हरिश्चन्द्रः धर्मनिष्ठः राजा विश्वामित्रस्य वचनानि श्रुत्वा विनयपूर्वकं प्रत्युवाच—“भगवन्, मम एष धर्मः, न दोषः; स्वधर्मनिष्ठस्य मम प्रति त्वं रोषं मा कृथाः।” ततोऽपि सः धर्मज्ञः नृपः वदति—“राज्ञा धर्मविदा दानं रक्षणं च कर्तव्यम्, धनुषमुत्तोल्य च धर्मेण युद्धं कर्तव्यम्।” एवम् उक्ते, विश्वामित्रः पप्रच्छ—“कस्मै दानं दातव्यम्? कः रक्षितव्यः? केन च युद्धं कर्तव्यम्, राजन्? यदि धर्मभयम् अस्ति, शीघ्रं मे एतद् वद।” हरिश्चन्द्रः प्रत्युवाच—“श्रेष्ठेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः, दरिद्रेभ्यः च दानं देयम्। भीतान् सदा रक्षितव्यान्, चौरैः युद्धं कर्तव्यम्।” ततः विश्वामित्रः पुनरुवाच—“यदि त्वं धर्मपरायणः राजा, अहं च ब्राह्मणः कर्मकर्तुम् इच्छामि, तर्हि यत् इच्छितं हविः तत् दत्तव्यम्।” एतस्मिन्नन्तरे पक्षिणः कथयन्ति—राज्ञः वचः श्रुत्वा, हृष्टचित्तः स राजा पुनरपि कौशिकं प्रति वदति—“भगवन्, यत् इच्छसि तत् वद; निरवधानं वद; यद्यपि दुःसाध्यं स्यात्, तदपि दत्तमेव विद्धि।” “स्वर्णं, रत्नानि, पुत्रो वा, भार्या वा, शरीरं वा, प्राणाः वा, राज्यं वा, नगरी वा, वित्तं वा—यत् त्वया काम्यते तत्।” तदा विश्वामित्रः वदति—“राजन्, त्वया यत् हविः दत्तं तत् स्वीकृतम्। प्रथमं राजसूयदक्षिणां देहि।” राजा प्रत्युवाच—“ब्राह्मण, अहं ते तां दक्षिणां दास्यामि। वरणीयं त्वया, द्विजश्रेष्ठ, यत् इच्छसि हविः।” विश्वामित्रः पुनरुवाच—“मही सागरपर्यन्ता, नृपतयः, ग्रामाः, नगराणि, सर्वं राज्यं, रथाश्वगजसमृद्धम्। कोशं च निघ्नं च, यच्चान्यदस्ति, त्वदीयं, त्वं विहाय, भार्यापुत्रशरीराणि विना, हे पापशून्य। धर्मश्च, यः गच्छतः अनुसरति, सः अपि देयः। किमधिकं वदामि, सर्वं एतत् दत्तव्यम्।” पक्षिणः पुनरुवाचुः—राजा, मुनिवचनानि श्रुत्वा, प्रसन्नचित्तः, अनविकृतवदनः, अञ्जलिं कृत्वा, “एवं अस्तु” इति प्रत्युवाच। विश्वामित्रः पुनरपि पप्रच्छ—“यदि त्वया राज्यं, भूमि, बलं, वित्तं सर्वं दत्तम्, तर्हि तपस्विनि राज्ये स्थिते, कः अधिकारोऽस्ति, राजर्षे?” हरिश्चन्द्रः प्रत्युवाच—“यदा यदा ब्राह्मणाय भूमिं ददामि, तदा तदा तव एव तत्र अधिकारः; किमुत अधुना, राजन्?” विश्वामित्रः पुनरुवाच—“यदि त्वया सर्वा पृथिवी दत्ता, राजन्, यत्र मम अधिकारः, तत्र त्वं न स्थातुमर्हसि।” एवं उक्त्वा, स राजा सर्वाणि भूषणानि, उपवीतानि, मेखलादीनि च त्यक्त्वा, वल्कलानि धारयामास, भार्यया पुत्रेण सह। पक्षिणः पुनरुवाचुः—“एवं कृत्वा, राजा ‘एवं अस्तु’ इति उक्त्वा, भार्यया शैव्यया पुत्रेण च सह निर्गन्तुं आरब्धवान्।” तस्य निर्गच्छतः, कश्चित् मार्गे तस्य पन्थानं रुद्ध्वा, “राजन्, मम राजसूयदक्षिणां अदत्त्वा कुत्र गच्छसि?” इति अवदत्। राजा प्रत्युवाच—“भगवन्, राज्यं तव दत्तं, सर्वविघ्नवर्जितम्। अधुना त्रयः एव एते मम शरीराः अवशिष्टाः।” विश्वामित्रः अवदत्—“एवं सति, दक्षिणा दातव्या। विशेषतः ब्राह्मणानां हानिः स्यात्, यदि दक्षिणा न दत्ता।” “यावत् ब्राह्मणाः राजसूये तृप्यन्ति, तावत् राजसूयदक्षिणा देया, राजन्।” “प्रतिज्ञाय दातव्यम्; आपद्गतेन युद्धं कर्तव्यम्; क्लिष्टान् रक्षितव्यम्—एषा तव पूर्वं प्रतिज्ञा।” हरिश्चन्द्रः प्रत्युवाच—“भगवन्, अधुना मम किञ्चित् नास्ति; काले दास्यामि। मम सत्यं विचिन्त्य अनुग्रहम् कुरु।” विश्वामित्रः पप्रच्छ—“कियत्कालं प्रतीक्षे, नराधिप? शीघ्रं वद, अन्यथा शापाग्निना दग्धः भविष्यसि।” हरिश्चन्द्रः प्रत्युवाच—“मुने, मासमेकं मध्ये दक्षिणां दास्यामि। इदानीं मे वित्तं नास्ति; दातुं त्वया अनुमतिः देया।” विश्वामित्रः अवदत्—“गच्छ, गच्छ, नृपश्रेष्ठ, स्वधर्मं पालय। तव पन्थाः शुभः अस्तु, विघ्नः मा भूयात्।” पक्षिणः पुनरुवाचुः—“राज्ञः निर्गमनाय अनुमतिः दत्ता। स भूमिपतिः गच्छन्, प्रियया सह, यः पादेनैव यायात्, या पूर्वं न तथा चरितवती।” स राजा भार्यया पुत्रेण च सह नगरात् निर्गच्छन् दृष्टः, तदा नगरवासिनः, राजपरिचारकाः च, क्रन्दन्तः ऊचुः— “हन्त, किमर्थं त्वं नः परित्यजसि, सदा क्लिष्टान् दुःखितांश्च? त्वं धर्मनिष्ठः, राजन्, प्रजासु अनुग्रहं कृतवान्।” “यदि धर्मं मन्यसे, अस्मानपि नय, राजर्षे। क्षणं स्थातुमर्हसि, राजन्, तव पद्मवदनं द्रष्टुम्।” “मधुपक्ष्मभिः नेत्रैः पातुमिच्छामः; पुनः कथं त्वां द्रक्ष्यामः? ये अग्रे ये च पृष्ठतः गच्छन्ति, तस्य राज्ञः निर्गच्छतः।” “भार्या तं अनुसरति, बालं पुत्रं वहन्ती; सेवकाः तस्य गच्छतः, अग्रे यान्ति, गजैः इव मार्गे तिष्ठन्ति।” “एषः हरिश्चन्द्रः पादेन गच्छति; हन्त, राजन्, तव सुकुमारत्वचं, सुब्रह्मकुटिलं पुत्रं त्वया सह गच्छन्तम्।” “किं तस्य मुखं भविष्यति, धूलिना आवृतम् पन्थानम्? तिष्ठ, तिष्ठ, नृपश्रेष्ठ, स्वधर्मं पालय।” “दयैव धर्मः श्रेष्ठतमः, विशेषतः क्षत्रियाणाम्। किं भार्यया, किं पुत्रेण, किं वित्तेन, किं धानेन, प्रभो?” “एतत् सर्वं परित्यज्य, तव छायाः अभवाम। हन्त, महाबाहो, हन्त, प्रभो, किमर्थं अस्मान् परित्यजसि?” “यत्र त्वं, तत्र वयम्; यत्र सुखं, तत्र वसामः। यत्र त्वं निवससि, सा नगरी; यत्र नृपतिः, तत्र स्वर्गः।” एवं नगरजनानां वचनानि श्रुत्वा, राजा दुःखेन पीडितः, तेषां करुणया मार्गे स्थितवान्।