్తరధీయత । వృక్షగేహాదిభిస్తుఙ్గైస్తావాదాయ త్వరాన్వితః॥౮.

పక్షులు ఇలా అన్నాయి: 'రాజు ఇలా విలపిస్తున్నప్పుడు, ఆ బ్రాహ్మణుడు వారిని తీసుకుని, ఎత్తయిన చెట్లు, ఇళ్లు దాటి వేగంగా కనిపించకుండా పోయాడు.'

విశ్వామిత్రస్తతః ప్రాప్తో నృపం విత్తమయాచత । తస్మై సమర్పయామాస హరిశ్చన్ద్రోఽపి తద్ధనమ్॥౮.

ఆ తరువాత విశ్వామిత్రుడు వచ్చి, రాజును చూసి ధనం అడిగాడు. హరిశ్చంద్రుడు ఆ ధనాన్ని ఆయనకు అప్పగించాడు.

తద్విత్తం స్తోకమాలోక్య దారవిక్రయసమ్భవమ్ । శోకాభిభూతం రాజానం కుపితః కౌశికోఽబ్రవీత్॥౮.

తన భార్య, బిడ్డను అమ్మి వచ్చిన తక్కువ ధనాన్ని చూసి, ఆ రాజు దుఃఖంతో ఉన్నప్పుడు, కోపంతో కౌశికుడు ఇలా అన్నాడు.

క్షత్రబన్ధో ! మమేమాం త్వం సదృశీం యజ్ఞదక్షిణామ్ । మన్యసే యది తత్ క్షిప్రం పశ్య త్వం మే బలం పరమ్॥౮.

'నీతి తప్పిన క్షత్రియా! ఇది నాకు తగిన యజ్ఞఫలం అనుకుంటే, వెంటనే నా గొప్ప శక్తిని చూడు.'

తపసోఽత్ర సుతప్తస్య బ్రాహ్మణ్యస్యామలస్య చ । మత్ప్రభావస్య చోగ్రస్య శుద్ధస్యాధ్యయనస్య చ॥౮.

'ఇక్కడ నా ఘోరమైన తపస్సు, పవిత్రమైన బ్రాహ్మణత్వం, ఉగ్రమైన శక్తి, నిష్కళంకమైన విద్యా బలం చూపిస్తాను.'

అన్యాం దాస్యామి భగవన్ ! కాలః కశ్చిత్ప్రతీక్ష్యతామ్ । సామ్ప్రతం నాస్తి విక్రీతా పత్నీ పుత్రశ్చ బాలకః॥౮.

భగవంతుడా! ఇంకొంత సమయం ఆగండి, నేను ఇంకొకరిని ఇస్తాను. ఇప్పుడైతే నా భార్యను అమ్మేశాను, నా కుమారుడు ఇంకా చిన్నవాడు.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ చతుర్భాగః స్థితో యోఽయం దివసస్య నరాధిప । ఏష ఏవ ప్రతీక్ష్యో మే వక్తవ్యం నోత్తరం త్వయా॥౮.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: రాజా! ఈ రోజు నాలుగవ భాగం మాత్రమే మిగిలింది. అంతవరకే నేను వేచి ఉంటాను. ఇకమీదట నువ్వు ఏమీ చెప్పకూడదు.