मार्कण्डेयपुराणम्

कुवलयाश्व इति वीरः तेषां पितरं प्रति परिचितः अभवत्। ततः ऋतध्वजः नागराजस्य पादयोः प्रणम्य, तं श्रद्धया नमस्कृतवान्। नागराजः तं उत्थाप्य, बलात् गाढं आलिङ्ग्य, शिरसि गन्धं कृत्वा, "दीर्घायुर्भव" इति स्नेहेन उक्तवान्। "शत्रून् विजित्य, मातापितरौ सेवस्व, वत्स! सतां गुणाः सर्वत्र कथ्यन्ते, अपि तव अनुपस्थिते। असाधारणगुणाः तव मम पुत्रैः च प्रकाशिताः; तेषु तव चिन्तया, वाचा, कर्मणा, त्वमेव वर्धस्व। सत्पुरुषस्य जीवनम् प्रशंसनीयम्; निर्गुणस्य जीवनम् मृतस्य तुल्यं। सत्पुरुषाः पितरं मातरं हर्षयन्ति, शत्रूणां हृदयम् दुःखयन्ति। स्वहितं कृत्वा, लोकानाम् विश्वासम् लब्ध्वा, देवपितृब्राह्मणमित्राणां, आपन्नानां, दुःखितानां च तुष्टिम् आवहन्ति। सम्बन्धिनः अपि सत्पुरुषस्य दीर्घायुष्यम् इच्छन्ति; ये निन्दायाः विरतः, दीनानां करुणावन्तः, तेषां जन्म आपन्नानां फलदं भवति।" इति उक्त्वा, जडः तं वीरपुत्रं पुनः संबोधितवान्, नागः कुवलयाश्वस्य पूजां कर्तुं इच्छन्। स्नानादिकं विधिवत् कृत्वा, मधुपानादि सुखानि च भोजनं यथेष्टं आस्वादितवान्। कुवलयाश्वेन सह, हर्षपूर्णं संवादं कृत्वा, अल्पकालं तत्र सन्तुष्टचित्तः स्थितवान्। शत्रुजितस्य पुत्रः, तस्य मौनिनः पितुः अनुमतिं लब्ध्वा, नागराजस्य आज्ञां यथावत् अकरोत्। नागराजः सत्यवादी, आत्मसंयमी, पुत्रैः राजकुमारैः च सह, यथायोग्यं मधु भोजनं च आस्वादितवान्, सुखानि अनुभूतवान्। ततः अलर्कः पप्रच्छ, "गृहस्थमार्गानुगतस्य कः धर्मः? किम् अकर्मणः बन्धनम्, किम् कर्मणः उन्नतिः? लोकहितं किम्, गृहस्थेन वर्जनीयम् किम्? एतानि यथावत् वद।" मदालसा उवाच, "वत्स! गृहस्थाश्रमं आलिङ्ग्य, पुरुषः सर्वं जगत् धारयति; तेन लोकान् जयति, इच्छितं फलम् प्राप्नोति। पितरः, ऋषयः, देवाः, भूताः, मनुष्याः, कृमयः, कीटाः, पतत्रिणः, पक्षिणः, पशवः, राक्षसाः च—सर्वे गृहस्थस्य आश्रिताः, तेन तुष्टिम् प्राप्नुवन्ति। गृहस्थस्य मुखं पश्यन्ति, 'दास्यति वा न वा' इति चिन्तयन्ति। एषा त्रिविधा गौः, सर्वाधारः, तस्यां विश्वं स्थितम्, सा सर्वकारणम्। तस्याः पृष्ठम् ऋग्वेदः, मध्यं यजुर्वेदः, मुखं शिरः सामवेदः; शृङ्गे यज्ञः दानम्, शरीरम् सत्पुरुषाणां स्तुतयः। तस्या गोमूत्रं गोमयम् शान्तिः पुष्टिः, अङ्गानि वर्णाश्रमाः; सा यावत् पोष्यते, लोकाः न क्षीयन्ति, तिष्ठन्ति। वत्स! 'स्वाहा', 'स्वधा', 'वषट्', 'हन्त' इत्येतानि तस्याः चतुरस्तनानि। देवाः 'स्वाहा' स्तनम् पिबन्ति, पितरः 'स्वधा' स्तनम्, ऋषयः देवाः भूताः राक्षसाः 'वषट्' स्तनम् पिबन्ति। मनुष्याः 'हन्त' स्तनम् पिबन्ति; अतः वत्स! त्रिवेदमयी गौः सर्वान् पोषयति। यः तां विनाशयति, अतिदुष्टं कर्म करोति, स तमस्यां गहनायां पतति। यः स्वपुत्रैः देवैः च सह, तां समये पाययति, स स्वर्गम् प्राप्नोति। तस्मात्, पुत्र! मानवः प्रतिदिनं देवऋषिपितृमनुष्यभूतान् यथा स्वदेहं पोषयति, तथा पोषयेत्। शुद्धः रक्षितः च, देवऋषिपितृप्रजापतिभ्यः यथाकालं श्रद्धया बलिदानं कुर्यात्। देवपूजां गन्धपुष्पैः कृत्वा, अग्नौ होमं कुर्यात्, भागं च दद्यात्। गृहान्तरे ब्रह्मणं विश्वेदेवान् पूजयेत्; धन्वन्तरये उत्तरपूर्वे बलिं स्थापयेत्। पूर्वे इन्द्राय, दक्षिणे यमाय, पश्चिमे वरुणाय, उत्तरस्यां सोमाय बलिं दद्यात्। द्वारि धात्रविधात्रे, बहिः आर्यमणे, सर्वत्र गृहेषु देवताभ्यः बलिं दद्यात्। रात्रिचरभूतपितृभ्यः बहिः बलिं दद्यात्; पितृभ्यः दक्षिणामुखः बलिं दद्यात्। गृहस्थः एकचित्तः जलं आदाय शुद्धिं कुर्यात्। यथानियतम् स्थलेषु बलिं स्थापयेत्, देवताः आह्वयेत्, ततः गृह्यबलिं कृत्वा शुद्धः भवति। भूतपोषणाय, श्रद्धया विसर्जनं कुर्यात्; श्वभ्रेभ्यः चाण्डालपक्षिभ्यः भूमौ अन्नं विक्षिपेत्। एषा वैष्वदेवी पूजा सायं प्रातः च क्रियते; शुद्धः द्वारम् निरीक्षेत्। अष्टमभागं मुहूर्तस्य पश्येत्; अतिथिः आगच्छति चेत्, तं अन्नजलैः सत्कारं कुर्यात्। यथाशक्ति गन्धपुष्पादिभिः पूजयेत्; मित्रं वा ग्रामवासिनं अतिथित्वेन न पूजयेत्। योऽपि अज्ञातवंशः, अज्ञातनाम्ना, समये आगच्छति, क्षुधार्तः, श्रान्तः, याचमानः, निरधनः—स ब्राह्मणातिथिः उच्यते; तं बुधः यथाशक्ति सत्कारं कुर्यात्। पण्डितः तस्य वंशं कुलं पाठं न पृच्छेत्। इति एतेषां शास्त्रवाक्यानां अनुक्रमेण, श्रद्धया, कुवलयाश्वस्य चरितं, गृहस्थधर्मस्य महत्वं च, मदालसायाः उपदेशः च, एकस्मिन् कथायां सम्यक् प्रकटितम्।