तदाऽत्र दोषात्, द्विजश्रेष्ठ, ओषधयः न वर्धन्ति स्म; बहवः एकस्मिन्न काले नष्टाः सन्ति, विप्र. तेषां पुनः विनाशे जाते, जनाः मोहिता भूत्वा, क्षुधया पीडिताः, ब्रह्मणं शरणं ययुः, परमेश्वरं. स ब्रह्मा, स्थितिं विज्ञाय, भूमिं क्षीणां दृष्ट्वा, सुमेरु पर्वतं वत्सं कृत्वा, तां भूमिं दुह्यति स्म, प्रभुः, महाबलः. एवं स भूमिं दुहितवान्, धान्यं भूमितले प्रादुरभवत्; ते बीजानि, कृष्य ओषधयः च, पुनः उत्पन्नानि. फलसम्पन्नाः ओषधिसमूहाः सप्तदश स्मृताः—शालिः, यवः, गोधूमः, रागः, तिलः; प्रियङ्गुः, उदरः, कोरदुषः, चिणकः; मासः, मुद्गः, मसूरः, निष्पवः, कुल्थः; अधकः, चणकः—एते सप्तदश समूहाः, प्राचीनाः कृष्य ओषधयः. चतुर्दश कृष्य ओषधयः च अकृष्याः च उत्पन्नाः—शालिः, यवः, गोधूमः, रागः, तिलः; प्रियङ्गुः सप्तमः, कुल्थः अष्टमः; श्यामकः, निवारः, यवः, तिलः, गवेधुकः; कुरुविन्दः, मार्कटकः, वेनुयवः—एते चतुर्दश कृष्य अकृष्य ओषधयः स्मृताः. यदा एते बीजानि अपि बीजितानि, न पुनः अंकुरितानि, तदा सः कृषि-उपायान् कल्पितवान्, तेषां वृद्धये. ब्रह्मा, स्वयम्भूः, हस्तकर्मसिद्धिं स्थापितवान्; तस्मात् कृष्य ओषधयः उत्पादिताः. यदा कृषि सिद्धा अभवत्, तदा प्रभुः स्वयम् तासां न्यायेन गुणेन च सीमाः संस्थापितवान्. स सर्वेषु लोकेषु, सर्ववर्णेषु, धर्मार्थान् यथावत् धारयिषु, वर्णाश्रमधर्मान् संस्थापितवान्, धर्मनिष्ठेषु. ब्राह्मणानां यज्ञरतानां स्थानं प्रजापत्यं स्मृतम्; क्षत्रियाणां युद्धे न पलायमानां स्थानं इन्द्रस्य; वैश्यानां स्वधर्मानुष्ठानिनां स्थानं मारुतस्य; शूद्रवर्णानां सेवायाम् प्रवृत्तानां स्थानं गन्धर्वस्य. अष्टाशीतिसहस्राणां तपस्विनां स्थानं तद्वत्, यथाऽचिन्त्यगुरुगृहवासिनां; सप्तर्षीणां स्थानं वनवासिनां; गृहस्थानां प्रजापत्यं; संन्यासिनां ब्रह्मस्थानं; योगिनां अमृतस्थानं—एवं स्थानविन्यासः. ततः क्रौस्तुकिः उवाच—भगवन्, अण्डोद्भवस्य विस्तारः, ब्रह्मणः च महात्मनः अण्डमध्ये जन्म, यथा त्वया उक्तम्. एतत् त्वत्तः श्रोतुम् इच्छामि, भृगुनन्दन—प्रलये सर्वे संहृताः सति, सृष्टिः अस्ति वा न वा? मार्कण्डेयः उवाच—यदा सर्वं विश्वं प्रकृतौ विलीयते, तद् प्रकृतिप्रलयः इति विद्वद्भिः कथ्यते. यदा व्यक्तं च विकाराः स्वस्वरूपे विश्राम्यन्ति, तदा प्रकृतिः च पुरुषः च स्वभावे स्थितौ. तस्मिन काले तमः च सत्त्वं च सम्यक् स्थितौ—न अधिकं, न न्यूनं—परस्परं संलिप्तौ. यथा तिलेषु तैलं, क्षीरे घृतं, तथैव रजः तमः-सत्त्वयोः सहचरं. यावत् ब्रह्मणः आयुः—द्वौ परार्धौ—तत् परमेश्वरस्य दिवा; तावत् एव रात्रिः प्रलयकाले. प्रभाते, आद्यः विश्वबीजः जागर्ति; सर्वकारणः, अचिन्त्यस्वरूपः, सर्वोत्तमः, स्वयमेव कर्ता. स जगत्पतिः, प्रकृतिं पुरुषं च प्रविश्य, योगशक्त्या त्वरितं तौ उत्पीडितवान्, परमेश्वरः. यथा मद्यं युवतिषु, वा वसन्तवायुश्च, तथा स योगरूपः प्रविश्य तौ उत्पीडितवान्. यदा आद्या प्रकृतिः उत्पीडिता, तदा स देवः ब्रह्मा नाम्ना, अण्डमध्ये उत्पन्नः, यथा मया तव उक्तम्. यः उत्पीडकः पूर्वम्, यः प्रकृत्याः अधिष्ठाता, स प्रधाने स्थितः, संकोच-विकासयोः. गुणातीतः अपि, लोकबीजः, रजोगुणं आश्रित्य, सृष्ट्यां प्रवृत्तः, ब्रह्मरूपं धारयन्. ब्रह्मरूपे, सृष्ट्वा प्राणिनः, सत्त्वप्रधानः विष्णुरूपं धारयन्, धर्मेन रक्षणं करोत्. ततः तमोप्रधानः रुद्ररूपे, सर्वं जगत् संहरति, विश्राम्यति, त्रिगुणात्मकः, गुणातीतः, त्रिलोक्यां स्थितः. यथा क्षेत्रज्ञः, रक्षकः, कर्ता च, स्वस्वनाम्नि प्रवृत्तः, तथा स ब्रह्म-विष्णु-ईश्वररूपे नामानि कर्माणि च धारयति. ब्रह्मरूपे लोकान् सृजति; रुद्ररूपे संहरति; विष्णुरूपे उदासीनः स्थितः—एते त्रिविधा स्वयम्भूः अवस्थाः. रजः ब्रह्मा, तमः रुद्रः, सत्त्वं विष्णुः—एते देवाः, एते गुणाः. एते परस्परं युग्मिताः, परस्परं निर्भराः; क्षणमपि न वियुक्ताः, न च परस्परं त्यजन्ति. एवं ब्रह्मा, जगतः आदिः, देवदेवः, चतुर्मुखः, रजःगुणं आश्रित्य, सृष्ट्यां स्थितः. हिरण्यगर्भः, देवाः मध्ये आद्यः, आदीकालः, पद्मनालस्य भूमौ स्थितः, आदौ जातः. तस्य आयुः, महात्मन्, शतवर्षः; तस्य गणना ब्रह्मणः प्रमाणेन मया शृणु.