मार्कण्डेय उवाच— आदौ सृष्टिकाले ब्रह्मा सत्यनिष्ठः सन् सृजनाय प्रवृत्तः सहस्रयुग्मानि स्वमुखात् ससर्ज, महर्षे। ये तु तत्रोत्पन्नाः, त एव स्वतेजसा समन्विताः प्रचुरसत्त्वगुणयुक्ताः अभवन्। ततो ब्रह्मा वक्षसः सहस्रयुग्मानि पुनः ससर्ज। ते सर्वे रजोगुणप्रधानाः, उत्साहयुक्ताः, चञ्चलाश्चासन्। पुनः जङ्घाभ्यां सहस्रयुग्मानि ससर्ज। तेषां रजस्तमसौ मिश्रितौ, कामनिष्ठाश्चाभवन्। ततः पादयोः सहस्रयुग्मानि ससर्ज, ये तमोगुणप्रधानाः, अल्पमेधसः, दरिद्राश्चासन्। तेषां प्रवृत्तौ, सजीवयुग्मानि समुत्पन्नानि। ते कामेन परस्परं समाकृष्टाः मैथुनधर्मे प्रवृत्ताः। तस्मात् युगे द्वन्द्वोत्पत्तिः प्रवृत्ता। तदा स्त्रीणां मासिकः स्त्रावो नासीत्, तेन मैथुनसंपर्केऽपि गर्भधारणं न जातम्। आयुषः समाप्तौ एकवारमपत्यं जनयन्ति स्म; तस्मात् युगे द्वन्द्वोत्पत्तिः प्रवृत्ता। त एव ध्यानबलात्, मनसा एव, साक्षात् संततिं जनयन्ति स्म; तेषां सर्वेषां पञ्चवर्गयुक्तानि शुद्धेन्द्रियाणि आसन्। एवं प्राचीनमानवसृष्टिरभवत्, प्रजापते, तेषां संततिभ्यः इदं जगत् पूर्णमभवत्। ते मानवाः नद्यः, सरांसि, समुद्रांश्च, गिरिशिखराणि च सञ्चरन्तः, स्वल्पोष्णशीतानुभवेन विचरन्ति स्म। तेषां विषयेषु सहजसन्तोषः, न विरोधः, न द्वेषः, नासूया चासीत्। ते पर्वतेषु, सागरतटे, चिरन्तनं वसन्तः, अनासक्ताः, सर्वदा प्रमुदितचित्ताः अभवन्। ततः पश्चात् मांसभक्ष्यभूतानि, सर्पाः, दानवाः, असूयकाः, पशवः, पक्षिणः, मकराः, मत्स्याः, सरीसृपाश्च उत्पन्नाः। ते हीनयोनयः, अण्डजाः, अधर्मजाः चासन्। न तदा मूलानि, फलानि, पुष्पाणि, ऋतवः, वर्षाणि वा आसन्। सर्वदा सुखकालः, नात्युष्णं नातिशीतलं च; कालस्य गमने तेषां अद्भुतसिद्धयः समजनि। प्रातःकाले, मध्याह्ने च, ते तृप्तिमवाप्नुवन्; यदा यदिच्छन्ति, तदा तदा तृप्तिः सहजमभवत्। यैः कामना जाताः, तेषां मनसः प्रयत्नः संजातः। ततो जलस्य सूक्ष्मत्वेन विविधाः रमणीयाः सिद्धयः समुत्पन्नाः। ततः अन्यः प्रकारः सत्त्वानामुत्पन्नः, ये सर्वान् कामान् पूरयन्ति स्म; तेषां शरीराणि शुद्ध्यापेक्षा रहितानि, नित्ययौवनयुक्ताश्चासन्। तत्रापि, अनिच्छया एव, युग्मोत्पत्तिः अभवत्; समकाले जाताः, समरूपाः, समकाले च म्रियन्ते स्म। तेषां मध्ये न रागः, न द्वेषः; सर्वे समरूपाः, समायुः, न हीनः, न श्रेष्ठः। सहस्रवर्षाणि निश्चितायुषः मानवाः जीवंति स्म, न दुःखं, नापदः। किञ्चिद्देशे किञ्चित्काले च, भूमिः सर्वथा शुभफलदायिनी अभवत्। कालक्रमेण, स्वभावतः, प्राणी विनश्यन्ति स्म। एवं शनैः शनैः सर्वाः सिद्धयः सर्वत्र नष्टाः। तासु नष्टासु, जनाः दिवः पतिताः। तदा प्रायशः कल्पवृक्षाः, गृहवृक्ष इत्याख्याताः, उत्पन्नाः; तेषां सर्वे भोगाः तत्रैव लभ्यन्ते स्म। ते तैः वृक्षैः त्रेतायुगादौ जीवितवन्तः। कालान्तरेण तेषां मनसि आकस्मिकः रागः उत्पन्नः। मासे मासे, ऋतोः प्रवृत्तौ, पुनः पुनः गर्भधारणं जातम्; तैः रागोत्पत्तौ, गृहवृक्षेषु, हे ब्राह्मण, अन्येषु च, महावृक्षशाखाः पतिताः; तेषां फलान्येव वस्त्राणि भूषणानि च उत्पादितानि। तेषां तैः वृक्षैः मधुरसगन्धवर्णयुक्तं अमद्यमधु सर्वत्र स्रवति स्म। तेनैव त्रेतायुगादौ ते जीवितवन्तः। कालान्तरेण पुनः लोभेन पूर्णाः अभवन्। ते तान् वृक्षान् स्वामित्वबुद्ध्या ग्रहीत्वा, कुत्सितकर्मणा, तान् महावृक्षान् अपि नष्टवन्तः। ततः शीतोष्णादिद्वन्द्वानि उत्पन्नानि; तान्युपशमयितुं ते प्रथमं गृहाणि निर्मितवन्तः। मरुस्थलेषु, दुर्गेषु, पर्वतेषु, गुहासु च, वनदुर्गे, गिरिदुर्गे, जलदुर्गे वा, ते शरणमुपगतवन्तः। ते कृत्रिमदुर्गाणि अपि निर्मितवन्तः, स्वाङ्गुलिप्रमाणेन माप्य, यथापूर्वं व्यवहारार्थं प्रमाणानि स्थापितवन्तः। परमाणुः सूक्ष्मतमः, ततो रजः, भूमिरजः, केशाग्रः, यूकः, लूतः, यवः च; एकैकं पूर्वात् अष्टगुणं स्मृतम्। अष्टयवाः अङ्गुलः, षडङ्गुलानि पादः, द्विवितस्तिः स्मृतः। द्विवितस्त्यौ हस्तः, ब्राह्मीतीर्थात् अग्रपर्यन्तं मितः; चतुरः हस्ताः धनुः, दण्डः, नाडिकाप्रमाणं च। द्विसहस्रधनुषः गव्यूतिः, चतुर्गुणं योजनं स्मृतम्; इदं प्रमाणं मापनस्य परमं विद्वद्भिः निर्दिष्टम्। चतुर्णां दुर्गाणां त्रयाणि स्वाभाविकानि, चतुर्थं कृत्रिमं तु महानुष्ठानेन निर्मितम्। नगरं, दुर्गकं, मुसलाकृति ग्रामः, शाखानगरं, ग्रामश्च इति निर्दिष्टानि। एवं सृष्ट्यादिक्रमः, मानवजीवनस्य प्रवृत्तिः, धर्माधर्मयोः परिणामः च, हर्षवर्धनं दुःखोत्पत्तिं च, ब्रह्मणा सम्यक्सृष्टं जगदिदं प्रवृत्तमिति।