ग्रामः तु गोष्ठसन्निवेशेन, पृथक् गृहैः समुपेतः, उच्छ्रितैः प्राकारेभ्यः सर्वतः परिखाभिः परिवृतः च आसीत्। नगरी तु अर्धयोजनविस्तीर्णा, दीर्घता-व्याप्त्या अष्टमांशविस्तीर्णा, पूर्वदिशं वा उत्तरदिशं वा अवलम्बमानाः, शुद्धवंशनिर्गमद्वारैः समुपेता च निर्दिष्टा। तस्याः अर्धभागः दुर्गकः, तस्यापि पादभागः ग्रामकः, ततोऽपि न्यूनः कुटिकासन्निवेशः, तस्य च अन्त्यभागेन मितिः क्रियते। या नगरी ग्रामो वा न प्राकारपरिखाभिः युक्तः, सः खरवट इति कथ्यते। शाखानगरी तु अन्यो जातिः, यत्र मन्त्रिणः, सामन्ताः, भूमिपालकाः च वसन्ति। तथा ये ग्रामाः शूद्रैः प्रमुखतया आवसिताः, स्वधर्मेण समृद्धाः, कृषौ कौशलसम्पन्नाः, कृषिभूमौ स्थिताः, ते ग्रामाः इति विख्याताः। अन्यः च यः सन्निवेशः जनैः कस्यचित् प्रयोजनस्य निमित्तं स्थापितः, सः पुरुषैः निवासः इति ज्ञेयः। ग्रामकः नाम सन्निवेशः, यत्र दुष्टाः, क्षेत्ररहिताः, परदेशे बलिनः जनाः वसन्ति, ते राजप्रियाणां शरणं भवन्ति। गोष इति तु सः देशः यत्र गोपालकाः स्वसामग्रीं रथेषु स्थापयित्वा, अपणरहिताः, गोसङ्घैः सह, यत्र यत्र इच्छन्ति तत्र निवसन्ति। एवं ते स्वनिवासार्थं नगरादीनि निर्माय, द्वयोः द्वयोः कुलयोः निवासार्थं गृहाणि अपि निर्मितवन्तः। यथापूर्वं वृक्षसमीपे गृहाणि निर्मितानि, तद् सर्वं स्मृत्वा, तैः जनैः तदनुसारं स्वनिवेशाः कृताः। यथा वृक्षस्य शाखाः नानादिशं प्रसार्यन्ते, काःचित् अधः, काःचित् ऊर्ध्वम्, तथा एव गृहशाखाः अपि वर्णिताः। या शाखाः पूर्वं कल्पवृक्षस्य आसन्, ताः एव गृहशाखाः अभवन्, ततः तासां दारुत्वं प्राप्तम्। परस्परविनाशे प्राप्ते, ते जनाः जीविकोपायं चिन्तयामासुः, मधु नष्टे, कल्पवृक्षाः सम्पूर्णतः विनष्टाः। तदा दुःखदुःखिता, तृष्णया क्षुधया च पीडिताः, त्रेतायुगादौ तेषां सिद्धिः अभवत्। अन्ये जीविकोपाये नष्टे, तेषां कृते वृष्टिः प्रचुरं समजनि; तस्मात् वृष्टेः ये अपगाः निम्नदेशं प्रवहन्ति, ते जलानि उपलब्धानि अभवन्। वृष्ट्या नद्यः रुद्धाः, निम्नेषु प्रदेशेषु स्रोतांसि जातानि, ये पूर्वं पृथिव्याः उपरि अल्पजलानि आगच्छन्ति स्म। ततः भूमेः संयोगात् ओषधयः उत्पन्नाः; चतुर्दश प्रकाराः, कृष्याख्याः अक्रिष्याख्याश्च, न बीजरोपणेन न कृष्यायाम्, स्वयमेव वर्धिताः। वृक्षाः लतानि च पुष्पफलसम्पन्नानि ऋतूनुसारं जातानि; त्रेतायुगस्य आदौ एव औषधीनां प्रथमं प्रादुर्भावः अभवत्। ताभिः औषधिभिः जनाः त्रेतायुगे जीवितवन्तः, हे मुनिवर; ततः आकस्मिकं कामलोभौ उत्पन्नौ। ततो नद्यः, क्षेत्राणि, पर्वतान्, वृक्षलतान्, औषधयः च स्वस्वबलानुसारं स्वीकृतवन्तः। तस्मात् दोषात्, हे द्विजश्रेष्ठ, औषधयः न वर्धिताः; बहवः एकस्मिन्नेव काले नष्टाः। तासु पुनः नष्टासु, जनाः मोहिता, क्षुधया क्लिष्टाः, ब्रह्माणं परमेश्वरं शरणं जग्मुः। स च सर्वं ज्ञात्वा, भूमिं भुक्तां दृष्ट्वा, सुमेरुं वत्सं कृत्वा, तां पृथिवीं दुग्धवान्, स भगवान् बलवान्। एवं भूमिः दुग्धा तेन, तस्यां धान्यबीजानि उत्पन्नानि; तानि बीजानि कृष्याख्यानि अक्रिष्याख्यानि च पुनः जातानि। फलसम्पन्नाः औषधिगणाः सप्तदश उच्यन्ते—शालिः, यवः, गोधूमः, प्रियङ्गुः, तिलः, उदरः, कोरदूषः, चिणकः, मासः, मुद्गः, मसूरः, निष्पावः, कुलत्थः, अधकः, चणकः—एते सप्तदश कृष्यौषधिगणाः पुराकाले विख्याताः। चतुर्दश औषधयः, कृष्याख्याः अक्रिष्याख्याश्च, उत्पन्नाः—शालिः, यवः, गोधूमः, प्रियङ्गुः, तिलः, कुलत्थः, श्यामकः, निवारः, यवः, तिलः, गवेधुकः, कुरुविन्दः, मर्कटकः, वेणुयवः—एते चतुर्दश कृष्यौषधयः स्मृताः। एतेषां बीजानां पुनः रोपितानां नोत्पत्तौ, तदा सः कृष्युपायं चिन्तयामास। ब्रह्मा स्वयम्भूः तदा हस्तकर्मणः सिद्धिं स्थापयामास; तस्मात् कालात् कृष्याख्याः औषधयः उत्पादिताः। कृष्यां सिद्धायां, सः भगवान् न्यायेन गुणानुसारं तेषां सीमाः स्थापयामास। स च वर्णाश्रमधर्मान् च स्थापयामास, हे धर्मात्मन्, सर्वेषां लोकानां, सर्वेषां वर्णानां च, ये धर्मार्थौ सम्यक् पालयन्ति। ब्राह्मणानां यत्र यज्ञकर्मणि प्रवृत्तिः, तद् प्रजापत्यं स्थानं स्मृतम्; क्षत्रियाणां युद्धे न पलायमानानां, तदिन्द्रस्थानम्। वैश्यानां स्वधर्मे प्रवृत्तानां स्थानं मारुतम्; शूद्रजातीनां सेवायाम् प्रवृत्तानां स्थानं गन्धर्वम्। अष्टाशीतिसहस्राणि तपस्विनां मुनीनां, यच्च आचार्यसन्निधौ वसतां, तदपि तेषां स्थानम्। सप्तर्षीणां स्थानं वनेवासिनां, प्रजापत्यं गार्हस्थ्यानां, ब्रह्मस्थानं यतिनां, अमरस्थानं योगिनां—एवं स्थानव्यवस्था कृताः। एवं श्रुत्वा, क्रौस्तुकी उवाच—"भगवन्, त्वया विस्तारतः अण्डसम्भवः, तत्र च महात्मनः ब्रह्मणः जातिः उक्ता। इदानीं त्वत्तः श्रोतुमिच्छामि, हे भ्रिगुवंशसम्भूत, प्रलयान्ते सर्वे संहृताः सति, सृष्टिः सत्त्वानां अस्ति वा न वा?