మార్కణ్డేయపురాణమ్

శయానం భువి తం దృష్ట్వా హరిశ్చన్ద్రం మహీపతిమ్ । ఉవాచేదం సకరుణం రాజపత్నీ సుదుః ఖితా॥౮.

హరిశ్చంద్రుడు నేలపై పడివున్నాడని చూసి, అతని భార్య తీవ్రమైన దుఃఖంతో, కరుణతో ఇలా చెప్పింది.

; పత్న్యువాచ హా మహారజా కస్యేదమపధ్యానముపస్థితమ్ । యత్ త్వం నిపతితో భూమౌ రాఙ్కవాస్తరణోచితః॥౮.

"హాయ్ మహారాజా! నీకు ఈ దుఃఖం ఎందుకు వచ్చింది? రాజసభల్లో విశ్రాంతి తీసుకునే నువ్వు, ఇప్పుడు నేలపై పడివున్నావు!"

యేన కోట్యగ్రగోవిత్తం విప్రాణామపవర్జితమ్ । స ఏష పృథివీనాథో భూమౌ స్వపితి మే పతిః॥౮.

"కోట్లాది గోవుల సంపదను కలిగి, బ్రాహ్మణులకు హాని చేయని ఈ భూమిపతి, నా భర్త, ఇప్పుడు నేలపై పడుకుని ఉన్నాడు."

హా కష్టం కిం తవానేన కృతం దేవ ! మహీక్షితా । యదిన్ద్రోపేన్ద్రతుల్యోఽయం నీతః ప్రస్వాపనీం దశామ్॥౮.

"హాయ్! దేవా, నీవు ఏ తప్పు చేశావు? ఇంద్రునికీ ఉపేంద్రునికీ సమానమైన నీవు, ఇంత దయనీయ స్థితికి ఎందుకు వచ్చావు?"

ఇత్యుక్త్వా సాపి సుశ్రోణీ మూర్చ్ఛితా నిపపాత హ । భర్తృదుః ఖమహాభారేణాసహ్యేన నిపీడితా॥౮.

ఇలా చెప్పి, అందమైన నడుము కల ఆమె కూడా భర్త దుఃఖాన్ని తట్టుకోలేక మూర్చపోయి నేలపై పడిపోయింది.

తౌ తథా పతితౌ భూమావనాథౌ పితరౌ శిశుః । దృష్ట్వాత్యన్తం క్షుధావిష్టః ప్రాహ వాక్యం సుదుః ఖితః॥౮.

తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ ఇలా నేలపై సహాయంలేకుండా పడివున్నారని చూసి, ఆ చిన్నవాడు తీవ్రమైన ఆకలితో బాధపడుతూ ఇలా అన్నాడు.

తాత తాత ! దదస్వాన్నమమ్బామ్బ ! భోజనం దద । క్షున్మే బలవతీ జాతా జిహ్వాగ్రం శుష్యతే తథా॥౮.

"నాన్నా! నాన్నా! నాకు అన్నం ఇవ్వు! అమ్మా! అమ్మా! నాకు తినడానికి ఏదైనా ఇవ్వు! నాకు ఆకలి ఎక్కువగా ఉంది, నాలుక ఎండిపోతుంది."

; పక్షిణ ఊచుః ఏతస్మిన్నన్తరే ప్రాప్తో విశ్వామిత్రో మహాతపాః । దృష్ట్వా తు తం హరిశ్చన్ద్రం పతితం భువి మూర్చ్ఛితమ్॥౮.

అంతలో మహాతపస్వి విశ్వామిత్రుడు అక్కడికి వచ్చాడు. హరిశ్చంద్రుడు నేలపై మూర్చపోయి పడివున్నాడని చూశాడు.

స వారిణా సమభ్యుక్ష్య రాజానమిదమబ్రవీత్ । ఉత్తిష్ఠోతిష్ఠ రాజేన్ద్ర తాం దదస్వేష్టదక్షిణామ్॥౮.

విశ్వామిత్రుడు నీళ్లు చల్లి, "రాజేంద్రా! లేవు, లేవు! నీవు ఇచ్చే దక్షిణను ఇప్పుడే ఇవ్వు" అని అన్నాడు.

ఋణం ధారయతో దుః ఖమహన్యహని వర్ధన్తే । ఆప్యాయ్యమానః స తదా హిమశీతేన వారిణా॥౮.

"ఋణం ఉన్నవాడికి దుఃఖం రోజుకో రోజు పెరుగుతూనే ఉంటుంది." అలా చల్లని నీళ్లతో చైతన్యం పొందిన రాజును ఇలా ఉద్దేశించి అన్నాడు.

అవాప్య చేతనాం రాజా విశ్వామిత్రమవేక్ష్య చ । పునర్మోహం సమాపేదే స చ క్రోధం యయౌ మునిః॥౮.

రాజు చైతన్యం పొందిన తర్వాత విశ్వామిత్రుని చూశాడు. మళ్లీ మూర్చపోయాడు. అప్పుడు ఆ ముని కోపంతో నిండిపోయాడు.

స సమాశ్వాస్య రాజానం వాక్యమాహ ద్విజోత్తమః । దీయతాం దక్షిణా సా మే యది ధర్మమవేక్షసే॥౮.

ఆ బ్రాహ్మణుడు రాజును ఓదార్చి ఇలా అన్నాడు: 'రాజా! నీకు ధర్మంపై నమ్మకం ఉంటే నాకు నా దక్షిణా ఇవ్వాలి.'

సత్యేనార్కః ప్రతపతి సత్యే తిష్ఠతి మేదినీ । సత్యం చోక్తం పరో ధర్మః స్వర్గః సత్యే ప్రతిష్ఠితః॥౮.

సత్యం వల్ల సూర్యుడు ప్రకాశిస్తాడు, సత్యంపైనే భూమి నిలబడింది. సత్యమే పరమధర్మం అని చెబుతారు, స్వర్గం కూడా సత్యంపై ఆధారపడి ఉంది.

అశ్వమేధసహస్రం చ సత్యం చ తులయా ధృతమ్ । అశ్వమేధసహస్రాద్ధి సత్యమేవ విశిష్యతే॥౮.

వెయ్యి అశ్వమేధ యాగాలు, ఒక సత్యవాక్యాన్ని తూకంలో వేసినా, సత్యమే వాటన్నింటికన్నా గొప్పది.

అథవా కిం మమైతేన సామ్నా ప్రోక్తేన కారణమ్ । అనార్త్యే పాపసఙ్కల్పే క్రూరే చానృతవాదిని॥౮.

లేకపోతే, ఇలాంటి మృదువైన మాటలు చెప్పడం నాకు ఏ ఉపయోగం? దురుద్దేశ్యంతో, దుర్మార్గంగా, అబద్ధాలు చెప్పే, దరిద్రుడైనవాడికి మాట్లాడటం ఎందుకు?

త్వయి రాజ్ఞి ప్రభవతి సద్భావః శ్రూయతామయమ్ । అద్య మే దక్షిణాం రాజన్ న దాస్యతి భవాన్ యది॥౮.

రాజా! నీ చేతిలో అధికారముంది. విను, నేడు నాకీ దక్షిణా ఇవ్వకపోతే—

అస్తాచలం ప్రయాతేర్ఽకే శప్స్యామి త్వాం తతో ధ్రువమ్ । ఇత్యుక్త్వా స యయౌ విప్రో రాజా చాసీద్భయాతురః॥౮.

'సూర్యుడు పడమటి కొండ వెనుకకి అస్తమించగానే, నేను నిన్ను శపిస్తాను. అప్పుడు అది తప్పక జరుగుతుంది.' అని చెప్పి ఆ బ్రాహ్మణుడు వెళ్ళిపోయాడు. రాజు భయంతో వణికిపోయాడు.

కాన్దిగ్భూతోఽధమో నిః స్వో నృశంసధనినార్దితః । భార్యాస్య భూయః ప్రాహేదం క్రియతాం వచనం మమ॥౮.

ఆ బ్రాహ్మణుడి కఠినమైన మాటలతో బాధపడి, ధనాన్ని కోల్పోయి, దిగజారిపోయిన రాజుని భార్య మళ్లీ ఇలా చెప్పింది: 'నా మాట విను.'

మా శాపానలనిర్దగ్ధః పఞ్చత్వముపయాస్యసి । స తథా చోద్యమానస్తు రాజా పత్న్యా పునః పునః॥౮.

'శాపాగ్ని వల్ల కాలిపోకుండా, ప్రాణాలు పోకుండా జాగ్రత్త.' అని ఆమె పదే పదే చెప్పడంతో—

ప్రాహ భద్రే కరోమ్యేష విక్రయం తవ నిర్ఘృణః । నృశంసైరపి యద్ కర్తుం న శక్యం తత్ కరోమ్యహమ్

రాజు ఇలా అన్నాడు: 'భద్రే! ఇది ఎంత క్రూరమైన పని అయినా, నిన్ను అమ్ముతాను. దయలేని వారు కూడా చేయని పనిని నేను చేయబోతున్నాను.'

యది మే శక్యతే వాణీ వక్తుమీదృక్ సుదుర్వచః । ఏవముక్త్వా తతో భార్యాం గత్వా నాగరమాతురః । బాష్పాపిహితకణ్ఠాక్షస్తతో వచనమబ్రవీత్॥౮.

'ఇంత కఠినమైన మాటను నేను చెప్పగలిగితే...' అని చెప్పి, ఆ బాధతో రాజు భార్యతో కలిసి పట్టణానికి వెళ్లాడు. కన్నీళ్లతో గొంతు, కళ్లూ నిండిపోయి, ఇలా అన్నాడు.

; రాజోవాచ భో భో నాగరికాః సర్వే శృణుధ్వం వచనం మమ । కిం మాం పృచ్ఛథ కస్త్వం భో నృశంసోఽహమమానుషః॥౮.

రాజు ఇలా అన్నాడు: 'ఓ పట్టణవాసులారా! నా మాట వినండి. ఎవరు నేను అని అడుగుతున్నారు? నేను క్రూరుడు, మానవత్వం లేని వాడిని.'

రాక్షసో వాతికఠినస్తతః పాపతరోఽపి వా । విక్రేతుం దయితాం ప్రాప్తో యో న ప్రాణాంస్త్యజామ్యహమ్॥౮.

'నేను రాక్షసుడిలా, హృదయం కఠినంగా ఉన్నవాడిని, ఇంకా పాపిష్టుడిని కూడా. ఎందుకంటే నా ప్రాణాలకంటే ప్రియమైన భార్యను అమ్మడానికి వచ్చాను, అయినా నా ప్రాణాలు విడిచిపెట్టడం లేదు.'

యది వః కస్యచిత్ కార్యం దాస్యా ప్రాణేష్టయా మమ । స బ్రీవీతు త్వరాయుక్తో యావత్ సన్ధారయామ్యహమ్॥౮.

'మీలో ఎవరికైనా పనికోసం, నా ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన దాసిని కావాలంటే, నేను ఇంకా తట్టుకోగలిగేంతవరకు త్వరగా చెప్పండి.'

; పక్షిణ ఊచుః అథ వృద్ధో ద్విజః కశ్చిదాగత్యాహ నరాధిపమ్ । సమర్పయస్వ మే దాసీమహం క్రేతా ధనప్రదః॥౮.

అప్పుడు ఒక వృద్ధ బ్రాహ్మణుడు వచ్చి రాజుతో ఇలా అన్నాడు: 'నువ్వు నీ భార్యను నాకు దాసిగా ఇవ్వు. నేను కొనుగోలుదారిని, ధనం కూడా ఇస్తాను.'

అస్తి మే విత్తమస్తోకం సుకుమారీ చ మే ప్రియా । గృహకర్మ న శక్నోతి కర్తుమస్మాత్ ప్రయచ్ఛ మే॥౮.

'నాకు కొంత ధనం ఉంది. నా భార్య చాలా సున్నితంగా ఉంటుంది. ఆమె ఇంటిపనులు చేయలేను. అందుకే నువ్వు నీ భార్యను నాకు ఇవ్వు.'

కర్మణ్యతా-వయో-రూప-శీలానాం తవ యోషితః । అనురూపమిదం విత్తం గృహాణార్పయ మేఽబలామ్॥౮.

'నీ భార్యకు ఉన్న శక్తి, వయస్సు, అందం, స్వభావానికి తగినంత ధనం ఇది. దీన్ని తీసుకుని, ఆమెను నాకు అప్పగించు.'

ఏవముక్తస్య విప్రేణ హరిశ్చన్ద్రస్య భూపతేః । వ్యదీర్యత మనో దుః ఖాన్న చైనం కిఞ్చిదబ్రవీత్॥౮.

ఆ బ్రాహ్మణుడు ఇలా చెప్పగానే, హరిశ్చంద్రుని మనసు దుఃఖంతో చీలిపోయింది. అతడు ఏమీ చెప్పలేక మౌనంగా ఉన్నాడు.

తతః స విప్రో నృపతేర్వల్కలాన్తే దృఢం ధనమ్ । బద్ధ్వా కేశేష్వథాదాయ నృపపత్నీమకర్షయత్॥౮.

తర్వాత ఆ బ్రాహ్మణుడు తన వస్త్రపు చివరలో ధనాన్ని బలంగా కట్టి, ఆమె జుట్టు పట్టుకుని, రాజపత్నిని లాక్కెళ్లాడు.