एवं, द्विजश्रेष्ठ, ब्रह्मणः एकः परार्धः अतीतः; तस्य अन्ते महाकल्पः पद्मनाम्ना प्रसिद्धः अभवत्। ब्राह्मण, द्वितीयपरार्धे यः अद्य वर्तमानः, तत्र प्रथमः कल्पः वाराहः इति गण्यते। एवं ब्रह्मणः अप्रकटजन्मनः सृष्टयः, तस्य निशायाः अन्ते जागरिते, प्रत्येककल्पे ताः सृज्यन्ते। ग्रामः यदि रक्षासूत्रं शून्यं भवति, तदा तं खरवतं इति कथ्यते; अन्ये शाखानगराः, मन्त्रिप्रदेशाः, सामन्ताधीनक्षेत्राणि च सन्ति। तथैव, यत्र शूद्राः मुख्यनिवासिनः स्वसमृद्ध्या कृषिश्रमेण च जीवन्ति, तानि क्षेत्रमध्यस्थानि ग्रामाणि इति प्रसिद्धानि। यः निवासः जनैः विशेषकार्यार्थं स्थापितः, नगरादिभ्यः पृथक्, स पुरुषनिवासः इति बोधनीयः। ग्रामे यः प्रायः अशिष्टः, बलवान्, परक्षेत्रे विचरति, तं ग्रामे द्रमी इति कथ्यते, स राजा अनुग्रहेण शरणं प्राप्नोति। यत्र गवां पालकाः व्यापनहीनाः, तेषां मालाः रथेषु स्थाप्यन्ते, गवां समूहाः यत्र इच्छन्ति तत्र निवसन्ति, तं घोषः इति कथ्यते। एवं नगरादीनि स्वनिवासार्थं कृत्वा, द्वयोरपि जनयोः निवासार्थं गृहाणि निर्मितानि। पूर्ववत् तेषां गृहाणि वृक्षसमीपे निर्मितानि; तं सर्वं स्मृत्वा, तैः तद्रूपेण गृहाणि पुनः कृतानि। यथा वृक्षस्य शाखाः विविधदिशि गच्छन्ति—काःचित् नमन्ति, काःचित् उन्नमन्ति—तथा तैः गृहनिर्माणे शाखाः विविधरूपेण कृताः। द्विजश्रेष्ठ, ताः शाखाः याः कदाचित् कल्पवृक्षस्य आसन्, ताः गृहाणां काष्ठानि अभवन्; एवं ताः शाखाः तिर्यक्स्थाणि अभवन्। द्वयः विनष्ट्वा, तैः जीविकायाः उपायः चिन्तितः, यतः कल्पवृक्षाः मधुसहिताः सर्वथा नष्टाः अभवन्। दुःखेन पीडिताः, तृष्णात्ययेण क्लान्ताः, तैः त्रेतायुगारम्भे सिद्धिः प्राप्ता। अन्यजीविकायाः उपायः विफलः सति, तैः अतिवृष्टिः प्राप्ता; तस्मात् वृष्ट्याः जलानि निम्नदेशेषु प्रवाहितानि अभवन्। वृष्ट्या नद्यो नालिकाः च उत्पन्नाः, नद्यः प्रवाहिताः; पूर्वं यः अल्पजलः भूमौ आगतः, स तदा वर्धितः। तदा भूम्याः जलस्य संयोगेन, पौष्पिकाः वनस्पतयः उत्पन्नाः—चतुर्दश प्रकाराः, कृषितः अकृषितः च, न तु बीजप्रक्षेपेण। वृक्षाः गुल्माः च ऋतुपुष्पफलसमृद्धाः अभवन्; परंतु प्रथमं तेषां उत्पत्तिः त्रेतायुगारम्भे अभवत्। तैः वनस्पतिभिः जनाः त्रेतायुगे जीवितवन्तः, ऋषे; परंतु तदा तेषु आकाङ्क्षा लोभः च सहसा उत्पन्नः। तदनन्तरं तैः नद्यः, क्षेत्राणि, पर्वताः, वृक्षाः, गुल्माः, ओषधयः च स्वबलानुसारं न्यायानुसारं च स्वार्थाय उपार्जिताः। तस्य दोषात्, द्विज, ओषधयः तेषां पुरतः नष्टाः; बहवः एकस्मिन्नेव क्षणे विनष्टाः, विप्र, एवं ओषधयः लुप्ताः। यदा ओषधयः एवं लुप्ताः, जनाः मोहग्रस्ताः अभवन्, पुनः क्षुधया पीडिताः, ब्रह्मणि परमेश्वरे शरणं प्राप्नुः। तदा, भूमिः क्षीणा इति ज्ञात्वा, भगवतः महात्मनः, सुमेरुपर्वतम् वत्सरूपेण कृत्वा, भूमिं दुह्यत्। तस्मिन्नेव समये, भूमिः एवं दुह्यते, धान्यं भूम्याः उपरि प्रादुरभवत्; तानि बीजानि कृषितानि अकृषितानि च पुनः उत्पन्नानि। फलवतीः ओषधयः सप्तदश गण्यन्ते—शालिः, यवः, गोधूमः, रागः, तिलः। प्रियङ्गुः, उदरः, कोरदुषः, चिणकः; माषः, मुद्गः, मसूरः, निष्पवः, कुलत्थकः। अधकः, चणकः च—एतेऽपि सप्तदश समूहाः; एवं ते प्राचीनाः कृषिताः ओषधयः। उत्पाद्याः ओषधयः कृषिताः अकृषिताः च चतुर्दश—शालिः, यवः, गोधूमः, रागः, तिलः। प्रियङ्गुः सप्तमः, कुलत्थः अष्टमः; श्यामकः, निवारः, यत्तिलः, गवेधुकः च। कुरुविन्दः, मार्कटकः, वेनुयवः च—एते चतुर्दश कृषिताः अकृषिताः च ओषधयः स्मृताः। यदा ताः ओषधयः पुनः न अंकुरयन्ति, तदा तेषां वृद्ध्यर्थं कृषि उपायः कल्पितः। ब्रह्मा स्वयम्भूः हस्तकौशलं कर्माणि च दत्तवान्; तस्मात् कालात्, बीजप्रक्षेपेण कृषिताः ओषधयः उत्पन्नाः। यदा कृषि स्थापितम्, तदा भगवता स्वयम् तेषां सीमाः न्यायेन गुणानुसारं निश्चिताः। धर्मनिष्ठश्रेष्ठ, स सर्वेषां लोकानां वर्गाणां च धर्मार्थरक्षणाय वर्णाश्रमधर्मः स्थापितः। ब्राह्मणानां यज्ञकर्तृणां प्रजापतेः स्थानं स्मृतम्; क्षत्रियाणां युद्धे न पलायमानानां इन्द्रस्थानम्। वैश्याणां स्वधर्मानुष्ठायिनां मरुतः स्थानम्; शूद्राणां सेवायुक्तानां गन्धर्वस्थानम्। अष्टाशीतिसहस्राणां ऋषीणां ब्रह्मचर्यनिष्ठानां गुरुगृहवासस्थानम् स्मृतम्। सप्तर्षीणां स्थानं वनवासिनां; प्रजापतेः स्थानं गार्हस्थ्यानां, ब्रह्मस्थानं संन्यासिनां, योगिनां अमृतस्थानं—एवं स्थानविन्यासः। यत्र शय्याः सूर्यप्रकाशे स्थिताः, अग्निः जलं च नित्यं तिष्ठतः, दीपाः सूर्यकिरणैः प्रज्वलिताः, गृहं लक्ष्म्याः पात्रम्—तं गृहं तव न निवासः। यत्र चन्दनस्य अभिषेकः, वीणानिनादः, दर्पणानि, मधु घृतं च, यत्र ताम्रपात्राणि निक्षिप्तानि—तं गृहं तव न आश्रयः।