स्नेहपूर्णेन हृदया राजा नागराजस्य पुत्रयोः प्रति उवाच—"सत्यं जानातु, युवां मम जीवितसमौ प्रियौ; हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, पुनः कदापि वियोगस्य वाक्यं न उच्चारितव्यं।" तदनन्तरं, स्नेहेन सिक्तमुखौ तौ नागराजपुत्रौ तस्य अनुग्रहबन्धनं अनुभूय, राजपुत्रं स्नेहसमेतं किंचित् तिरस्कारयुक्तं च वाक्यं प्राहतु—"ऋतध्वज, यथा त्वया उक्तं, न संशयः; एवं हि अस्माकं मनसि, अन्यथा चिन्तनं नास्ति। किन्तु एतत् महात्मना पितृणा अस्माभ्यं उक्तम्।" पुनः पुनः तेन उक्तम्—"कुवलयाश्वं द्रष्टुम् इच्छामि।" तदा कुवलयाश्वः उत्तमासनात् उत्थाय, "यथा आज्ञापयसि, पितः," इति भूमौ प्रणम्य स्थितः। कुवलयाश्वः हर्षितः प्राह—"धन्योऽस्मि, भाग्यवान् च; कोऽन्यः मम तुल्यः, यदा पितरः मां द्रष्टुम् अतिसंयुक्तं इच्छन्ति?" पुनः सः उवाच—"उत्तिष्ठाम, गच्छाम; पितुः आज्ञां पूर्णयितुं क्षणमपि विलम्बं न इच्छामि। पादैः शपथं करोमि।" जडः उवाच—एवं उक्त्वा राजपुत्रः ताभ्यां सह नगरं त्यक्त्वा पवित्रां गोमतीं नदीं सम्प्राप्तः। तौ नागराजपुत्रौ तस्य मध्ये गतौ, राजपुत्रः तेषां गृहं पारं तटं मन्यते स्म। तदा तौ राजपुत्रं अधःलोके अपाकृष्य, तत्र सः नागपुत्रयोः दर्शनं कृतवान्। तयोः फणाः मणिमुकुटैः शोभमानाः, स्वस्तिकचिह्नैः स्पष्टं चिह्निताः; तेषां सुन्दरं रूपं दृष्ट्वा, सः विस्मयितः नेत्रौ विवृतौ। स्नेहस्मितेन सः प्राह—"साधु, ब्राह्मणश्रेष्ठौ!" तौ तस्मै पितरं नागेश्वरं कथयितुं आरभेताम्। तत्र सः देवेषु पूज्यं अश्वतारं अपश्यत्; तदनन्तरं सः राजपुत्रः सुन्दरं नागलोकं अपश्यत्। तत्र यौवनस्थैः वृद्धैः च नागपुत्रैः नागकन्याभिः च क्रीडन्तीभिः अलङ्कृतम्; कानिचन कुण्डलैः हारैः च शोभमानाः, आकाशस्थ ताराभिः इव दीप्ताः; अन्यत्र गीतानि वीणास्वरैः वंशनादैः च सह। नागानां गृहाणि मृदङ्गवीणानादैः पूर्णानि; तं नागलोकं निरीक्ष्य शत्रुजित्सुतः अग्रे प्रस्थितः। ताभ्यां प्रियाभ्यां नागाभ्यां सह शत्रुनिग्रहः नागराजस्य प्रासादं प्रविष्टः। तत्र तौ नागराजं महात्मानं दिव्यहारवस्त्रैः मणिकुण्डलैः च भूषितं अपश्यताम्। सः मुक्तालतानां हारैः, भुजबन्धैः, सुवर्णासनस्थः, अत्युत्तमः शोभमानः। तस्य रूपं मणिजालैः, प्रवालवैदूर्यैः च अलङ्कृतम्; तौ तं दर्शयन्तौ "एषः अस्माकं पिता" इति उक्तवन्तौ। एष वीरः कुवलयाश्वः तस्य पितरं परिचितः; ततः ऋतध्वजः नागराजस्य पादयोः प्रणम्य स्थितः। नागराजः तं उत्थाप्य, बलात् आलिङ्ग्य, शिरसि गन्धं कृत्वा "दीर्घायुष्मान् भव" इति उक्तवान्। "शत्रून् जित्वा, पितृमातृभ्यां सेवा कुरु, वत्स! अनुपस्थितेऽपि पुण्यवानां गुणाः कथ्यन्ते।" "असाधारणगुणाः त्वया मम पुत्रैः च प्रकाशिताः; तेषु त्वं एव चिन्तया वाचा कर्मणा च वर्धस्व।" "पुण्यजनस्य जीवितम् प्रशंसनीयम्; अपुण्यस्य जीवन्नपि मृतवत्। पुण्यजनाः पितृमातृभ्यः सुखं, शत्रूणां हृदये दुःखं जनयन्ति।" "स्वहितं कृत्वा, जनानां विश्वासं लब्ध्वा, सः देवपितृब्राह्मणमित्रार्तजनानां तुष्टिं करोति।" "संबन्धिनः अपि पुण्यजनस्य दीर्घायुष्यम् इच्छन्ति; यः निन्दायाः वर्जनं, दुःखितेषु दया च करोति—तस्य पुण्यजनस्य जन्म शरणागतानां दुःखसमये फलोत्कर्षः।" जडः उवाच—एवं तं वीर्यवन्तं पुत्रं उक्त्वा, नागः पुनः तं पूजयितुं इच्छन्, तं पुनः संबोधितवान्। स्नानादिकं विधिपूर्वकं कृत्वा, मधुपानं चान्यद् इष्टं भोजनं च उपभोगं कृतवान्। ततः कुवलयाश्वेन सह, हर्षमयसंवादेन, अल्पकालं तत्र प्रमुदितचित्तः स्थितः। मौनपित्रोः अनुमत्याः, शत्रुजित्सुतः नागराजस्य यथाज्ञां कृतवान्। पुत्रैः राजपुत्रैः च सह संगम्य, सत्यवादी महानागेश्वरः, हर्षसंपन्नः, संयमशीलः, यथायोग्यं मधु भोजनं च उपभुक्त्वा सुखान् उपलभ्य स्थितः। तदनन्तरं, अलर्कः पप्रच्छ—"गृहस्थधर्मः कः? अकर्मणः बन्धः कः, कर्तुम् elevation कः? जनानां हितं किम्, गृहस्थेन वर्जनीयम् किम्? यथावत् एतानि कर्तव्यं कथय।" मदालसा उवाच—"वत्स, गृहस्थाश्रमं आलम्ब्य, पुरुषः सर्वं जगत् धारयति; तेन लोकान् जयति, इच्छितं फलम् प्राप्तुम् शक्नोति।" "पितरः, ऋषयः, देवाः, भूतानि, मानवाः, कृमयः, कीटाः, पतत्रिणः, पक्षिणः, पशवः, राक्षसाः—सर्वे गृहस्थेन जीविताः, तेन तुष्टाः। ते तस्य मुखं निरीक्ष्य, 'दास्यति वा न वा?' इति चिन्तयन्ति।" "एषा, वत्स, त्रिरूपा गौः, सर्वाधारः; तस्यां विश्वं स्थितम्, सा कारणं मता।" "तस्याः पृष्ठं ऋग्वेदः, मध्यं यजुर्वेदः, मुखं शिरः सामवेदः; शृङ्गे यज्ञः दानं च, शरीरं सत्पदगीतिः।" "मलमूत्रे शान्तिः पुष्टिः च, अङ्गानि वर्णाश्रमाः; यावत् सा ध्रियते, लोकाः न क्षीयन्ति, अपि तिष्ठन्ति।" एवं, नागलोकस्य सौन्दर्यं, नागराजस्य महिमा, कुवलयाश्वस्य पुण्यं, गृहस्थधर्मस्य महत्वं च, उक्तं।