మార్కణ్డేయపురాణమ్

అగ్నిహోత్రమధీతం వా దానాద్యాశ్చాఖిలాః క్రియాః । భజన్తే తస్య వైఫల్యం యస్య వాక్యమకారణమ్॥౮.

అగ్నిహోత్రం చేసినా, అన్నీ దానములు చేసినా, ఎవరి మాట నెరవేరకపోతే, వాటన్నింటికీ ఫలం ఉండదు.

సత్యమత్యన్తముదితం ధర్మశాస్త్రేషు ధీమతామ్ । తారణాయానృతం తద్వత్ పాతనాయాకృతాత్మనామ్॥౮.

ధర్మశాస్త్రాలలో సత్యమే అత్యున్నతమని జ్ఞానులు చెప్పారు. నమ్మకమైనవారికి అసత్యం తాత్కాలికంగా ఉపకరిస్తుంది, కానీ స్థిరత లేనివారిని పతనానికి దారి తీస్తుంది.

సప్తాశ్వమేధానాహృత్య రాజసూయం చ పార్థివః । కృతిర్నామ చ్యుతః స్వర్గాదసత్యవచనాత్ సకృత్॥౮.

ఏడు అశ్వమేధ యాగాలు, ఒక రాజసూయ యాగం చేసినా, ఒకసారి అసత్యం చెప్పిన రాజు స్వర్గాన్ని కోల్పోతాడు.

రాజన్ జాతమపత్యం మే ఇత్యుక్త్వా ప్రరురోద హ । బాష్పామ్బుప్లుతనేత్రాన్తామువాచేదం మహీపతిః॥౮.

రాజా! "నా బిడ్డ పుట్టింది" అని చెప్పి, ఆమె కన్నీళ్లతో కళ్లు నిండిపోయి ఏడ్వసాగింది. అప్పుడు ఆ రాజు ఆమెను ఇలా అడిగాడు.

; హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ విముఞ్చ భద్రే సన్తాపమయం తిష్ఠతి బాలకః । ఉచ్యతాం వక్తుకామాసి యద్వా త్వం గజగామిని॥౮.

హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: "అమ్మా, బాధను వదిలిపెట్టు. మన బిడ్డ బతికే ఉన్నాడు. ఏదైనా చెప్పాలనుకుంటే చెప్పు, గజగామినీ!"

; పత్న్యువాచ రాజన్ జాతమపత్యం మే సతాం పుత్రఫలాః స్త్రియః । స మాం ప్రదాయ విత్తేన దేహి విప్రాయ దక్షిణామ్॥౮.

ఆమె ఇలా చెప్పింది: "రాజా! నాకు బిడ్డ పుట్టింది. మంచి భార్యలకు కొడుకు పుట్టడం గొప్ప ఫలం. కాబట్టి నన్ను ధనంతో కలిసి బ్రాహ్మణునికి దక్షిణగా ఇవ్వు."

; పక్షిణ ఊచుః ఏతద్వాక్యముపశ్రుత్య యయౌ మోహం మహీపతిః । ప్రతిలభ్య చ సంజ్ఞాం స విలలాపాతిదుః ఖితః॥౮.

ఆమె మాటలు విని, రాజు మూర్చపోయాడు. మళ్లీ చైతన్యం వచ్చాక, అతడు తీవ్రమైన దుఃఖంతో విలపించాడు.

మహద్దుః ఖమిదం భద్రే యత్ త్వమేవం బ్రవీషి మామ్ । కిం తవ స్మితసంలాపా మమ పాపస్య విస్మృతాః॥౮.

"అమ్మా, నువ్వు ఇలా మాట్లాడటం నాకు ఎంత పెద్ద దుఃఖమో! నీవు నాతో నవ్వుతూ మృదువుగా మాట్లాడిన రోజుల్ని మరిచిపోయావా?"

హా హా కథం త్వయా శక్యం వక్తుమేతత్ శుచిస్మితే । దుర్వాచ్యమేతద్వచనం కర్తుం శక్నోమ్యహం కథమ్॥౮.

"హాయ్! హాయ్! నీవు, పవిత్రమైన నవ్వుతో ఉన్నవాడివి, ఇలాంటి మాటలు ఎలా చెప్పగలిగావు? నేనూ ఇలాంటి మాటలు ఎలా పలుకగలను?"

ఇత్యుక్త్వా స నరశ్రేష్ఠో ధిగ్ధిగిత్యసకృద్ బ్రువన్ । నిపపాత మహీపృష్ఠే మూర్చ్ఛయాభిపరిప్లుతః॥౮.

ఇలా చెప్పి, ఆ మహాపురుషుడు "అయ్యో! అయ్యో!" అని పలుమార్లు అంటూ, మూర్చతో నేలమీద పడిపోయాడు.

శయానం భువి తం దృష్ట్వా హరిశ్చన్ద్రం మహీపతిమ్ । ఉవాచేదం సకరుణం రాజపత్నీ సుదుః ఖితా॥౮.

హరిశ్చంద్రుడు నేలపై పడివున్నాడని చూసి, అతని భార్య తీవ్రమైన దుఃఖంతో, కరుణతో ఇలా చెప్పింది.

; పత్న్యువాచ హా మహారజా కస్యేదమపధ్యానముపస్థితమ్ । యత్ త్వం నిపతితో భూమౌ రాఙ్కవాస్తరణోచితః॥౮.

"హాయ్ మహారాజా! నీకు ఈ దుఃఖం ఎందుకు వచ్చింది? రాజసభల్లో విశ్రాంతి తీసుకునే నువ్వు, ఇప్పుడు నేలపై పడివున్నావు!"

యేన కోట్యగ్రగోవిత్తం విప్రాణామపవర్జితమ్ । స ఏష పృథివీనాథో భూమౌ స్వపితి మే పతిః॥౮.

"కోట్లాది గోవుల సంపదను కలిగి, బ్రాహ్మణులకు హాని చేయని ఈ భూమిపతి, నా భర్త, ఇప్పుడు నేలపై పడుకుని ఉన్నాడు."

హా కష్టం కిం తవానేన కృతం దేవ ! మహీక్షితా । యదిన్ద్రోపేన్ద్రతుల్యోఽయం నీతః ప్రస్వాపనీం దశామ్॥౮.

"హాయ్! దేవా, నీవు ఏ తప్పు చేశావు? ఇంద్రునికీ ఉపేంద్రునికీ సమానమైన నీవు, ఇంత దయనీయ స్థితికి ఎందుకు వచ్చావు?"

ఇత్యుక్త్వా సాపి సుశ్రోణీ మూర్చ్ఛితా నిపపాత హ । భర్తృదుః ఖమహాభారేణాసహ్యేన నిపీడితా॥౮.

ఇలా చెప్పి, అందమైన నడుము కల ఆమె కూడా భర్త దుఃఖాన్ని తట్టుకోలేక మూర్చపోయి నేలపై పడిపోయింది.

తౌ తథా పతితౌ భూమావనాథౌ పితరౌ శిశుః । దృష్ట్వాత్యన్తం క్షుధావిష్టః ప్రాహ వాక్యం సుదుః ఖితః॥౮.

తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ ఇలా నేలపై సహాయంలేకుండా పడివున్నారని చూసి, ఆ చిన్నవాడు తీవ్రమైన ఆకలితో బాధపడుతూ ఇలా అన్నాడు.

తాత తాత ! దదస్వాన్నమమ్బామ్బ ! భోజనం దద । క్షున్మే బలవతీ జాతా జిహ్వాగ్రం శుష్యతే తథా॥౮.

"నాన్నా! నాన్నా! నాకు అన్నం ఇవ్వు! అమ్మా! అమ్మా! నాకు తినడానికి ఏదైనా ఇవ్వు! నాకు ఆకలి ఎక్కువగా ఉంది, నాలుక ఎండిపోతుంది."

; పక్షిణ ఊచుః ఏతస్మిన్నన్తరే ప్రాప్తో విశ్వామిత్రో మహాతపాః । దృష్ట్వా తు తం హరిశ్చన్ద్రం పతితం భువి మూర్చ్ఛితమ్॥౮.

అంతలో మహాతపస్వి విశ్వామిత్రుడు అక్కడికి వచ్చాడు. హరిశ్చంద్రుడు నేలపై మూర్చపోయి పడివున్నాడని చూశాడు.

స వారిణా సమభ్యుక్ష్య రాజానమిదమబ్రవీత్ । ఉత్తిష్ఠోతిష్ఠ రాజేన్ద్ర తాం దదస్వేష్టదక్షిణామ్॥౮.

విశ్వామిత్రుడు నీళ్లు చల్లి, "రాజేంద్రా! లేవు, లేవు! నీవు ఇచ్చే దక్షిణను ఇప్పుడే ఇవ్వు" అని అన్నాడు.

ఋణం ధారయతో దుః ఖమహన్యహని వర్ధన్తే । ఆప్యాయ్యమానః స తదా హిమశీతేన వారిణా॥౮.

"ఋణం ఉన్నవాడికి దుఃఖం రోజుకో రోజు పెరుగుతూనే ఉంటుంది." అలా చల్లని నీళ్లతో చైతన్యం పొందిన రాజును ఇలా ఉద్దేశించి అన్నాడు.

అవాప్య చేతనాం రాజా విశ్వామిత్రమవేక్ష్య చ । పునర్మోహం సమాపేదే స చ క్రోధం యయౌ మునిః॥౮.

రాజు చైతన్యం పొందిన తర్వాత విశ్వామిత్రుని చూశాడు. మళ్లీ మూర్చపోయాడు. అప్పుడు ఆ ముని కోపంతో నిండిపోయాడు.

స సమాశ్వాస్య రాజానం వాక్యమాహ ద్విజోత్తమః । దీయతాం దక్షిణా సా మే యది ధర్మమవేక్షసే॥౮.

ఆ బ్రాహ్మణుడు రాజును ఓదార్చి ఇలా అన్నాడు: 'రాజా! నీకు ధర్మంపై నమ్మకం ఉంటే నాకు నా దక్షిణా ఇవ్వాలి.'

సత్యేనార్కః ప్రతపతి సత్యే తిష్ఠతి మేదినీ । సత్యం చోక్తం పరో ధర్మః స్వర్గః సత్యే ప్రతిష్ఠితః॥౮.

సత్యం వల్ల సూర్యుడు ప్రకాశిస్తాడు, సత్యంపైనే భూమి నిలబడింది. సత్యమే పరమధర్మం అని చెబుతారు, స్వర్గం కూడా సత్యంపై ఆధారపడి ఉంది.

అశ్వమేధసహస్రం చ సత్యం చ తులయా ధృతమ్ । అశ్వమేధసహస్రాద్ధి సత్యమేవ విశిష్యతే॥౮.

వెయ్యి అశ్వమేధ యాగాలు, ఒక సత్యవాక్యాన్ని తూకంలో వేసినా, సత్యమే వాటన్నింటికన్నా గొప్పది.

అథవా కిం మమైతేన సామ్నా ప్రోక్తేన కారణమ్ । అనార్త్యే పాపసఙ్కల్పే క్రూరే చానృతవాదిని॥౮.

లేకపోతే, ఇలాంటి మృదువైన మాటలు చెప్పడం నాకు ఏ ఉపయోగం? దురుద్దేశ్యంతో, దుర్మార్గంగా, అబద్ధాలు చెప్పే, దరిద్రుడైనవాడికి మాట్లాడటం ఎందుకు?

త్వయి రాజ్ఞి ప్రభవతి సద్భావః శ్రూయతామయమ్ । అద్య మే దక్షిణాం రాజన్ న దాస్యతి భవాన్ యది॥౮.

రాజా! నీ చేతిలో అధికారముంది. విను, నేడు నాకీ దక్షిణా ఇవ్వకపోతే—

అస్తాచలం ప్రయాతేర్ఽకే శప్స్యామి త్వాం తతో ధ్రువమ్ । ఇత్యుక్త్వా స యయౌ విప్రో రాజా చాసీద్భయాతురః॥౮.

'సూర్యుడు పడమటి కొండ వెనుకకి అస్తమించగానే, నేను నిన్ను శపిస్తాను. అప్పుడు అది తప్పక జరుగుతుంది.' అని చెప్పి ఆ బ్రాహ్మణుడు వెళ్ళిపోయాడు. రాజు భయంతో వణికిపోయాడు.

కాన్దిగ్భూతోఽధమో నిః స్వో నృశంసధనినార్దితః । భార్యాస్య భూయః ప్రాహేదం క్రియతాం వచనం మమ॥౮.

ఆ బ్రాహ్మణుడి కఠినమైన మాటలతో బాధపడి, ధనాన్ని కోల్పోయి, దిగజారిపోయిన రాజుని భార్య మళ్లీ ఇలా చెప్పింది: 'నా మాట విను.'

మా శాపానలనిర్దగ్ధః పఞ్చత్వముపయాస్యసి । స తథా చోద్యమానస్తు రాజా పత్న్యా పునః పునః॥౮.

'శాపాగ్ని వల్ల కాలిపోకుండా, ప్రాణాలు పోకుండా జాగ్రత్త.' అని ఆమె పదే పదే చెప్పడంతో—