निरुपाधिकः सन् अपि स गुणातीतः परमात्मा, जगत्सम्भवहेतुः, सर्गकाले रजोगुणमाश्रित्य ब्रह्मरूपं धारयन् सृष्टिकार्ये प्रवर्तते। ब्रह्मभावे स्थितः स प्रजासृज्य, तदा सत्त्वप्रधानो विष्णुत्वमापन्नः धर्मेण जगतां पालनं करोति। अनन्तरं तमोगुणाविष्टः स रुद्ररूपं धारयन् समग्रं विश्वं संहरति, त्रिगुणात्मकः सन् अपि गुणातीतः, त्रैलोक्ये विश्राम्यति। यथा क्षेत्रस्य व्याप्ता रक्षिता वा शस्यहरकः स्वस्वनामानि लभते, एवं स ब्रह्मविष्ण्वीश्वरनामानि तद्वत् स्वकर्मसु धारयति। ब्रह्मभावे स लोकसृष्टिं करोति, रुद्रभावे संहरति, विष्णुभावे तु उदासीन एव तिष्ठति—एवं त्रिविधं स्वयम्भुवः स्थितिमाहुः। रजोगुणो ब्रह्मा, तमोगुणः रुद्रः, सत्त्वगुणः विष्णुः—एते त्रयो देवाः, एते च त्रयो गुणाः। एते परस्परं संयुक्ताः, परस्पराश्रयाश्च; क्षणमपि न वियुज्यन्ते, न च कदाचित् परित्यजन्ति। एवं ब्रह्मा जगतः प्रथमः, देवेशः, चतुर्मुखः, रजोगुणमाश्रित्य सृष्ट्यधिकारस्थः, तत्रैव स्थितः। हिरण्यगर्भः स देवप्रथमः, तु उपचारतः अनादिः सन्, आदौ जातः, पृष्ठिभूतपद्मनालस्थितः। तस्यायुः, महाबाहो, शतसंवत्सरपरिमितम्; तत् ब्रह्मणः प्रमाणेन शृणु। दश निमेषाः एका काष्ठा, पञ्च काष्ठाः एका कला, त्रिंशत् कलाः एकं मुहूर्तं, त्रिंशत् मुहूर्ताः एकं अहोरात्रम्। मानवस्य अहोरात्रं त्रिंशत् मुहूर्तपरिमितम्; त्रिंशदहोरात्राणि द्वे पक्षे, स मासः कथ्यते। षड् मासाः संवत्सरः, दक्षिणायन–उत्तरायणभेदेन; देवतानां तु अहोरात्रं एवं, उत्तरायणं तेषां दिवसम्। चतुर्युगं, कृतत्रेताद्याख्यं, द्वादशसहस्रदेववर्षपरिमितम्; तस्य विभागं मम वचनेन शृणु। कृतयुगस्य चतुर्सहस्राणि वर्षाणि, तस्य सन्ध्यां च सन्ध्यांशं च चतुश्शतानि; तावत् एव सन्ध्यांशः। त्रेतायुगं त्रिसहस्रवर्षपरिमितम्, तस्य सन्ध्यां च सन्ध्यांशं च त्रिशतानि, तावत् एव सन्ध्यांशः। द्वापरयुगं द्विसहस्रवर्षपरिमितम्, तस्य सन्ध्यां च सन्ध्यांशं च द्विशतानि, तावत् एव सन्ध्यांशः। कलियुगं सहस्रवर्षपरिमितम्, तस्य सन्ध्यां च सन्ध्यांशं च शतशतम्। एवं चतुर्णां युगानां संयोगः द्वादशसहस्रवर्षात्मकः, ऋषिभिः संप्रकल्पितः; तद् सहस्रगुणितं ब्रह्मणः अहः स्मृतम्। तस्मिन् ब्रह्मणः दिने चतुर्दश मनवो भवन्ति; तेषां कालः तस्मिन्सहस्रे विभागः। देवाः सप्तर्षयः इन्द्रः मनुः तस्य पुत्रराजानश्च, सर्वे मनुना सह सृज्यन्ते, तद्वत् पुनः लीयन्ते। एकस्मिन्मन्वन्तरे चतुर्णां युगानां संख्या एकसप्ततिः अंशेन सह; तस्य मानुषवर्षपरिमाणं शृणु। त्रिंशत्कोटिवर्षाणि पूर्णानि, द्विजश्रेष्ठ, षट्षष्टि नियुतानि च। चतुर्विंशति सहस्राणि, इति तदल्पाधिकं; एष मन्वन्तरः, तस्य देववर्षपरिमाणं शृणु। अष्टसहस्राणि द्वादश सहस्राणि च, द्विपञ्चाशत् सहस्राणि च, तत्र योज्यन्ते। एष कालः चतुर्दशगुणितः ब्रह्मणः अहः कथ्यते; तस्यान्ते नैमित्तिकं प्रलयं विद्वांसः प्राहुः। पृथिव्यन्तरिक्षस्वर्गाः सर्वे विनश्यन्ति; तदा ते विनश्यन्ति, महर्लोकः तु तिष्ठति। तस्य लोकस्य वासिनः अपि तापेन जनलोकं यान्ति; त्रिषु लोकेषु, एकेनार्णवेन आवृत्य, ब्रह्मा रात्रौ निद्रां गच्छति। सा रात्रिः तस्य दिवसा समाना; तस्यान्ते पुनः सृष्टिः प्रवर्तते। एवं ब्रह्मणः संवत्सरः, तथा शतं संवत्सराणि। तस्य शतसंवत्सरं परमं परिमाणं, पञ्चाशत् संवत्सरः परार्धः इति कथ्यते। एवं, द्विजश्रेष्ठ, तस्यैकः परार्धः अतीतः; तस्यान्ते महाकल्पः पद्माख्यः अभवत्। द्वितीयपरार्धे, यः इदानीं प्रवर्तते, तत्र प्रथमः कल्पः वाराह इति गण्यते। एवं ब्रह्मणः सृष्टयः, यस्य जन्म अप्रकटम्; रात्र्यन्ते तस्य प्रबोधे, प्रतिकल्पं सृष्टयः भवन्ति। नगरादीनि विनाप्राकारखातानि खर्वटानि इति कथ्यन्ते; शाखानगराणि, मन्त्रिभूमयः, सामन्ताधीनप्रदेशाश्च अन्ये। शूद्रप्रधानानि, स्वसमृद्धिकृषिकर्मनिष्ठानि, क्षेत्रोपयोग्यभूमिस्थितानि, ग्रामाः इति प्रसिद्धाः। नगरादिभ्यः पृथक्, यद्वासस्थानं लोकेषु कृतं, तत् पुरुषाणां निवासः इति विज्ञेयम्। यो ग्रामे प्रायः दुर्जनः, बलिष्ठः, परभूमिगतः, अकृषिकः, स राजा-अनुग्रहं प्राप्य, द्रमी इति कथ्यते। गवां समूहः, येषां विपण्याः न सन्ति, यत्र यत्र ते यान्ति तत्र तेषां पशुप्रधानं गृहम्, तद् घोषः इति स्मृतम्। एवं, स्वनिवासार्थं नगरादीनि कृत्वा, द्वयोरपि जनानां गृहानि निर्मितानि, निवासहेतोः। यथापूर्वं, तेषां गृहानि वृक्षसमीपे निर्मितानि; तद् सर्वं स्मृत्वा, त एव तद्वद् स्वगृहाणि निर्मितवन्तः।