तदा तं सुमधुरदन्तीं स्त्रीं, अन्याभिः स्त्रीभिः संरक्षितां, अन्तरगृहे स्थापयामास। तस्याः नागराजस्य द्वौ पुत्रौ प्रतिदिनं हर्षपूर्णौ आगच्छन्ति। ऋतध्वजेन सह तौ अमरवत् क्रीडन्ति स्म। एकदा नागराजः प्रमोदितः स्वपुत्रयोः प्रति इदं वचनं प्राह— “यद् अहं पूर्वं उक्तवान्, तत् किमर्थं न क्रियते? स राजपुत्रः, यो भवतः हितं करोति, मम समीपं आनीयताम्। किमर्थं स मानदायकः राजपुत्रः भवद्भ्यां हिताय न आनीयते, मम पुत्रौ?” इत्येवम् स्निग्धपितृवाक्यं श्रुत्वा तौ नागपुत्रौ तस्य नगरं गत्वा, तेन विवेकिना राजपुत्रेण सह मित्रवत् रमन्ते स्म। ततः कुवलयाश्वेन सह किञ्चित् संवादं कृत्वा, तौ नागपुत्रौ स्नेहपूर्णं स्वगृहं प्रत्यागमनाय उक्तवन्तौ। तदा राजपुत्रः तौ प्राह— “किम् एष न भवद्भ्यां स्वगृहः? मम सर्वं धनं, वाहनानि, वस्त्राणि, यद् यद् इच्छथः, रत्नानि वा, भवद्भ्यां दीयताम्। यदि मम प्रियत्वं भवद्भ्यां विद्यते, ब्राह्मणयुवकौ, तदा सर्वं मम धनं भवद्भ्यां स्वीकृत्यं भवतु। एकस्मिन्नेव विषयं भाग्येन मया ठगितः अस्मि— यद् युष्माभिः मम गृहं स्वगृहवत् न व्यवहृतम्। यदि अहं प्रियः भवामि, अथवा यदि मम अनुग्रहः भवद्भ्यां कर्तव्यः, तदा मम धनं गृहं च भवद्भ्यां स्वगृहवत् मान्यं भवतु। मम यत् तद् भवद्भ्यां, भवद्भ्यां यत् तद् मम। सत्यं जानीतं— युष्माभ्यां मम जीवितसमः प्रियः। पुनः, ब्राह्मणश्रेष्ठौ, भवद्भ्यां वियोगवाक्यं न कथ्यं। स्नेहपूर्णहृदयेन, मम अनुग्रहबन्धनं भवद्भ्यां अस्ति।” तदनन्तरं स्नेहसिक्तमुखौ नागराजस्य पुत्रौ राजपुत्रं किञ्चित् स्नेहसहितं, किञ्चित् उपालम्भयुक्तं प्राहतुः— “ऋतध्वज, न संशयः, यथा त्वया उक्तम्, तथा अस्माकं मनसि। अन्यथा चिन्तनं नास्ति। किन्तु एतद् अस्माकं पितृणा महात्मना उक्तम्। पुनः पुनः सः प्राह— ‘कुवलयाश्वं द्रष्टुम् इच्छामि।’ तदा कुवलयाश्वः उत्तमासनात् उत्थाय, ‘यथा आज्ञापयति पिता’ इति वदन् भूमौ प्रणम्य। कुवलयाश्वः प्राह— ‘अहं सौभाग्यवान्, परमभाग्यवान् अस्मि— कोऽन्यः मम तुल्यः, यदा मम पिता मां द्रष्टुम् अतिविलसितया इच्छति?’ ‘उत्तिष्ठामः, गच्छामः; पितुः आज्ञां कर्तुं क्षणमपि विलम्बं न इच्छामि। पादयोर् शपथं करोमि।’ जडः उवाच— एवं उक्त्वा राजपुत्रः ताभ्यां सह निर्गत्य नगरं त्यक्त्वा, पवित्रां गोमतीं नदीं आगच्छत्। तौ नागराजपुत्रौ मध्येन गत्वा, राजपुत्रः तेषां गृहं पार्श्वे इति मन्यते स्म। तदा तौ राजपुत्रं अधःलोके अवतरयामासतुः। तत्र सः नागपुत्रौ दृष्टवान्। तयोः फणाः मणिमुकुटैः दीप्ताः, स्वस्तिकचिह्नैः स्पष्टाङ्किताः। तयोः सुन्दरं रूपं दृष्ट्वा, तस्य नेत्रे विस्मयात् विस्तारिते। सः स्नेहस्मितेन प्राह— ‘साधु ब्राह्मणश्रेष्ठौ!’ तौ तस्य पितुः, नागराजस्य, कथा आरब्धवन्तौ। तत्र सः पूजितं अश्वतारं देवेषु प्रख्यातं दृष्टवान्। तदा राजपुत्रः अधोलोकं रमणीयं अपश्यत्। तत्र तरुणैर् वृद्धैः नागयुवकैः नागकन्याभिः च, यत्र तत्र क्रीडन्तीभिः अलङ्कृतम्। ताः कान्तकुण्डलैः हारैः च आकाशे तारासमाः दीप्ताः। अन्यत्र गीतानि वीणावाद्यैः बांसुरीध्वनिभिः च सह श्रूयन्ते। नागानां गृहेषु मृदंगवीणानिनादैः पूर्णानि। अधोलोकं निरीक्ष्य शत्रुजित्पुत्रः अग्रे प्रस्थितवान्। तौ प्रियौ नागपुत्रौ सह शत्रुनिग्रहः नागराजस्य प्रासादं प्रविष्टवान्। तत्र तौ नागराजं महात्मानं दिव्यहारवस्त्रैः मणिकुण्डलैः भूषितं दृष्टवन्तौ। सः मुक्तालताहारैः, कंकणैः, सुवर्णासनस्थः, अत्युत्कृष्टः दीप्तिमान्। तस्य रूपं मणिजालैः, प्रवालैः, वैदूर्यैः च शोभितम्। तौ राजपुत्रं दर्शयित्वा, ‘एषः अस्माकं पिता’ इति उक्तवन्तौ। एष वीरः कुवलयाश्वः, तं पित्रे परिचयम् कृतवन्तौ। ततः ऋतध्वजः नागराजस्य पादयोः प्रणम्य। नागराजः तं उत्थाप्य, सशक्त्या आलिङ्ग्य, शिरसि गन्धं कृत्वा, ‘दीर्घायुष्मान् भव’ इति प्राह। ‘शत्रून् विजित्य, पितरौ सेवस्व, वत्स! अनुपस्थितेऽपि पुण्यस्य गुणाः कथ्यन्ते। अद्भुतगुणाः तव, मम पुत्रयोः च, प्रकटिताः। तेषु तव मनसि, वचने, कर्मणि, तान् वर्धय। पुण्यजनस्य जीवनं प्रशंस्यं; अपुण्यः जीवन् अपि मृतवत्। पुण्यजनः पितरौ हर्षयति, शत्रून् दुःखयति। स्वहितं कृत्वा, जनानां विश्वासं लब्ध्वा, देवाः, पितरः, ब्राह्मणाः, मित्राणि, शरणार्थिनः, क्लिष्टाः च तेन तुष्टाः। बन्धवः अपि पुण्यजनस्य दीर्घायुषः इच्छन्ति। यः अनिन्दकः, दीनानां दयालुः— तस्य जन्म शरणार्थिनां दुःखकाले फलदायकम्।’ जडः उवाच— एवं उक्त्वा सः वीरपुत्रं पुनः सम्बोधितवान्, नागः कुवलयाश्वस्य पूजा कर्तुम् इच्छति स्म। स्नानादिकं विधिनाः कृत्वा, मधुपानं भोजनं च यथेष्टं आस्वादितवान्। ततः कुवलयाश्वेन सह, हर्षपूर्णसंवादेन, अल्पकालं तत्र रममाणाः हर्षितचित्ताः स्थितवन्तः।