మార్కణ్డేయపురాణమ్

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ పూర్ణః స మాసో రాజర్షే దీయతాం మమ దక్షిణా । రాజసూయనిమిత్తం హి స్మర్యతే స్వవచో యది॥౮.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: రాజర్షీ! నెల పూర్తయింది. రాజసూయయాగం కోసం నీవు ఇచ్చిన మాట గుర్తుంటే, నాకు దక్షిణా ఇవ్వు.

; హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ బ్రాహ్మన్నద్యైవ సమ్పూర్ణో మాసోఽమ్లానతపోధన । తిష్ఠత్యేతద్ దనార్ధం యత్తత్ ప్రతీక్షస్వ మాచిరమ్॥౮.

హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: బ్రాహ్మణుడా! ఈ రోజు నెల పూర్తయింది. తపస్సుతో నిండినవాడా! మిగిలిన భాగాన్ని కొంతసేపు ఆగు, త్వరలో ఇస్తాను.

; విశ్వామిత్ర ఉవాచ ఏవమస్తు మహారాజ ఆగమిష్యామ్యహం పునః । శాపం తవ ప్రదాస్యామి న చేదద్య ప్రదాస్యసి॥౮.

విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: మహారాజా! అలా జరగనీ. నేను మళ్లీ వస్తాను. కానీ ఈ రోజు ఇవ్వకపోతే, నిన్ను శపించగలను.

; పక్షిణ ఊచుః ఇత్యుక్త్వా ప్రయయౌ విప్రో రాజా చాచిన్తయత్ తదా । కథమస్మై ప్రదాస్యామి దక్షిణా యా ప్రతిశ్రుతా॥౮.

అలా చెప్పి ఆ ముని వెళ్లిపోయాడు. అప్పుడా రాజు, 'నేను ఇచ్చిన మాటను ఎలా నెరవేర్చగలను?' అని ఆలోచించసాగాడు.

కుతః పుష్టాని మిత్రాణి కుతోర్ఽథః సామ్ప్రతం మమ । ప్రతిగ్రహః ప్రదుష్టో మే నాహం యాయామధః కథమ్॥౮.

నా స్నేహితులు ఇప్పుడు ఎక్కడ? నా ధనం ఎక్కడ? నేను దానం తీసుకోవడం నిషిద్ధం. నేను ఎలా పతనమవుతాను?

కిము ప్రాణాన్ విముఞ్చామి కాం దిశం యామ్యకిఞ్చనః । యది నాశం గమిష్యామి అప్రదాయ ప్రతిశ్రుతమ్॥౮.

నేను ప్రాణాలు విడిచిపెట్టాలా? ఏ దిశలో వెళ్ళాలి? దరిద్రుడినై. ఇచ్చిన మాటను నెరవేర్చకుండా పోతే, నేను నశించిపోతాను.

బ్రహ్మస్వహృత్కృమిః పాపో భవిష్యామ్యధమాధమః । అథవా ప్రేష్యతాం యాస్యే వరమేవాత్మవిక్రయః॥౮.

బ్రహ్మస్వరూపంలో క్రిమిగా, పాపిగా, అత్యంత నీచుడిగా మారిపోతాను. లేకపోతే, దాసుడిగా అమ్మించుకోవడమే మేలుగా ఉంటుంది.

; పక్షిణ ఊచుః రాజానం వ్యాకులం దీనం చిన్తయానమధోముఖమ్ । ప్రత్యువాచ తదా పత్నీ బాష్పగద్గదయా గిరా॥౮.

ఆ రాజు విచారంతో, తలవంచి, ఆలోచనలో మునిగిపోయి ఉండగా, అతని భార్య కన్నీటి గొంతుతో ఇలా అన్నది.

త్యజ చిన్తాం మహారజా స్వసత్యమనుపాలయ । శ్మశానవద్ వర్జనీయో నరః సత్యబహిష్కృతః॥౮.

మహారాజా! ఆందోళన వదిలేయి. నీ సత్యాన్ని కాపాడుకో. సత్యాన్ని వదిలిన మనిషిని శ్మశానంలా దూరంగా ఉంచాలి.

నాతః పరతరం ధర్మం వదన్తి పురుషస్య తు । యాదృశం పురుషవ్యాఘ్ర స్వసత్యపరిపాలనమ్॥౮.

పురుషవీరా! మనిషికి తన సత్యాన్ని కాపాడుకోవడమే అత్యున్నత ధర్మమని పెద్దలు చెబుతారు.

అగ్నిహోత్రమధీతం వా దానాద్యాశ్చాఖిలాః క్రియాః । భజన్తే తస్య వైఫల్యం యస్య వాక్యమకారణమ్॥౮.

అగ్నిహోత్రం చేసినా, అన్నీ దానములు చేసినా, ఎవరి మాట నెరవేరకపోతే, వాటన్నింటికీ ఫలం ఉండదు.

సత్యమత్యన్తముదితం ధర్మశాస్త్రేషు ధీమతామ్ । తారణాయానృతం తద్వత్ పాతనాయాకృతాత్మనామ్॥౮.

ధర్మశాస్త్రాలలో సత్యమే అత్యున్నతమని జ్ఞానులు చెప్పారు. నమ్మకమైనవారికి అసత్యం తాత్కాలికంగా ఉపకరిస్తుంది, కానీ స్థిరత లేనివారిని పతనానికి దారి తీస్తుంది.

సప్తాశ్వమేధానాహృత్య రాజసూయం చ పార్థివః । కృతిర్నామ చ్యుతః స్వర్గాదసత్యవచనాత్ సకృత్॥౮.

ఏడు అశ్వమేధ యాగాలు, ఒక రాజసూయ యాగం చేసినా, ఒకసారి అసత్యం చెప్పిన రాజు స్వర్గాన్ని కోల్పోతాడు.

రాజన్ జాతమపత్యం మే ఇత్యుక్త్వా ప్రరురోద హ । బాష్పామ్బుప్లుతనేత్రాన్తామువాచేదం మహీపతిః॥౮.

రాజా! "నా బిడ్డ పుట్టింది" అని చెప్పి, ఆమె కన్నీళ్లతో కళ్లు నిండిపోయి ఏడ్వసాగింది. అప్పుడు ఆ రాజు ఆమెను ఇలా అడిగాడు.

; హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ విముఞ్చ భద్రే సన్తాపమయం తిష్ఠతి బాలకః । ఉచ్యతాం వక్తుకామాసి యద్వా త్వం గజగామిని॥౮.

హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు: "అమ్మా, బాధను వదిలిపెట్టు. మన బిడ్డ బతికే ఉన్నాడు. ఏదైనా చెప్పాలనుకుంటే చెప్పు, గజగామినీ!"

; పత్న్యువాచ రాజన్ జాతమపత్యం మే సతాం పుత్రఫలాః స్త్రియః । స మాం ప్రదాయ విత్తేన దేహి విప్రాయ దక్షిణామ్॥౮.

ఆమె ఇలా చెప్పింది: "రాజా! నాకు బిడ్డ పుట్టింది. మంచి భార్యలకు కొడుకు పుట్టడం గొప్ప ఫలం. కాబట్టి నన్ను ధనంతో కలిసి బ్రాహ్మణునికి దక్షిణగా ఇవ్వు."

; పక్షిణ ఊచుః ఏతద్వాక్యముపశ్రుత్య యయౌ మోహం మహీపతిః । ప్రతిలభ్య చ సంజ్ఞాం స విలలాపాతిదుః ఖితః॥౮.

ఆమె మాటలు విని, రాజు మూర్చపోయాడు. మళ్లీ చైతన్యం వచ్చాక, అతడు తీవ్రమైన దుఃఖంతో విలపించాడు.

మహద్దుః ఖమిదం భద్రే యత్ త్వమేవం బ్రవీషి మామ్ । కిం తవ స్మితసంలాపా మమ పాపస్య విస్మృతాః॥౮.

"అమ్మా, నువ్వు ఇలా మాట్లాడటం నాకు ఎంత పెద్ద దుఃఖమో! నీవు నాతో నవ్వుతూ మృదువుగా మాట్లాడిన రోజుల్ని మరిచిపోయావా?"

హా హా కథం త్వయా శక్యం వక్తుమేతత్ శుచిస్మితే । దుర్వాచ్యమేతద్వచనం కర్తుం శక్నోమ్యహం కథమ్॥౮.

"హాయ్! హాయ్! నీవు, పవిత్రమైన నవ్వుతో ఉన్నవాడివి, ఇలాంటి మాటలు ఎలా చెప్పగలిగావు? నేనూ ఇలాంటి మాటలు ఎలా పలుకగలను?"

ఇత్యుక్త్వా స నరశ్రేష్ఠో ధిగ్ధిగిత్యసకృద్ బ్రువన్ । నిపపాత మహీపృష్ఠే మూర్చ్ఛయాభిపరిప్లుతః॥౮.

ఇలా చెప్పి, ఆ మహాపురుషుడు "అయ్యో! అయ్యో!" అని పలుమార్లు అంటూ, మూర్చతో నేలమీద పడిపోయాడు.

శయానం భువి తం దృష్ట్వా హరిశ్చన్ద్రం మహీపతిమ్ । ఉవాచేదం సకరుణం రాజపత్నీ సుదుః ఖితా॥౮.

హరిశ్చంద్రుడు నేలపై పడివున్నాడని చూసి, అతని భార్య తీవ్రమైన దుఃఖంతో, కరుణతో ఇలా చెప్పింది.

; పత్న్యువాచ హా మహారజా కస్యేదమపధ్యానముపస్థితమ్ । యత్ త్వం నిపతితో భూమౌ రాఙ్కవాస్తరణోచితః॥౮.

"హాయ్ మహారాజా! నీకు ఈ దుఃఖం ఎందుకు వచ్చింది? రాజసభల్లో విశ్రాంతి తీసుకునే నువ్వు, ఇప్పుడు నేలపై పడివున్నావు!"

యేన కోట్యగ్రగోవిత్తం విప్రాణామపవర్జితమ్ । స ఏష పృథివీనాథో భూమౌ స్వపితి మే పతిః॥౮.

"కోట్లాది గోవుల సంపదను కలిగి, బ్రాహ్మణులకు హాని చేయని ఈ భూమిపతి, నా భర్త, ఇప్పుడు నేలపై పడుకుని ఉన్నాడు."

హా కష్టం కిం తవానేన కృతం దేవ ! మహీక్షితా । యదిన్ద్రోపేన్ద్రతుల్యోఽయం నీతః ప్రస్వాపనీం దశామ్॥౮.

"హాయ్! దేవా, నీవు ఏ తప్పు చేశావు? ఇంద్రునికీ ఉపేంద్రునికీ సమానమైన నీవు, ఇంత దయనీయ స్థితికి ఎందుకు వచ్చావు?"

ఇత్యుక్త్వా సాపి సుశ్రోణీ మూర్చ్ఛితా నిపపాత హ । భర్తృదుః ఖమహాభారేణాసహ్యేన నిపీడితా॥౮.

ఇలా చెప్పి, అందమైన నడుము కల ఆమె కూడా భర్త దుఃఖాన్ని తట్టుకోలేక మూర్చపోయి నేలపై పడిపోయింది.

తౌ తథా పతితౌ భూమావనాథౌ పితరౌ శిశుః । దృష్ట్వాత్యన్తం క్షుధావిష్టః ప్రాహ వాక్యం సుదుః ఖితః॥౮.

తల్లిదండ్రులు ఇద్దరూ ఇలా నేలపై సహాయంలేకుండా పడివున్నారని చూసి, ఆ చిన్నవాడు తీవ్రమైన ఆకలితో బాధపడుతూ ఇలా అన్నాడు.

తాత తాత ! దదస్వాన్నమమ్బామ్బ ! భోజనం దద । క్షున్మే బలవతీ జాతా జిహ్వాగ్రం శుష్యతే తథా॥౮.

"నాన్నా! నాన్నా! నాకు అన్నం ఇవ్వు! అమ్మా! అమ్మా! నాకు తినడానికి ఏదైనా ఇవ్వు! నాకు ఆకలి ఎక్కువగా ఉంది, నాలుక ఎండిపోతుంది."

; పక్షిణ ఊచుః ఏతస్మిన్నన్తరే ప్రాప్తో విశ్వామిత్రో మహాతపాః । దృష్ట్వా తు తం హరిశ్చన్ద్రం పతితం భువి మూర్చ్ఛితమ్॥౮.

అంతలో మహాతపస్వి విశ్వామిత్రుడు అక్కడికి వచ్చాడు. హరిశ్చంద్రుడు నేలపై మూర్చపోయి పడివున్నాడని చూశాడు.

స వారిణా సమభ్యుక్ష్య రాజానమిదమబ్రవీత్ । ఉత్తిష్ఠోతిష్ఠ రాజేన్ద్ర తాం దదస్వేష్టదక్షిణామ్॥౮.

విశ్వామిత్రుడు నీళ్లు చల్లి, "రాజేంద్రా! లేవు, లేవు! నీవు ఇచ్చే దక్షిణను ఇప్పుడే ఇవ్వు" అని అన్నాడు.