हरिश्चन्द्रः महर्षिं प्राञ्जलिरुवाच—"भगवन्, राज्यं सर्वविघ्नविनिर्मुक्तं तुभ्यं दत्तम्। अधुना मम केवलं त्रयः शरीरेषु अवशिष्टाः।" विश्वामित्रः प्रत्युवाच—"एवमपि, यज्ञदक्षिणां मम दातव्यं विशेषतः। ब्राह्मणानां हानिः स्यात् यदि दानं न दीयते।" पुनः स उवाच—"राजसूये यावत् ब्राह्मणाः तृप्यन्ति, तावत् राज्ञा यज्ञदक्षिणा दातव्या। प्रतिज्ञाय दातव्यं, शत्रुभिः संग्रामः कर्तव्यः, क्लेशितानां रक्षणं च—एषा पूर्वं त्वया प्रतिज्ञाता।" हरिश्चन्द्रः साश्रुचक्षुः प्राह—"भगवन्, अद्य मम किञ्चिदपि नास्ति। समये दास्यामि, मम सत्यं मन्यस्व कृपां कुरु।" विश्वामित्रः कोपेन प्राह—"कियत्कालं त्वां प्रतीक्षेय, नराधिप? शीघ्रं वद, नो चेन्मम शापाग्निना दग्धो भविष्यसि।" हरिश्चन्द्रः प्रणम्य प्राह—"मुने, मासमेकं मध्ये यज्ञद्रव्यं दास्यामि। धनं नास्ति मम; दानाय अनुमन्यस्व।" विश्वामित्रः सन्तुष्टः सस्मितम्—"गच्छ गच्छ, राजश्रेष्ठ, स्वधर्मं पालय। तव पन्थाः शुभः स्यात्, विघ्नाः मा भवन्तु।" ततो विहितानुज्ञया पृथिव्याः पतिः प्रस्थितः। तस्य प्रिया पत्नी पादाचलना तं सानुगता, यद्यपि सा पूर्वं न तथा गच्छन्ती आसीत्। राज्ञः प्रस्थानं पत्न्या पुत्रेण च सह नगरेण निष्क्रमन्तं दृष्ट्वा नगरवासिनः क्रन्दन्ति स्म, तस्य अनुयायिनः अपि। "हा नाथ! कथं अस्मान् त्यजसि? वयं सदा क्लिष्टाः दुःखिताश्च। त्वं धर्मनिष्ठः, प्रजासु प्रीतिमान्।" "राजर्षे, यदि धर्मं पश्यसि, अस्मानपि त्वया सह नय। एकक्षणं स्थातुमर्हसि, तव पद्मलोचनं मुखं पश्येम।" "मधुपत्रेक्षणैः पश्येम तव मुखारविन्दं; पुनः क्व त्वां द्रक्ष्यामः? ये राजानं पूर्वतः पश्चातः च गच्छन्ति।" "पत्नी बालकं वहन्ती पृष्ठतः गच्छति; सेवकाः अग्रे तिष्ठन्ति, गजसदृशाः पन्थानं पूरयन्तः।" "स त्वं हरिश्चन्द्रः पद्भ्याम् गच्छसि; हा नाथ, तव सुकोमलत्वचं, सुन्दरभ्रू पुत्रं त्वया सह गच्छन्तम्।" "किं तस्य मुखं मार्गरेणुना आवृतं भविष्यति? तिष्ठ तिष्ठ, राजश्रेष्ठ, स्वधर्मं पालय।" "दया धर्मे श्रेयसी, विशेषतः क्षत्रियाणाम्। किं भार्याः, किं पुत्राः, किं वित्तं, किं धान्यं, नाथ?" "एतत्सर्वं परित्यज्य तव छायाभूताः वयम्। हा महाबाहो, हा प्रभो, किमर्थं अस्मान् त्यजसि?" "यत्र त्वं, तत्र वयम्; यत्र सुखं, तत्र त्वं। यत्र त्वं वससि, स एव नगरः; यत्र नृपतिः, तत्र स्वर्गः।" एवं नगरजनवाक्यानि श्रुत्वा राजा दुःखेन संतप्तः तेषां कृपया मार्गे तिष्ठन् स्थितः। तं नगरजनवाक्यैः विक्लवमालोक्य विश्वामित्रः कोपसंरक्तलोचनः समीपमागत्य प्राह— "धिक् त्वां दुष्टाचार, मिथ्यावादिन्! यत् राज्यं मम दत्तवान्, तदिदानीं पुनरपि ग्रहीतुं इच्छसि?" एवं तेन ताडितः स कम्पमानः प्रियतमां हस्तेन गृहीत्वा शीघ्रं प्रस्थितः—"गच्छामि" इति वदन्। पत्नीं श्रान्तां बलात् आकर्षन्तं दृष्ट्वा कौशिकः दण्डेन ताम् अघातयत्। तस्यां तथा ताडितायां दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रः शोकपीडितः "गच्छामि" इत्येवोक्त्वा मौनं समास्थाय। तदा पञ्च दयालवः देवाः ऊचुः—"कथं विश्वामित्रः पापकर्मा कांश्चित् लोकान् प्राप्स्यति?" "येना यजमानश्रेष्ठः स्वराज्यात् पतितः—कस्य श्रद्धया वयं महायज्ञे शुद्धं सोमं पिबेम, मन्त्रैः प्रीता प्रव्रजेम च?" तद्वचनं श्रुत्वा कौशिकः कोपवशात् शापं दत्तवान्—"यूयं सर्वे मानुषत्वं गमिष्यथ।" तेषां प्रशमितकोपः स महर्षिः पुनः प्राह—"मानुषत्वे अपि न सन्तानः स्यात्; न विवाहः, न मत्सरः; कामक्रोधविवर्जिताः पुनः देवत्वं यास्यथ।" ततः ते देवाः स्वांशेन कुरुकुले अवतीर्य, द्रौपद्याः गर्भात् पाण्डुपुत्राः पञ्च जाता। एतस्मात् कारणात् पाण्डुपुत्राः पञ्च बलवन्तः विवाहं न कुर्वन्ति, तस्य महर्षेः शापात्। एवं सर्वं पाण्डुपुत्राणां कथा मूलं कथितम्, चतुर्विधप्रश्नः कीर्तितः। किं भूयः श्रोतुमिच्छसि? ततः जैमिनिः प्राह—"यथाप्रश्नं सर्वं सम्यगाख्यातम्। मम हर्षो महान् हरिश्चन्द्रकथायाम्।" "हा! स महात्मा परमक्लेशमसह्यं सहमानोऽपि अन्ते किमनन्दमवाप्तवान्, द्विजोत्तम?" विश्वामित्रवचनं श्रुत्वा राजा शनैः प्रस्थितः, तं शोकार्तां पत्नीं शैव्यां पुत्रं रोहितं चानुगच्छन्तौ। स पृथिवीपतिः दिव्यां काशीपुरीं प्रायात्; सा मानवभोग्ये नास्ति, त्रिशूलधारिणः रक्षिता सा नगरी। शोकदुःखितः सः, पत्न्या सह पद्भ्याम् तत्र गत्वा, प्रविश्य नगरीं विश्वामित्रं तत्र स्थितमदर्शयत्। तमागतं दृष्ट्वा सः सविनयं प्रणम्य, अञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रः महर्षिं प्राह— "मुने, एषा मम प्राणाः, पुत्रः, एषा च पत्नी; यद्यदस्ति तव अपेक्षितं तत्सर्वं परमोत्तमं दानं स्वीकुरु।