विश्वामित्रः हरिश्चन्द्रं प्रति उवाच—“हे वीर, समुद्रैः सहितं पृथिव्याः समस्तं राज्यं, ग्रामाणि नगराणि च, रथाश्वगजसमाकुलं सर्वं ते राज्यं मया इच्छितम्। कोशभाण्डागारं यच्चान्यदस्ति तव, हे निष्पाप, त्वदीया भार्या पुत्रः शरीरं च विना, सर्वं मम देहि। धर्मविदां श्रेष्ठ, यश्च धर्मः प्रेतानुगः, स अपि मया अभिलषितः। किमधिकं वदामि? एतत्सर्वं मम समर्पय।” ततः खगाः ऊचुः—“राजा स प्रसन्नचित्तः स्थिरवदनः मुनिवचनं श्रुत्वा अञ्जलिं कृत्वा ‘एवं भवतु’ इति प्रत्युवाच।” ततो विश्वामित्रः पुनरुवाच—“यदि त्वया राज्यं भूमिः बलं वित्तं च मम समर्पितं, तर्हि तपस्वि स्थाने राज्ये कः प्रभुः भविष्यति, हे राजर्षे?” हरिश्चन्द्रः प्रत्युवाच—“यदा यदा ब्राह्मणाय भूमिं दत्तवान्, तदा तस्य तव एव अधिकारः आसीत्; किमुत इदानीं, हे राजन्?” विश्वामित्रः पुनः उवाच—“यदि त्वया मम पृथिवी समर्पिता, यत्र यत्र मम अधिकारः, तत्र तत्र त्वं न निवसितुमर्हसि।” ततस्तु राजा सर्वाभरणानि मेखलायज्ञोपवीतानि च त्यक्त्वा, वल्कलानि धारयामास, भार्यया पुत्रेण सह। खगाः ऊचुः—“एवं कृत्वा ‘एवं भवतु’ इति उक्त्वा, राजा भार्यया शैव्या पुत्रेण च सह गन्तुं आरब्धवान्।” तस्मिन्नपि गच्छति, कश्चित् मार्गे तं निवार्य उवाच—“हे राजन्, यज्ञदक्षिणां मम अदत्त्वा क्व गच्छसि?” हरिश्चन्द्रः प्रत्युवाच—“एषा सम्पूर्णा भूमिः त्वया स्वीकृता, हे ब्रह्मन्, किं पुनः तव अपेक्ष्यते? केवलं त्रयोऽयं देहाः मम शेषाः।” विश्वामित्रः उवाच—“एवमपि, यज्ञदक्षिणा मम दातव्या; विशेषतः ब्राह्मणानां क्षतिः यदि न दत्तं, तर्हि दोषः। यावत् ब्राह्मणाः राजसूये तृप्ताः, तावत् यज्ञदक्षिणा दातव्या। प्रतिज्ञातं हि—प्रतिज्ञां दातव्यम्, शत्रुभिः सह योध्यम्, शरणागतं रक्षितव्यम् इति। तत्तव पूर्वं प्रतिज्ञातम्।” हरिश्चन्द्रः उवाच—“हे ब्रह्मन्, अद्य मम किञ्चिदपि नास्ति; समये दास्यामि। मम सत्यं विचिन्त्य कृपां कुरु।” विश्वामित्रः उवाच—“कियत्कालं प्रतीक्षेय, हे नराधिप? शीघ्रं वद, अन्यथा शापाग्निना दग्धो भविष्यसि।” हरिश्चन्द्रः प्रत्युवाच—“हे मुने, मासमेकं मध्ये यज्ञद्रव्यम् दास्यामि। अद्य वित्तं नास्ति, त्वं दानाय अनुमन्यस्व।” विश्वामित्रः उवाच—“गच्छ गच्छ, धर्मं पालय; ते मार्गः शुभः अस्तु, विघ्नः न भवतु।” खगाः ऊचुः—“अनुज्ञातः स भूमिपः प्रस्थितवान्; तस्य प्रिया भार्या अपि, या पूर्वं पादयात्रां न कृतवती, पादेनैव अन्वगच्छत्।” तं महात्मानं पत्नीपुत्रसमन्वितं नगरात् निर्गच्छन्तं दृष्ट्वा, नगरवासिनः सह राजपरिचारकाः विललापुः। “हा नाथ, किमर्थं अस्मान् दुःखितान् त्यजसि? त्वं धर्मनिष्ठः, प्रजासु सदा कृपालुः। यदि धर्मोऽस्ति ते, अस्मानपि गृहीत्वा गच्छ; एकक्षणं स्थातुमर्हसि, तव पद्मनयनं द्रष्टुम्। मधुपत्रदृशः वयं तव मुखपानम् इच्छामः; पुनः कदा द्रक्ष्यामः? ये पूर्वे ये च पश्चात् गच्छन्ति, ते सर्वे त्वां पश्यन्ति। तव पत्नी पुत्रं वहन्ती पृष्ठतः गच्छति; सेवकाः पुरतः गच्छन्ति, गजसदृशाः पथि स्थिताः। राजा हरिश्चन्द्रः पादयात्रया गच्छति; तव सुकोमलः सुबाहुः पुत्रः त्वया सह पादेन गच्छति। पथि धूलीधूसरं तस्य मुखं किम् भविष्यति? स्थातुमर्हसि, हे नृपश्रेष्ठ, धर्मं पालय।” “क्षत्रियस्य परमः धर्मः दया; किं भार्या, किं पुत्रः, किं वित्तं, किं धान्यं? सर्वं त्यक्त्वा वयं तव छायाभूताः। हा नाथ, हा नृपश्रेष्ठ, किमर्थं अस्मान् विना गच्छसि? यत्र त्वं, तत्र वयम्; यत्र त्वं तिष्ठसि, तत्र एव सुखम्; नगरी तत्रैव, स्वर्गोऽपि यत्र नृपः।” एवं नगरजनवचनानि श्रुत्वा, राजा शोकसमाकुलः तेषां कृपया मार्गे स्थितवान्। नगरजनवाक्यैः सन्तप्तं दृष्ट्वा, विश्वामित्रः क्रोधविस्फारितलोचनः समीपमागत्य उवाच—“धिक् ते दुष्टाचर, मिथ्यावादी, कुटिलवदन! मम राज्यं दत्त्वा, पुनः किं प्रत्याहरसि?” इति। तेन ताडितो राजा कम्पमानः ‘गच्छामि’ इति उक्त्वा, शीघ्रं प्रियायाः हस्तं गृहीत्वा प्रस्थितः। पत्नीं श्रान्तां सुकुमारां बलात् आकृष्य, कौशिकः ताम् दण्डेन ताडितवान्। तां ताडितां दृष्ट्वा, राजा हरिश्चन्द्रः दुःखार्तः ‘गच्छामि’ इति उक्त्वा, अन्यद् न वदति स्म। तदा पञ्च दयालवः देवाः ऊचुः—“एवं पापीयान् विश्वामित्रः के लोकान् प्राप्स्यति? येन यज्वा स्वराज्यात् पतितः; यस्य श्रद्धया वयं सोमपानं कृत्वा मन्त्रैः सहानन्दं यज्ञात् गमिष्यामः?” तेषां वचनं श्रुत्वा, क्रोधात् कौशिकः शप्तवान्—“यूयं सर्वे मानवत्वं प्राप्स्यथ।” तैः प्रसादितः मुनिः पुनरुवाच—“मानवे जन्मनि अपि, अपत्यानि न भविष्यन्ति। न स्त्रीग्रहणं, न स्पर्धा; कामक्रोधविवर्जिताः पुनः देवत्वं प्राप्स्यथ।