सर्वेभ्यः नमः। शृणु, द्विजश्रेष्ठ, कालविभाजनस्य अद्भुतं वर्णनम्। दश निमेषाः एका काष्ठा इति कथ्यन्ते, पञ्च काष्ठाः एकां कलां यान्ति, त्रिंशत् कलाः एकं मुहूर्तं, त्रिंशत् मुहूर्ताः एकं अहः-रात्रं जनयन्ति। मानवाणां अहः-रात्रं त्रिंशत् मुहूर्तैः गण्यते, त्रिंशत् अहः-रात्राणि द्वौ पक्षौ कुर्यात्, तदेकं मासः इति अभिधीयते। षड् मासानां वर्षः, दक्षिणायन-उत्तरायणयोः विभागः अस्ति; देवतानां अहः-रात्रं तद्रूपं, उत्तरायणं तेषां दिवा इति। चतुर्व्युगेषु—कृत, त्रेता, द्वापर, कलि—द्वादशसहस्राणि दिव्यवर्षाणि सन्ति; तस्य विभागं शृणु। कृतयुगस्य चतुर्सहस्राणि वर्षाणि, तस्य संध्या चतुश्शतानि, प्रातःकाले अपि तावत् एव। त्रेतायुगस्य त्रिसहस्राणि वर्षाणि, तस्य संध्या प्रातःकाले च त्रिशतानि वर्षाणि। द्वापरयुगस्य द्विसहस्राणि वर्षाणि, तस्य संध्या द्विशतानि, प्रातःकाले अपि द्विशतानि। कलियुगस्य सहस्रं दिव्यवर्षाणि, तस्य संध्या प्रातःकाले च शतं शतं वर्षाणि। एवं चतुर्व्युगस्य कालः द्वादशसहस्राणि वर्षाणि ऋषिभिः रचितः; तस्य सहस्रगुणितं ब्रह्मणः अहः इति कथ्यते। तस्मिन् ब्रह्मणः अहः चतुर्दश मनवः सन्ति; तेषां कालः तस्य सहस्रस्य विभागः। देवाः, सप्तर्षयः, इन्द्रः, मनुः, मनोः पुत्रराजानः, सर्वे मनुना सह सृज्यन्ते, पुनः पूर्ववत् लीयन्ते। एकस्य मन्वन्तरस्य चतुर्व्युगसंख्या एकोनसप्ततिः अंशेन सह; तस्य मानववर्षगणना शृणु। त्रिशतकोटिवर्षाणि पूर्णसंख्या, षट्षष्टिः नियुतानि च, द्विसहस्राणि च, तद्व्याप्तिः मन्वन्तरः इति। तस्य दिव्यवर्षगणना शृणु; अष्टसहस्राणि दिव्यवर्षाणि, द्विपञ्चाशतिसहस्राणि च, तद् योज्यते। तद् कालं चतुर्दशगुणितं ब्रह्मणः अहः इति, तस्य अन्ते नैमित्तिकं प्रलयम् ऋषिभिः कथ्यते। पृथिवी, अन्तरिक्षं, स्वर्गः, सर्वे विनाशाय यान्ति; महर्लोकः तदा स्थितः। तस्य लोकवासिनः तापेन जनलोकं गच्छन्ति; त्रिलोक्यं एकेन समुद्रेण आच्छाद्यते, ब्रह्मा रात्रौ शय्यते। तस्य रात्रिः दिवा तुल्यः; तस्य अन्ते पुनः सृष्टिः आरभ्यते। एवं ब्रह्मणः एकं वर्षं, शतं वर्षाणि च, रच्यते। शतवर्षाणि ब्रह्मणः परमायुः; पञ्चाशद् वर्षाणि पारार्धः इति। द्विजश्रेष्ठ, एकः पारार्धः गतः; तस्य अन्ते महाकल्पः पद्मकल्पः प्रसिद्धः। द्वितीयपारार्धे, यः इदानीं प्रवृत्तः, प्रथमः कल्पः वाराहकल्पः इति गण्यते। एवं ब्रह्मणः सृष्टयः, यस्य जन्म अव्यक्तं, रात्र्याः अन्ते तस्य जागरणे, प्रत्येककल्पे सृज्यन्ते। नगरस्य रक्षणं विना, प्राकार-खाताभावात्, खर्वटः इति कथ्यते; शाखानगराणि, मन्त्रिप्रदेशाः, सामन्ताधीनप्रदेशाः च अन्यानि। शूद्रैः अधिष्ठितानि, स्वधन्येन कृषिकर्मणा पालितानि, क्षेत्रभूमिषु स्थितानि ग्रामाः इति। नगराद्येभ्यः पृथक्, यः निवासः मानवैः विशेषार्थं स्थाप्यते, सः पुरुषनिवासः इति विज्ञेयः। यः ग्रामे, अन्येषां भूमौ, क्षेत्ररहितः, बलवान्, चञ्चलः, राजा अनुग्रहेण शरणं प्राप्नोति, सः ग्राम्यः द्रमी इति। गोपालकानां निकेतनं, विपण्याभावात्, गोधनं रथैः स्थाप्यते, यत्र इच्छन्ति तत्र वसन्ति, तद् घोषः इति। एवं, स्वनिवासार्थं नगरादीनि कृत्वा, द्वयोर् जनयोः निवासस्थानानि अपि रचितानि। पूर्ववत्, तेषां गृहाणि वृक्षसमीपे निर्मितानि; स्मृत्वा, तैः तानि गृहाणि तद्रूपेण निर्मितानि। यथा वृक्षस्य शाखाः विविधदिशं यान्ति, किञ्चित् नमन्ति, किञ्चित् उन्नमन्ति, तथा तैः गृहशाखाः निर्मिताः। द्विजश्रेष्ठ, याः शाखाः कल्पवृक्षस्य आसन्, ताः गृहाणां काष्ठानि अभवन्; ताः शाखाः उपनद्धाः इति। द्वयोर् विनाशे, जीविकाप्रयोजनं चिन्तितम्, यतः कल्पवृक्षाः मधुना सह सम्पूर्णं नष्टाः। दुःखेन पीडिताः, तृष्णा-क्षुधया क्लिष्टाः, तदा तैः त्रेतायुगादौ सिद्धिः प्राप्ता। अन्यानि जीविकाप्रयोजनानि विफलानि, तेषां कृते वर्षा बहुलं अभवत्; तस्मात् वर्षात् अपसृत्य जलानि निम्नप्रदेशेषु प्रकटानि। वर्षेण, नद्योः, सरितः, प्रवाहाः जाताः; पूर्वं पृथिव्यां यः अल्पः जलप्रवाहः, सः वर्धितः। तदा, भूम्याः जलस्य संयोगेन, वनस्पत्यः उत्पन्नाः—चतुर्दश प्रकाराः, कृषितः अकृषितः, न बीजवपनं न कृषिकर्म। वृक्षाः, गुल्माः, पुष्पफलयुक्ताः, ऋतौ जाताः; प्रथमं वनस्पत्यः त्रेतायुगादौ अभवन्। तैः वनस्पत्यः त्रेतायुगे जनाः जीवितवन्तः, ऋषे; तदा तेषु कामः लोभः च आकस्मात् उत्पन्नः। ततः तैः नद्यः, क्षेत्राणि, पर्वताः, वृक्षाः, गुल्माः, औषधयः, स्वबलं, स्वन्यायं चानुसृत्य, स्वार्थाय उपगृह्यन्ते। एवं, द्विजश्रेष्ठ, कालविभागस्य, मन्वन्तरस्य, कल्पस्य, ग्रामनिवासस्य, वनस्पत्युत्पत्तेः, जीविकायाः, लोभस्य च, अद्भुतं इतिहासं श्रूयते।