नागयोः फणाः मणिमुकुटैः शोभमानाः, स्वस्तिकचिह्नैः स्पष्टं चिह्निताः, तयोः रूपयुग्मं दृष्ट्वा राजकुमारस्य नेत्रे विस्मयात् विस्तीर्णानि। तौ नागयोः प्रियस्मितं कृत्वा, स्नेहेन तं ब्राह्मणश्रेष्ठं संबोधितवन्तौ—"साधु, साधु!" इति। ततः तौ तस्मै पितरं नागाधिपतिं कथयितुं प्रारभेताम्। तत्र स राजकुमारः देवेषु पूज्यं अश्वतारं नागश्रेष्ठं दृष्ट्वा, रम्यं अधोलोकं अपि अवलोकयत्। अधोलोकः युवा-वृद्ध-नागकुमारैः तथा नागकन्याभिः क्रीडिताभिः अलंकृतः आसीत्। ताः तारागणवत् कान्तकुण्डलैः हारैः च शोभमानाः; अन्यत्र गीतानि वीणानां वंशनां च शब्दैः संयुक्तानि आसीत्। नागगृहाणि मृदंगवीणानां शब्दैः पूर्णानि; अधोलोकं पश्यन् शत्रुजित्सुतः अग्रे गच्छति स्म। तौ प्रियौ नागौ तेन सह शत्रुसूदनः नागराजस्य प्रासादं प्रविष्टः। तत्र दिव्यहारवस्त्रैः मणिकुण्डलैः च भूषितं महात्मानं नागेश्वरं दृष्ट्वा, शुद्धमुक्तावल्लीनां हारैः, भुजबन्धैः च शोभितं, सुवर्णसिंहासने स्थितं नागेश्वरं अपश्यन्। तस्य रूपं मणिजालैः, प्रवालैः, वैदूर्यैः च अलंकृतम् आसीत्। तौ तं दर्शयन्तौ "एषः अस्माकं पिता" इति उक्तवन्तौ। स वीरः कुवलयाश्वः तस्य पितरं परिचितः; तदनन्तरं ऋतध्वजः नागराजस्य पादयोः प्रणम्य नमस्कृतवान्। नागराजः तं उत्तोल्य, बाहुभिः दृढं आलिंग्य, शिरसि च गन्धं कृत्वा, "दीर्घायुष्मान् भव" इति अभाषत्। "शत्रून् विजित्य, मातापितरौ सेवस्व, वत्स! यदा त्वं नास्ति, तदा अपि पुण्यात्मनां गुणाः कथ्यन्ते।" "असाधारणगुणाः त्वया मम पुत्राभ्यां च प्रकाशिताः; तेषु चिन्तया, वाचा, कर्मणा च त्वमेव वर्धस्व।" "पुण्यात्मनः जीवितं प्रशंसनीयम्; अपुण्यस्य जीवित्वे अपि मृतवत्। पुण्यजनाः पितरौ हर्षयन्ति, शत्रूणां हृदयं दुःखयन्ति।" "स्वहिताय कर्म कृत्वा, जनानां विश्वासं प्राप्य, स देवतान्, पितृन्, ब्राह्मणान्, मित्राणि, शरणागतान्, पीडितान् च तुष्टिम् उपनयति।" "संबन्धिनः अपि पुण्यात्मनः दीर्घायुषः इच्छन्ति; निन्दायाः वर्जनं, दीनानां दया—एवं पुण्यात्मनः जन्म दुःखसमये शरणागतानां फलदं भवति।" जडः उवाच—एवं तं वीरपुत्रं संबोधितवान्, पुनः नागः कुवलयाश्वस्य पूजां कर्तुम् इच्छन् तं पुनरपि अभाषत्। स्नानादिकं विधिपूर्वकं कृत्वा, मधुपानं च अन्यं सुखं, भोजनं च यथेष्टं आस्वादितवान्। ततः कुवलयाश्वेन सह, हर्षपूर्णं संवादं कृत्वा, अल्पकालं तत्र रमणीयभावेन स्थितवन्तः। शत्रुजित्पितुः मौनानुज्ञया, शत्रुजित्सुतः नागराजस्य यथाज्ञं कर्म अकरोत्। नागराजः पुत्रैः राजकुमारैः च सह, सत्यव्रती महनागेश्वरः, हर्षपूर्णः, संयमशीलः, यथोचितं मधुं भोजनं च आस्वादितवान्। अलर्कः उवाच—"गृहस्थधर्मः कः? कर्मत्यागात् बन्धः कः, कर्तव्यकर्मणः उत्कर्षः कः? लोकहितं किम्, गृहस्थेन वर्जनीयम् किम्? यथावत् ब्रूहि, किम् कर्तव्यम्?" मदालसा उवाच—"वत्स! गृहस्थाश्रमं आलम्ब्य, पुरुषः सर्वं जगत् धारयति; तेन लोकान् जयति, इच्छितं फलम् आप्नोति। पितरः, ऋषयः, देवाः, भूतानि, मनुष्याः, कीटाः, पतंगाः, पक्षिणः, पशवः, राक्षसाः च—सर्वे गृहस्थेन जीवन्ति, तेन तुष्टिम् उपयान्ति। ते तस्य मुखं पश्यन्ति—'दास्यति वा, न वा?' इति।" "एषा, वत्स, त्रिधा रूपिणी गौः, सर्वाधारः; तस्यां विश्वं स्थितम्, सा कारणं मता। तस्याः पृष्ठं ऋग्वेदः, मध्यं यजुर्वेदः, मुखं शिरः सामवेदः; शृंगौ यज्ञः दानं च, शरीरं सतां स्तुतयः। विष्ठा मूत्रं शान्तिः पुष्टिः च, अङ्गानि वर्णाश्रमाः; यावत् सा धार्यते, लोकाः न क्षीयन्ति, अपि तिष्ठन्ति।" "वत्स, 'स्वाहा', 'स्वधा', 'वषट्', 'हन्त'—एते तस्याः चतुर्भिः स्तनैः निर्दिष्टाः। देवाः 'स्वाहा'स्तनं पिबन्ति, पितरः 'स्वधा'स्तनं, ऋषयः, देवाः, रक्षसः च 'वषट्'स्तनं पिबन्ति। मनुष्याः 'हन्त'स्तनं सततं पिबन्ति; अतः, वत्स, त्रिवेदात्मिका गौः सर्वान् पोषयति।" "यः एतां विनश्यति, अतिक्रूरं पापं करोति, स गहनतमं तमः पतति। यः तु स्वस्य पुत्रैः, देवैः, अन्यैः च सह, यथाकालं एतां पाययति, स स्वर्गं प्राप्नोति।" "अतः, वत्स, मनुष्यः प्रतिदिनं देवतान्, ऋषीन्, पितरः, मनुष्यः, भूतानि च, स्वदेहवत् पोषयेत्।" "अतः, शुद्धः रक्षितः च, देवतान्, ऋषीन्, पितरः, प्रजापतिं च अन्यांश्च, यथाकालं यत्नेन पूजयेन्।" "सुगन्धपुष्पैः देवतान् पूज्य, तदनन्तरं अग्नौ होमं कृत्वा, विधिविहितं भागं दद्यात्।" "गृह्ये ब्रह्मणं विश्वेदेवान् च पूज्य, धन्वन्तरये उत्तर-पूर्वे अर्पयेत्।" "पूर्वे इन्द्राय, दक्षिणे यमाय, पश्चिमे वरुणाय, उत्तरं सोमाय अर्पयेत्।" एवं नागलोकस्य दिव्यदर्शनं, नागराजस्य स्नेहसंपर्कं, कुवलयाश्वस्य पूजनं, तथा गृहस्थधर्मस्य महत्त्वं मदालसया प्रतिपादितम्।