तेषां जनानां चित्तानि स्वामित्वबुद्ध्या व्याप्य, तानि वृक्षान् जगृहुः। तेन दुष्कृत्येन तेषां महावृक्षाः अपि विनष्टाः। ततः शीतोष्णादिद्वन्द्वानि अभवन्—शीतं चोष्णं च, क्षुधा चादयः। तानि द्वन्द्वानि निवारयितुं ते प्रथमतः गृहान् निर्मितवन्तः। मरुभूमिषु, दुर्गेषु, पर्वतेषु, गुहासु च, ते वनदुर्गेषु पर्वतदुर्गेषु जलदुर्गेषु वा शरणं प्राप्नुवन्ति। कृत्रिमदुर्गाणि अपि ते स्वाङ्गुलिप्रमाणेन मापयित्वा निर्मितवन्तः, यथापूर्वं व्यवहारार्थं प्रमाणानि स्थापयन्ति। अत्र परमाणुः सूक्ष्मतमः, ततः रजः, भूधूलिः, केशाग्रः, यूकः, लूश्च, यवः च। प्रत्येकं पूर्वस्मात् अष्टगुणम् उक्तम्। अष्टयवानि एकाङ्गुलं, षडङ्गुलानि एकपदं, द्विवितस्ति एकपदद्वयम्। द्विवितस्त्यौ एकहस्तः, ब्राह्मीतीर्थात् अङ्गुल्यग्रपर्यन्तम्। चतुर्हस्तानि धनुः, दण्डः, नाडिका च। द्विसहस्रधनुषां गव्यूतिः, चतुःगव्यूतिः योजनम्—एवं प्रमाणमिदं विद्वद्भिः परिगणितम्। दुर्गाणां चतुर्णां त्रयः स्वभावतः, चतुर्थं तु कृत्रिमं महता श्रमेण कृतम्। नगरी, दुर्गक, मुसलाकृति, शाखानगरी, ग्रामश्च इति वर्ण्यन्ते। ग्रामे पशुप्रपाशव्यवस्था, पृथक् गृहानि, उन्नतानि तटाकानि, सर्वतः परिखया परिवृतानि। नगरी योजनार्धविस्तीर्णा, दीर्घायाः अष्टमांशं विस्तीर्णा, पूर्वे वा उत्तरदिशि वा अवसन्ना, शुद्धवेतसनिर्गमद्वारयुक्ता। दुर्गकस्य तदर्धम्, ग्रामस्य तच्चतुर्थांशः, मुसलाकृतिः तदपि न्यूनं, पश्चात्प्रदेशेन मापिता। नगरा वा ग्रामः येषां नास्ति प्राकारः न च परिखा, तद् खर्वटं नाम। शाखानगरी तु मन्त्रिणां, सामन्तानां, भूमिपानां वासस्थानम्। शूद्रप्रधानानि, स्वबलसमृद्धानि, कृष्युपयुक्तानि, कृषिभूमिषु स्थितानि, ग्रामाः इत्युच्यन्ते। अन्यानि च यानि जनैः प्रयोजनविशेषेण स्थाप्यन्ते, नगरीभ्यः पृथक्, तानि मानवावासाः स्मृताः। ग्रामं यत्र अधिकतरं दुष्टाचार्यं, न क्षेत्रं, बलवन्तो विदेशवासिनः, राजानुग्रहेण शरणम्—तद् पाल्यग्रामः। गोष्ठं तु यत्र गोपालकाः, स्वद्रव्यं रथेषु स्थापयित्वा, विपण्याविनान्यत्र कुत्रापि गोभिः सह वसन्ति। एवं ते स्वनिवासार्थं नगरीादीनि कृत्वा, द्विकुटुम्बिनां वासाय गृहाणि अपि निर्मितवन्तः। यथापूर्वं वृक्षसंनिकटे गृहाणि कृतानि, तदनुस्मृत्य तानि एव निर्मितवन्तः। यथा वृक्षस्य शाखाः विविधदिशं वर्धन्ते, केचित् अधस्तात्, केचित् ऊर्ध्वम्, तथा एव गृहशाखाः अपि वर्ण्यन्ते। याः शाखाः पूर्वं कल्पवृक्षाणां आसन्, ताः एव गृहशाखाः अभवन्, तेन ताः काष्ठस्वरूपं प्राप्ताः। अन्योन्यविनाशानन्तरं, तेषां जनानां जीविकोपायविचारः अभवत्—मधुक्षये हि कल्पवृक्षाः सम्पूर्णतः विनष्टाः। दुःखिताः, शोकसन्तप्ताः, तृष्णया क्षुधया च पीडिताः, त्रेतायुगादौ तेषां सिद्धिः अभवत्। अन्येषां जीविकोपायानां नष्टे, तेषां कृते विपुलं वर्षं अभवत्, तस्मात् वर्षात् निम्नेषु स्रोतोभ्यः आपः लब्धाः। वर्षेण स्रोतोभिः निवारितेषु, निम्नप्रदेशेषु नाड्यः अभवन्—पूर्वं ये अल्पजलानि भूमौ आगतानि। ततः भूमेः संयोगात् ओषधयः उत्पन्नाः—चतुर्दश प्रकाराः, कृष्या-कृष्या च, न बीजरोपणेन न च कर्षणेन, स्वयमेव वर्धिताः। वृक्षाः लता च, पुष्पफलयुक्ताः, ऋतूनुसारं जाताः, त्रेतायुगस्य आदौ औषधीनां प्रादुर्भावः अभवत्। ताभिः औषधिभिः जनाः त्रेतायुगे जीवितवन्तः; किन्तु तत्रैव इच्छा लोभश्च उत्पन्नौ। तेन कारणेन, नद्यः क्षेत्राणि पर्वताः वृक्षाः लताः औषधयः च स्वस्वबलानुसारं स्वत्वेन गृह्णन्ति। तस्मात् दोषात्, द्विजश्रेष्ठ, औषधयः न वर्धिताः, एकस्मिन्नेव काले बहवः नष्टाः। पुनः तासां विनाशे, जनाः क्षुधया क्लिष्टाः, मोहिता, ब्रह्माणं परमेश्वरं शरणं जग्मुः। स सर्वं विज्ञाय, भूमिं क्षपयन्तीं दृष्ट्वा, सुमेरुं वत्सं कृत्वा, तां पयोधरां दुहित्वा, प्रभुः महाबलः। एवं भूमिः दुहिता, ततो धान्यानि भूम्यां प्रादुरभवन्—बीजानि कृष्या-कृष्या च पुनः उत्पादितानि। फलान्युपेताः औषधिगणाः सप्तदश स्मृताः—शालिः, यवः, गोधूमः, शुक्लकर्षः, तिलः। प्रियंगु, उदारः, कोरडूषः, चिनकः, मासः, मुद्गः, मसूरः, निष्पावः, कुलत्थः। अधकः, चणकः—एते सप्तदश कृष्यौषधिवर्गाः पुरातनाः स्मृताः। औषधयश्च चतुर्दश, कृष्या-कृष्या च, उत्पन्नाः—शालिः, यवः, गोधूमः, शुक्लकर्षः, तिलः। सप्तमः प्रियंगुः, अष्टमः कुलत्थः, ततः श्यामकः, निवारः, यवः, तिलः, गवेधुकः। कुरुविन्दः, मार्कटकः, वेणुयवः—एते चतुर्दश कृष्या-कृष्या औषधयः कीर्तिताः। एवं तेषां जीवितोपायाः, वासस्थानानि, औषधयः, धान्यानि च यथाक्रमं प्रादुर्भूतानि, यथोक्तं पुराणे।