मार्कण्डेय उवाच— यदा सर्वमिदं विश्वं प्रकृतौ लयं याति, तदा तद् विद्वद्भिः ‘प्राकृतिकं लयम्’ इत्युच्यते। तस्मिन्नन्ते, यदा दृश्यं च तद्विकाराश्च स्वभावेऽवस्थान्ति, तदा केवलं प्रकृतिः पुरुषश्च स्वस्वरूपे तिष्ठतः। तस्मिन्काले तमः सत्त्वं च सम्यग्विलीनं, नाधिकं न च हीनं, अन्योन्यं संकीर्णं स्थितम्। यथा तैलेन तिलेषु, सर्पिषा च क्षीरे, एवं रजः अपि तमः-सत्त्वयोः सहवासेन तिष्ठति। यावत् ब्रह्मणो जीवितकालः द्वौ परार्धौ स्यात्, तावती परमेश्वरस्य दिवा; तावतः सममवधिः तस्य रात्रिः प्रलयकाले। तस्यां रात्र्यां, यदा सृष्टेः आद्यः कारणरूपः, अनादिनिधनः, सर्वकारणभूतः, अव्यक्तस्वरूपः, परमः, अनन्यकर्मा प्रभुः, प्रभाते जागर्ति। स जगतां नाथः, प्रकृतिपुरुषयोः मध्ये प्रविश्य, परमेण योगेन तौ शीघ्रं प्रेरयामास, स एव परमेश्वरः। यथा मदिरा युवतिषु प्रविश्य ताः कम्पयति, वसन्तवायुः च सम्प्रवेश्य कम्पनं करोति, एवं स योगरूपेण तयोः प्रविश्य तौ सम्प्रेरयामास। एवं सम्प्रेरितायां प्रकृतौ, तस्मिन् ब्रह्मा नाम देवः, अण्डमध्ये समुत्पन्नः, यथोक्तं मया। यः पूर्वं प्रेरयिता आसीत्, यः प्रकृतेः स्वामी प्रेरणीयायाः, स एव संकोचविकासयोः प्रधानस्थितः तिष्ठति। स गुणातीतः अपि, जगदुत्पत्तिकर्ता, रजोगुणं स्वीकृत्य ब्रह्मरूपेण सृष्टौ प्रवर्तते। ब्रह्मरूपे स्थितः, सत्त्वप्रधानः सन् विष्णुरूपं गृहीत्वा धर्मेण रक्षां करोति। ततोऽनन्तरं तमःप्रधानः सन् रुद्ररूपेण समग्रं जगत् संहरति, त्रिगुणात्मकः अपि गुणातीतः, त्रिषु लोकेषु तिष्ठति। यथा क्षेत्रस्य व्याप्ता, रक्षिता, वा कर्ता तेषां नामानि स्वकर्मसु गृहीत्वा व्यवहरति, एवं स ब्रह्मविष्ण्वीश्वररूपाणि नामानि च धर्माणि च धारयति। ब्रह्मरूपे सृष्टिं करोति, रुद्ररूपे संहारं करोति, विष्णुरूपे तु उदासीनः तिष्ठति—एषा आत्मनः त्रिविधा अवस्था। रजः ब्रह्मा, तमः रुद्रः, सत्त्वं विष्णुः, स जगन्नाथः; एते त्रयो देवाः, एते त्रयो गुणाः। एते परस्परं युगपत्, अन्योन्याश्रिताः, क्षणमपि न पृथक्, न च परस्परं वियुज्यन्ते। एवं ब्रह्मा, जगतः प्रथमः, देवदेवः, चतुर्मुखः, रजोगुणं आश्रित्य सृष्ट्यां प्रवर्तते। हिरण्यगर्भः, देवेषु प्रथमः, उपचारेण अनादिः अपि, सृष्ट्यादौ जातः, पद्मनालस्थले पृथिव्याम् स्थितः। तस्य आयुः, महात्मन्, शतवर्षपरिमितः; तस्य मापनं शृणु। दश निमेषाः एका काष्ठा, पञ्च काष्ठाः एका कला, त्रिंशत् कलाः एकः मुहूर्तः, त्रिंशत् मुहूर्ताः एकं अहोरात्रं भवन्ति। मानुषाणां अहोरात्रं त्रिंशत् मुहूर्ताः, त्रिंशत् तादृशानि अहोरात्राणि द्वौ पक्षौ भवन्ति, स मासः इत्युच्यते। षड् मासाः संवत्सरः, दक्षिणायन-उत्तरायणविभागः; देवतानां अहोरात्रं तु एवं, उत्तरायणं तेषां दिवा। चातुर्युगं, कृतत्रेताद्याख्यं, द्वादशसहस्रदिव्यवर्षपरिमितम्; तस्य विभागं मम श्रुणु। कृतयुगस्य चत्वारि सहस्राणि वर्षाणि, तस्य सन्ध्यांशः चतुःशतानि, सन्ध्यांशश्च तावत्। त्रेतायुगस्य त्रयः सहस्राणि वर्षाणि, तस्य सन्ध्यांशः त्रिशतानि, तावत् सन्ध्यांशः। द्वापरस्य द्वे सहस्रे वर्षे, तस्य सन्ध्यांशः द्विशतानि, तावत् सन्ध्यांशः। कलियुगस्य सहस्रं वर्षाणि, तस्य सन्ध्यांशः शतं, तावत् सन्ध्यांशः। एवं चातुर्युगस्य द्वादशसहस्राणि वर्षाणि, ऋषिभिः निरूपितानि; सहस्रगुणितानि, एष ब्रह्मणः दिवा इति कथ्यते। हे ब्राह्मण, ब्रह्मणः दिवसे चतुर्दश मनवः सन्ति; तेषां कालः तस्मिन्सहस्रे विभक्तः। देवाः, सप्तर्षयः, इन्द्रः, मनुः, तस्य पुत्राः राजानः, तैः सह सृष्टाः, तैः सहैव लयं यान्ति। एकस्य मन्वन्तरस्य चातुर्युगसंख्या एकत्रिंशदधिक सप्ततिः, तस्य मानुषवर्षपरिमाणं मम शृणु। त्रिंशत्कोटिवर्षाणि पूर्णानि, द्विजश्रेष्ठ, तत्र षट्षष्टि नियुतानि च। द्विसहस्राणि च, अल्पं अधिकं, एष मन्वन्तरः; तस्य दिव्यवर्षपरिमाणं मम शृणु। अष्टसहस्राणि दिव्यवर्षाणि, द्विपञ्चाशत्सहस्राणि च तत्र संयोज्यन्ते। एष कालः चतुर्दशगुणितः ब्रह्मणः दिवा इति कथ्यते; तस्यान्ते नैमित्तिकं प्रलयं पण्डिता वदन्ति। पृथिव्यन्तरिक्षस्वर्गाणि सर्वाणि विनश्यन्ति; महर्लोकः तु तिष्ठति। तस्यापि लोकवासिनः, तापेन जनलोकं यान्ति; त्रिषु लोकेषु, एकेन सागरवेष्टिते, ब्रह्मा रात्रौ शय्यां उपगच्छति। सा रात्रिः तस्य दिवसा तुल्या; तस्यान्ते पुनः सृष्टिः प्रवर्तते। एवं ब्रह्मणः एकं वर्षं, तस्य शतं च स्यात्। तस्य शतवर्षपरिमाणं परमं परिमाणं, पञ्चाशद्वर्षं तु परार्ध इति ख्यातम्।