यदा तानि ओषधयः बीजवपनानन्तरं पुनः न प्रसवितानि, तदा सः तेषां वृद्ध्यर्थं कृषिकर्मणः उपायान् कल्पितवान्। ततः स्वयम्भूः भगवान् ब्रह्मा हस्तकर्मणः सिद्धिं स्थापयामास; तस्मात् कालात् आरभ्य कृषिज्य ओषधयः उत्पादिताः। कृषिकर्मणः सिद्धिम् उपरि, भगवान् स्वयं तेषां यथायोग्यं धर्मानुगुणं सीमाः स्थापयामास। सर्वेषां लोकानां सर्ववर्णानां च, धर्मं च अर्थं च यथावत् धारयन्तः, वर्णाश्रमधर्माः न्यस्ताः। यज्ञकर्मनिरतानां ब्राह्मणानां स्थानं प्रजापत्यं स्मृतम्; युद्धे न पलायमानानां क्षत्रियाणां स्थानं इन्द्रस्य। स्वधर्मनिष्ठानां वैश्यानां स्थानं मरुतः; सेवायां प्रवृत्तानां शूद्रवर्णानां स्थानं गन्धर्वः। अष्टाशीतिसहस्राणां तपस्विनां स्थानं तेषां एव, यः आचार्यसन्निधाने वसन्ति। सप्तर्षीणां स्थानं वनवासिनां; प्रजापत्यं गृहेषिणां, ब्रह्मस्थानं संन्यासिनां, अमृतस्थानं योगिनां—एवं स्थानविन्यासः। ततः क्रौस्तुकिः उवाच—भगवन्, त्वया अण्डस्य उत्पत्तिं विस्तरेण उक्तम्, तत्र च ब्रह्मणः महात्मनः जन्म। भृगुनन्दन, संहारान्ते सर्वं उपसंहृतं सति, प्राणिनां सृष्टिः अस्ति वा नास्ति इति श्रोतुम् इच्छामि। मार्कण्डेयः उवाच—यदा इदं विश्वं प्रकृतौ लीयते, तदा तं प्रकृतिकं संहारं विद्वांसः आहुः। यदा व्यक्तं च विकाराः स्वभावे लीयन्ते, तदा प्रकृति: पुरुषः च स्वस्वरूपे स्थितौ। तस्मिन्नेव काले तमः सत्त्वं च सम्यक् स्थितं, नात्यधिकं नात्यल्पं, परस्परं संकीर्णं। यथा तिलेषु तैलं, क्षीरे घृतं, तथा रजः तमः-सत्त्वयोः सहचरं। यावत् ब्रह्मणः आयुः द्वौ परार्धौ, तावद् परमेश्वरस्य दिवसः; तावद् एव संहारे रात्रिः। प्रभाते जगतः अनादिकारणः जागर्ति, सर्वकारणः, अव्यकृतस्वरूपः, सर्वोत्तमः, अन्यस्याभावे कर्ता। स जगत्पति: प्रकृत्यां पुरुषं च प्रविश्य, योगेन परमेन शीघ्रं उत्प्रेक्षयामास, परमेश्वरः। यथा मद्यं युवतिषु प्रविश्य, वा वसन्तवायुः प्रविश्य चञ्चलता जनयति, एवं स योगरूपेण प्रविश्य उत्प्रेक्षयामास। यदा आद्यं पदार्थं उत्प्रेक्षितं, तदा ब्रह्मा नाम भगवान् अण्डमध्ये उत्पन्नः, यथा पूर्वं उक्तम्। यः उत्प्रेक्षकः पूर्वे, यः प्रकृत्याः स्वामी उत्प्रेक्ष्य, सः प्रधाने स्थितः, संकोच-विकासयोः। गुणरहितः अपि, जगतः कारणः, रजोगुणं आश्रित्य सृष्टौ प्रवृत्तः, ब्रह्मरूपं धृत्वा। ब्रह्मरूपे सृष्ट्वा प्राणिनः, ततः सत्त्वप्रधानः विष्णुरूपं धृत्वा धर्मेण रक्षणं करोति। पश्चात् तमःप्रधानः रुद्ररूपेण सर्वं जगत् संहरति, गुणत्रयात्मा परंतु निर्गुणः, त्रिलोकं व्याप्य विश्राम्यति। यथा क्षेत्रस्य व्यापकः, रक्षकः, वा शस्यहरः नामानि गृणाति, तथा ब्रह्मा-विष्णु-ईश्वररूपाणि नामानि कर्तृत्वानि च धारयति। ब्रह्मरूपे लोकान् सृजति; रुद्ररूपे संहरति; विष्णुरूपे तु उदासीनः—एते त्रिविधा स्वयम्भुवः अवस्थाः। रजः ब्रह्मा, तमः रुद्रः, सत्त्वं विष्णुः, जगत्पति:—एते त्रयो देवाः, एवं गुणत्रयम्। एते परस्परं युग्मिताः, परस्परं आश्रयन्ति; क्षणमपि न वियुज्यन्ते, न च परित्यजन्ति। एवं ब्रह्मा जगत्प्रथमः, देवदेवः, चतुर्मुखः, रजोगुणं आश्रित्य सृष्टिकर्मणि स्थितः। हिरण्यगर्भः देवप्रथमः, अव्यक्ताद्यः, आदौ जातः, पद्मनालस्य अधिष्ठाने स्थितः। तस्य आयुः शतवर्षः, महात्मन्, तस्य गणनां ब्रह्ममितः शृणु। दश निमेषाः एकं काष्ठां, पञ्च काष्ठाः एकां कलां, त्रिंशत् कलाः एकं मुहूर्तं, त्रिंशत् मुहूर्ताः अहः-रात्रम्। मानवस्य अहः-रात्रम् त्रिंशत् मुहूर्ताः; त्रिंशत् अहः-रात्राणि द्वौ पक्षौ, एकः मासः। षड् मासाः एकं वर्षम्, दक्षिणायन-उत्तरायण-विभाजितम्; देवेषु अहः-रात्रम् एवं, उत्तरायणं अहः। चतुर्व्युगं—कृत, त्रेता, आदि—द्वादशसहस्राणि दिव्यवर्षाणि; तस्य विभागं मे शृणु। कृतयुगस्य चतुर्सहस्राणि वर्षाणि; सायं च प्रातः चतुःशतानि। त्रेतायुगं त्रिसहस्राणि वर्षाणि; सायं प्रातः त्रिशतानि। द्वापरयुगं द्विसहस्राणि वर्षाणि; सायं प्रातः द्विशतानि। कलियुगं सहस्रवर्षाणि; सायं प्रातः शतशतानि। एवं चतुर्व्युगस्य कालः द्वादशसहस्राणि वर्षाणि, ऋषिभिः गणितम्; तस्यान्ते सहस्रगुणितम्, ब्रह्मणः दिवसः। ब्राह्मण, ब्रह्मणः दिवसे चतुर्दश मनवः; तेषां कालः तस्य सहस्रस्य विभागः। एवं भगवतः सृष्टिसंहारविभागः, वर्णाश्रमधर्मस्थापनं, स्थानविन्यासः, कालपरिमाणं च, मार्कण्डेयपुराणे विस्तारतः वर्णितम्।