गृहस्थस्य गृहे यः कश्चन अतिथिः आगच्छति, स सुमुखो वा विकृतमूर्तिर्वा, स एव प्रजापतिर्भाव्यः, यतः सः ‘अतिथि’ इति कथ्यते, तस्य स्थिरत्वाभावात्। यदा सः तृप्तो भवति, तदा गृहस्थः मानवयज्ञाद्युत्थान् ऋणात् विमुक्तो भवति; यदि तु गृहस्थः स्वयमेव भुङ्क्ते, दानं कृत्वा न, तदा स एव पापभाज् भवति। यदि अतिथिः तस्य गृहे आशया निराशः निर्गच्छति, तदा गृहस्थः केवलं पापं भुङ्क्ते, अपि च अन्यस्मिन् जन्मनि मलमेव भुङ्क्ते। यदपि जलं वा शाकं वा यत्किञ्चिद् दत्तं भवति, तस्य यः पुण्यलाभः, स सर्वः अतिथिना गृहीतः, गृहस्थस्य तु पापमेव शेषम्। अतः यथाशक्ति अतिथिं सत्कार्य गृहस्थेन, नित्यं च पिण्डोदकपूर्वकं श्राद्धं कार्यम्। ब्राह्मणान् भोजयेत्, यदि न शक्यते, किञ्चिदपि, तर्हि एकं ब्राह्मणमपि पितृपूजनाय, प्रथमं तु श्रेष्ठं भागं दद्यात्। याचमानान् परिव्राजकान् ब्रह्मचारिणश्च दानं दद्यात्, तस्य प्रमाणं चत्वारि ग्रासानि, प्रथमं भागं दद्यात्। द्विजश्रेष्ठाः वदन्ति—प्रथमं भागः चतुर् गुणं फलदायकः, भोजनस्य दानस्य वा। अतिथीन् गृहदेवताः बान्धवान् याचकांश्च पूज्य, यथाशक्ति, तदनन्तरं भुञ्जीत। अपाङ्गान् शिशून् वृद्धान् बुद्धिमन्तः, ये चान्ये क्षुधिताः, तानपि भोजयेत्। यो गृहस्थः समर्थः, स बान्धवान् भोजयेत्; विशेषतः यदि धनाढ्यः बान्धवः विपन्नं बान्धवं पश्येत्। येन पतितेन पापं कृतं, तद् धनी बान्धवः अपि सह भजते; सायं सूर्यास्तात् अतिथिं विधिवत् पूजयेत्। अतिथिं यथाशक्ति शय्यासनभोजनैः सत्कुर्यात्; एवं गार्हस्थ्यधर्मस्य भारः सम्यक् धार्यते। तस्य स्कन्धे स्रष्टा, देवाः, पितरः, महर्षयः, अतिथयः, बान्धवाश्च, सर्वे तिष्ठन्ति। पशुपक्ष्यादिसर्वाणि प्राणिसंघाताः तृप्तिम् आप्नुवन्ति; अत्रैवात्र्याः श्लोकाः रचिताः। श्रुणु, महाभाग, तान् श्लोकान् येन अत्रिना गृहस्थानां हिताय रचिताः, ये देवपितृअतिथिबान्धवपूजनपूर्वकं धर्मं चरन्ति। गृहस्थः, यदि समर्थः, भूमौ श्वभ्यः, चाण्डालभ्यः, पक्षिभ्यश्च अन्नं दद्यात्, भार्याभ्यः, आचार्याय च। स प्रतिदिनं सायं च प्रातश्च वैश्वदेवकर्म आचरन्, मांसशालिशाकादि यत् गृह्यं सुसंस्कृतं, तस्य यथाविधि दानं कृत्वा एव स्वयं भुञ्जीत्, न पूर्वम्। एवं गृहधर्मं कथयित्वा, क्रौष्टुकिः उवाच—हे ब्रह्मन्, त्वया मानवसृष्टिः कथिता या स्रवणोद्भवात् परं जाता; अधुना विस्तारतः वद, कथं ब्रह्मा सृष्टिं चकार, कथं च विविधानि भूतानि ससर्ज। कथं च वर्णान् ससर्ज, तेषां च गुणाः के, ब्राह्मणादीनां कर्माणि च कीदृशानि, तत्त्वेन वद। मार्कण्डेय उवाच—आदौ ब्रह्मा सृजन्, सत्यनिष्ठः, मुखात् सहस्रयुग्मानि ससर्ज। ते जाताः सत्त्वप्रधानाः, स्वप्रभया युक्ताः। ततोऽस्य उरसोऽपि सहस्रयुग्मानि ससर्ज, ते राजसप्रधानाः, उत्साहवन्तः, अशान्ताश्च। ततो जङ्घाभ्यां सहस्रयुग्मानि ससर्ज, रजस्तमसि प्रधानं, कामप्रवृत्ताः। ततोऽस्य पादाभ्यां सहस्रयुग्मानि ससर्ज, तमःप्रधानाः, अल्पबुद्धयः, दरिद्राश्च। एवं ते उत्साहयुक्ताः सन्तः, द्वन्द्वेन सह स्रष्टाः। परस्परकामेन तेषां मैथुनप्रवृत्तिः समुत्पन्ना। तस्मात् एषु कल्पेषु द्वन्द्वजन्मनां प्रवृत्तिः अभवत्। तदा स्त्रीणां मासधर्मो नासीत्; अतः मैथुनं कृत्वापि गर्भं न धारयन्ति। आयुषः अन्ते एकवारं प्रसूयन्ते स्म। तस्मात् एषु कल्पेषु द्वन्द्वजन्मनः प्रवृत्तिः। ध्यानबलात् मनसा एव तेषां सन्ततिः ससृष्टा, पञ्चगुणैः विशुद्धेन्द्रियाः, ततः जगत् इदं सन्ततैः पूर्णम्। ते नद्यः, सरांसि, समुद्रांश्च उपयुञ्जानाः, पर्वतान् च चरन्तः, तदा सौम्यतापशीतलाः सन्तः। विषयेषु स्वाभाविकं तृप्तिम् अलब्धवन्तः, नासीत् तेषां विरोधः, द्वेषः, मत्सरः वा। पर्वतेषु, समुद्रतीरेषु, सर्वत्र विचरन्तः, स्थिरनिवासाभावात्, निष्कामाः, सदा प्रमुदितचित्ताः। तदा मांसादाः, सर्पाः, दानवाः, मत्सरिणः, पशवः, पक्षिणः, मकराः, मत्स्याः, सर्पादयश्च उत्पन्नाः। ते हीनयोनयः, अण्डजाः, अधर्मसम्भवाश्च। नासीत् मूलं, फलम्, पुष्पं, न ऋतवः, न संवत्सरः। तदा कालः सर्वदा सुखदः, नातितोष्णं, नातिशीतलम्; कालस्य गमनेषु आश्चर्यफलानि अभवन्। प्रातः, मध्याह्ने च तृप्तिम् अलभन्त; यदा यद् इच्छन्ति, तदा तदा तृप्तिः सुलभा। यदा किञ्चिद् इच्छन्ति, तदा मानसिकं प्रयासम् अलभन्त; जलस्य सौक्ष्म्यात् विविधानि रमणीयानि कार्याणि अभवन्। तदा अन्यः एकः जातिः उत्पन्नः, यः सर्वकामदः; तेषां शरीराणि शुद्धानि, नापि मलिनानि, सदा यौवनस्थाः। अनिच्छया एव द्वन्द्वेन सन्ततिः जायते स्म; तावुभौ समाने रूपे, समाने काले म्रियेताम्। एवं प्राचीनकल्पे मानवसृष्टिः प्रवृत्ता, तेषां सन्ततिभ्यः इदं जगत् पूर्णम्।